ਸਮੀਕ੍ਸ਼ਾਪੁਸ੍ਤਕ ਕਾ ਨਾਮ-ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਭੂਤਕਥਾ/ਉਪਨ੍ਯਾਸ/ਲੇਖਕ-ਵਿਭੂਤਿ ਨਾਰਾਯਣ ਰਾਯ/ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ-ਭਾਰਤੀਯ ਜ੍ਞਾਨਪੀਠ, 18 ਇਂਸ੍ਟੀਟ੍ਯੂਸ਼ਨਲ ਏਰਿਯਾ, ਲੋਦੀ ਰੋਡ, ਨਯੀ ਦਿਲ੍ਲੀ-110003/ ਪ੍ਰਥਮ ਸਂਸ੍ਕਰਣ-2009/ਤਰਤੀਯ ਸਂਸ੍ਕਰਣ-2012'ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਭੂਤਕਥਾ' ਮੇਂ ਕਥਾਨਕ ਕੋ ਜਿਸ ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਢਂਗ ਸੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤ ਕਿਯਾ ਗਯਾ ਹੈ ਵਹ ਪਾਠਕੋਂ ਕੋ ਆਦ੍ਯੋਪਾਂਤ ਏਕ ਬੈਠਕ ਮੇਂ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਖਤ੍ਮ ਕਰਨੇ ਕੋ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਏਕ ਬਾਰ ਇਸਕੇ ਭੂਤੋਂ ਕੇ ਕਾਰ੍ਯ-ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਆਪ ਜਾਨ ਲੇਤੇ ਹੈਂ ਤੋ ਫਿਰ ਉਨਸੇ ਕਿਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੇ ਭਯ ਕੀ ਸਰਸ਼੍ਟਿ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ। ਯਹ ਲੇਖਕ ਕੀ ਸਫਲਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭੂਤ ਕੇ ਮੈਤ੍ਰਿਪੂਰ੍ਣ ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਕੋ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਆਦ੍ਯੋਪਾਂਤ ਬਰਕਰਾਰ ਰਖਾ ਹੈ। ਭੂਤੋਂ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਹਮਾਰੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਾਰਣਾਓਂ ਕੇ ਉਲ੍ਟੇ ਕਈ ਬਾਰ ਤੋ ਭੂਤ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਕੋ ਅਪਨੇ ਸੇ ਅਧਿਕ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼ਾਲੀ ਮਾਨਨੇ ਲਗਤੇ ਹੈਂ। ਏਕ ਭੂਤ ਕਹਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਕਾ ਕੋਈ ਠਿਕਾਨਾ ਨਹੀਂ, ਵਹ ਕੁਛ ਭੀ ਕਰ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਸੀਮਾਏਂ ਤੋ ਹਮਾਰੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਮੇਂ ਭੂਤੋਂ ਕੇ ਸਮ੍ਬਂਧ ਮੇਂ ਹਮਾਰੀ ਧਾਰਣਾ ਕੋ ਬਦਲਨੇ ਕੀ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਭੂਮਿਕਾ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਨਿਭਾਈ ਹੈ ਔਰ ਕਈ ਬਾਰ ਹਮੇਂ ਯਹ ਤਕ ਯਕ਼ੀਨ ਹੋਨੇ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭੂਤ ਵਾਸ੍ਤਵ ਮੇਂ ਹੋਤੇ ਹੋਂਗੇ ਔਰ ਵਹ ਭੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਮੈਤ੍ਰਿਪੂਰ੍ਣ ਜਿਤਨਾ ਵਿਭੂਤਿ ਜੀ ਨੇ ਦਰ੍ਸ਼ਾਯਾ ਹੈ। ਅਪਨੇ ਪਾਠਕ ਕੋ ਅਪਨੇ ਭਰੋਸੇ ਮੇਂ ਲੇ ਪਾਨਾ ਏਕ ਬਡ਼ੀ ਬਾਤ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਮਿਥਕੋਂ ਵ ਅਂਧਵਿਸ਼੍ਵਾਸੋਂ ਕੇ ਏਕ ਬੇਹਤਰ ਸਫਲ ਔਰ ਸਾਰ੍ਥਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੇ ਲਿਏ ਯਹ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਅਲਗ ਸੇ ਜਾਨਾ ਜਾਯੇਗਾ।
ਯਹ ਭੂਤ ਕਾ ਪ੍ਰਕਰਣ ਭੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਮਹਜ ਮਰ੍ਡਰ ਮਿਸ੍ਟ੍ਰੀ ਯਾ ਜਾਸੂਸੀ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਬਨਾਨੇ ਸੇ ਰੋਕਤਾ ਹੈ। ਇਸਮੇਂ ਨਾਯਕ ਕੇ ਸਹਾਯਕ ਕੋਈ ਔਰ ਨਹੀਂ ਭੂਤ ਹੈਂ। ਯਹ ਕਲ੍ਪਨਾ ਔਰ ਫੈਂਟੇਸੀ ਕੀ ਨਯੀ ਉਡ਼ਾਨ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਲੇਖਕ ਕਾਮਯਾਬ ਹੈ। ਸਚ ਤਕ ਪਹੁਂਚਨੇ ਕੇ ਕਈ ਰਾਸ੍ਤੇ ਹੋ ਸਕਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਜੋ ਰਚਨਾਕਾਰ ਸਚ ਤਕ ਪਹੁਂਚਨੇ ਕੀ ਜੋ ਵਿਧਿ ਔਰ ਮਾਰ੍ਗ ਚੁਨਤਾ ਹੈ ਵਹੀ ਤਯ ਕਰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਕੀ ਰੇਂਜ ਕ੍ਯਾ ਹੈ, ਦੂਸਰੇ ਯਹ ਕਿ ਜੋ ਭੀ ਉਪਕਰਣ ਉਸਨੇ ਸਚ ਤਕ ਪਹੁਂਚਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਚੁਨੇ ਹੈਂ ਉਸਕਾ ਇਸ੍ਤੇਮਾਲ ਕਿਸ ਹਦ ਤਕ ਔਰ ਕਿਤਨੀ ਸਫਲਤਾ ਸੇ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਦੂਸਰਾ ਹੋਤਾ ਤੋ ਏਕ ਹੀ ਭੂਤ ਸੇ ਕਾਮ ਚਲਾ ਲੇਤਾ ਔਰ ਅਲਾਦੀਨ ਕੇ ਜਿਨ੍ਨ ਕੀ ਤਰਹ ਲਗਭਗ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਨ ਬਨਕਰ ਅਪਨੇ ਮਾਲਿਕ ਕੀ ਤਮਾਮ ਮਾਗੋਂ ਕੋ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦੇਤਾ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਇਸਮੇਂ ਏਕਰਸਤਾ ਕਾ ਖਤਰਾ ਹੋ ਸਕਤਾ ਥਾ ਦੂਸਰੇ ਇਸਮੇਂ ਭੂਤ ਕੀ ਸੀਮਾਏਂ ਤਯ ਕਰਕੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਭੂਤੋਂ ਕੀ ਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਣਾਲੀ ਔਰ ਸੀਮਾਓਂ ਔਰ ਸਂਭਾਵਨਾਓਂ ਕਾ ਏਕ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰ ਤੈਯਾਰ ਕਰ ਦਿਯਾ ਹੈ। ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਮੇਂ ਕਹਾ ਗਯਾ ਹੈ-‘ਭੂਤੋਂ ਮੇਂ ਕਿਸ੍ਸਗੋਈ ਕੀ ਰਿਲੇ ਪਰਮ੍ਪਰਾ ਹੈ, ਕਮ ਸੇ ਕਮ ਮੇਰੇ ਭੂਤੋਂ ਮੇਂ ਤੋ ਹੈ ਹੀ। ਰਿਲੇ ਰੇਸ ਕੇ ਧਾਵਕੋਂ ਕੀ ਤਰਹ ਵੇ ਅਪਨਾ ਹਿਸ੍ਸਾ ਦੌਡ਼ ਚੁਕਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਕਥਾ ਦੂਸਰੇ ਵ੍ਯਾਸ ਕੋ ਥਮਾ ਦੇਤੇ ਹੈਂ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਤ ਯਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵ੍ਯਾਸ ਕਿਸੀ ਕਥਾਵਾਚਕ ਕੀ ਤਰਹ ਇਸ ਤਰਹ ਕਥਾ ਕਹਤਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਕਥਾ ਟੁਕਡ਼ੋਂ ਮੇਂ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।’ (ਰਾਯ, ਵਿਭੂਤਿ ਨਾਰਾਯਣ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਭੂਤ ਕਥਾ, ਭਾਰਤੀਯ ਜ੍ਞਾਨਪੀਠ, ਤੀਸਰਾ ਸਂਸ੍ਕਰਣ, 2012, ਪਰਸ਼੍ਠ 77)
ਲੇਖਕ ਚਾਹੇ ਤੋ ਭੂਤੋਂ ਕਾ ਉਪਯੋਗ ਅਪਨੀ ਅਗਲੀ ਕਈ ਰਚਨਾਓਂ ਮੇਂ ਸਿਕ੍ਵਲ ਉਪਨ੍ਯਾਸੋਂ ਮੇਂ ਕਰ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਕੀ ਦੁਨਿਯਾ ਮੇਂ ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਕੇ ਸਿਕ੍ਵਲ ਉਪਨ੍ਯਾਸੋਂ ਕੀ ਚਰ੍ਚਾ ਅਭੀ ਬਹੁਤ ਮਂਦ ਨਹੀਂ ਪਡ਼ੀ ਹੈ। ਹਮਾਰੀ ਕਾਮਨਾ ਹੈ ਕਿ ਭੂਤ ਉਨਕੇ ਇਸੀ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਕੇ ਭੂਤ ਬਨਕਰ ਨ ਰਹ ਜਾਯੇਂ ਔਰ ਇਸ ਤਰਹ ਕੇ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਔਰ ਆਯੇਂ। ਕਮ ਸੇ ਕਮ ਲੋਗ ਯਹ ਜਾਨਨਾ ਚਾਹੇਂਗੇ ਕਿ ਇਸ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਮੇਂ ਜੋ ਕਤ੍ਲ ਹੁਆ ਹੈ ਉਸਕਾ ਕਾਤਿਲ ਕੌਨ ਥਾ?
‘ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਭੂਤਕਥਾ’ ਮੇਂ ਵਿਭੂਤਿ ਜੀ ਨੇ ਤੀਨ-ਤੀਨ ਭੂਤੋਂ ਕੋ ਉਪਸ੍ਥਿਤ ਕਿਯਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਕੋਲਸ, ਕੈਪ੍ਟਨ ਯਂਗ ਔਰ ਰਿਪ੍ਲੇ ਬੀਨ ਕੇ ਹੈਂ। ਯਹ ਭੂਤ ਕਥਾਨਕ ਕੋ ਆਗੇ ਬਢ਼ਾਤੇ ਔਰ ਉਸਕਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਉਸੇ ਤਰ੍ਕਸਂਗਤ ਨਿਸ਼੍ਪਤ੍ਤਿਯੋਂ ਤਕ ਪਹੁਂਚਾਤੇ ਹੈਂ। ਪਾਠਕ ਕੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਬਡ਼ਾ ਕਾਰਣ, ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਬਡ਼ੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਰਹੀ ਹੋਗੀ ਜੋ ਨਾਯਿਕਾ ਅਦਾਲਤ ਮੇਂ ਯਾ ਪੁਲਿਸ ਕੋ ਯਹ ਨਹੀਂ ਬਤਾਤੀ ਕਿ ਹਤ੍ਯਾ ਕੇ ਸਮਯ ਤੋ ਉਸਕਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਉਸੀ ਕੇ ਪਾਸ ਥਾ, ਜੋ ਉਸਕੇ ਨਿਰ੍ਦੋਸ਼ ਹੋਨੇ ਕਾ ਸਬਸੇ ਬਡ਼ਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਕੋ ਯਹ ਜਾਨਕਰ ਔਰ ਸਦਮਾ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵਹ ਬਡ਼ੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਕੇਵਲ ਵਿਕ੍ਟੋਰਿਯਨ ਨੈਤਿਕਤਾ ਕੀ ਥੀ। ਯਹਾਂ ਯਹ ਛੋਟਾ ਸਾ ਕਾਰਣ ਹੀ ਵ੍ਯਾਪਕ ਅਰ੍ਥੋਂ ਮੇਂ ਏਕ ਬਡ਼ਾ ਕਾਰਣ ਬਨਤਾ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਫਲਕ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਸੀਮਾਓਂ ਔਰ ਕਾਲ ਕਾ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ ਕਰ ਪਾਨ ਮੇਂ ਸਕ੍ਸ਼ਮ ਹੈ। ਯਹ ਨੈਤਿਕਤਾ ਕਾ ਮੁਦ੍ਦਾ ਹੀ ਇਸ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਕੋ ਆਜ ਭੀ ਪਹਲੇ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਸਂਗਿਕ ਬਨਾਯੇ ਰਖਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੀ ਭੀ ਸਮਯ ਮੇਂ ਸਮਾਜ ਕੀ ਬਨਾਵਟ ਔਰ ਉਸ ਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਨੈਤਿਕਤਾਓਂ ਕਾ ਬਂਧਨ ਇਤਨਾ ਜਟਿਲ ਔਰ ਕਠੋਰ ਹੋਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਅਪਨੇ ਕੋ ਦੋਰਾਹੇ ਪਰ ਪਾਤਾ ਕਿ ਕ੍ਯਾ ਕਰੇ, ਕ੍ਯਾ ਨ ਕਰੇ? ਨੈਤਿਕਤਾਓਂ ਕੇ ਬਂਧਨ ਨੇ ਸਮਾਜ ਕਾ ਜਿਤਨਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਿਯਾ ਹੈ ਉਤਨਾ ਤੋ ਅਨੈਤਿਕ ਕਾਰ੍ਯ ਕਰਨੇ ਵਾਲੋਂ ਨੇ ਭੀ ਨਹੀਂ ਕਿਯਾ। ਸਮਾਜ ਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਨੇ ਕੇ ਨਾਮ ਪਰ ਥੋਪੀ ਗਯੀ ਨੈਤਿਕਤਾਓਂ ਕੇ ਹਾਥੋਂ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮਿਯੋਂ ਕੇ ਅਰਮਾਨੋਂ ਕਾ ਖੂਨ ਹੋਤਾ ਰਹਾ ਹੈ। ਆਜ ਕਾ ਸਮਯ ਉਸਸੇ ਏਕਦਮ ਜੁਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਜ ਭੀ ਥੋਥੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਔਰ ਆਨਰ ਕਿਲਿਂਗ ਕੇ ਮਾਮਲੇ ਰੋਜ ਦੇਖਨੇ-ਸੁਨਨੇ ਕੋ ਮਿਲਤੇ ਹੈਂ। ਹਰ ਸਮਯ ਕਿਸੀ ਨ ਕਿਸੀ ਰੂਪ ਮੇਂ ਕੋਈ ਖਾਪ ਪਂਚਾਯਤ ਯਾ ਜਾਤੀਯਤਾਵਾਦੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਕੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਰਹਤੇ ਹੈਂ, ਜਿਸਸੇ ਸਮਯ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮਿਯੋਂ ਕੋ ਲੋਹਾ ਲੇਨਾ ਪਡ਼ਤਾ ਹੈ।
ਯੂਂ ਭੀ ਕੋਈ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਕੇਵਲ ਕਥਾਨਕ ਕੇ ਆਧਾਰ ਪਰ ਜਾਸੂਸੀ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਨਹੀਂ ਠਹਰਾਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਲੇਖਕ ਕੀ ਇਸਮੇਂ ਏਕਦਮ ਦਿਲਚਸ੍ਪੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਯੀ ਦੇਤੀ ਕੀ ਵਾਸ੍ਤਵ ਮੇਂ ਹਤ੍ਯਾਰਾ ਕੌਨ ਥਾ। ਉਸਕਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਵਹੀਂ ਹਲ ਹੋ ਜਾਤਾ ਹੈ ਜਹਾਂ ਪਤਾ ਚਲਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਯਕ ਏਲਨ ਹਤ੍ਯਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਔਰ ਉਸਕੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਕੋ ਯਹ ਪਤਾ ਹੋਤੇ ਹੁਏ ਭੀ ਕਿ ਵਹ ਨਿਰ੍ਦੋਸ਼ ਹੈ ਉਸਕੇ ਪਕ੍ਸ਼ ਮੇਂ ਗਵਾਹੀ ਦੇਕਰ ਉਸਕੀ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਬਚਾਤੀ ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਵਹ ਉਸ ਸਮਯ ਕੇ ਨੈਤਿਕਤਾਵਾਦੀ ਬਂਧਨੋਂ ਸੇ ਜਕਡ਼ੀ ਹੁਈ ਥੀ। ‘ਹਮ ਜਾਨ ਤੋ ਦੇ ਦੇਂਗੇ ਪਰ ਰੁਸਵਾ ਨ ਕਰੇਂਗੇ।’ ਯਹੀ ਸ੍ਥਿਤਿ ਨਾਯਕ ਕੀ ਭੀ ਹੈ ਜੋ ਅਪਨੇ ਕੋ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਨਿਰ੍ਦੋਸ਼ ਕਰਾਰ ਦੇਨੇ ਕੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਸੀ ਭੀ ਕੀਮਤ ਪਰ ਪੁਲਿਸ ਯਾ ਅਦਾਲਤ ਕੋ ਯਹ ਨਹੀਂ ਬਤਾਤਾ ਕਿ ਵਹ ਹਤ੍ਯਾ ਕੇ ਸਮਯ ਕਿਸਕੇ ਪਾਸ ਥਾ, ਕਿਸਕੇ ਸ਼ਯਨਕਕ੍ਸ਼ ਮੇਂ। ਯਦਿ ਵਹ ਬਤਾ ਦੇਤਾ ਤੋ ਉਸਕੀ ਜ਼ਿਨ੍ਦਗੀ ਬਚ ਜਾਤੀ। ਯਹ ਪ੍ਰੇਮ ਕੇ ਲਿਏ ਕਿਯਾ ਗਯਾ ਬਲਿਦਾਨ ਥਾ, ਜੋ ਨੈਤਿਕਤਾ ਕੇ ਕਾਰਣ ਦਿਯਾ ਗਯਾ ਥਾ। ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਅਪਨੇ ਸਮਯ ਕੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਕੇ ਬਂਧਨ ਮੇਂ ਬਂਧੇ ਰਹਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਅਪਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕੋ ਬਦਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੋਨੇ ਦੇਤੇ। ਵਿਕ੍ਟੋਰਿਯਾ ਕੇ ਵਕ੍ਤ ਮੇਂ ਏਕ ਲਡ਼ਕੀ ਕੇ ਲਿਏ ਯਹ ਕ਼ਬੂਲ ਕਰਨਾ ਕਿ ਵਿਵਾਹ ਕੇ ਪਹਲੇ ਕਿਸੀ ਮਰ੍ਦ ਕੇ ਸਾਥ ਸੋਯੀ ਥੀ, ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼੍ਕਿਲ ਥਾ।
ਫ਼ਾਦਰ ਕੈਮਿਲਸ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਅਪਨੇ ਦੋਸ੍ਤ ਜੇਮ੍ਸ ਕੇ ਹਤ੍ਯਾਭਿਯੁਕ੍ਤ ਸਾਰ੍ਜੇਨ੍ਟ ਮੇਜਰ ਏਲਨ ਨੇ ਕਹਾ ਥਾ, ‘ਆਪ ਜਿਸੇ ਪ੍ਯਾਰ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਉਸੇ ਰੁਸਵਾ ਕਰ ਸਕਤੇ ਹੈਂ ਕ੍ਯਾ?’ ਮਿਸ ਰਿਪ੍ਲੇ ਕਾ ਭੂਤ ਸ੍ਵੀਕਾਰ ਕਰਤਾ ਹੈ, ‘ਲਡ਼ਕੀ ਕਾਯਰ ਥੀ। ਕਿਤਨਾ ਚਾਹਤੀ ਥੀ ਕਿ ਚੀਖਕਰ ਦੁਨਿਯਾ ਕੋ ਬਤਾ ਦੇ ਕਿ ਏਲਨ ਹਤ੍ਯਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਡਰਤੀ ਥੀ।’
‘ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਭੂਤਕਥਾ’ ਏਕ ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਜੋ ਏਕ ਸ਼ਤਾਬ੍ਦੀ ਪਹਲੇ ਮਸੂਰੀ ਕੇ ਮਾਲ ਰੋਡ ਪਰ ਏਕ ਕੇਮਿਸ੍ਟ ਕੀ ਦੁਕਾਨ ਮੇਂ ਕਾਮ ਕਰਨੇਵਾਲੇ ਜੇਮ੍ਸ ਕੀ ਹਤ੍ਯਾ ਪਰ ਕੇਨ੍ਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਜਿਸਕੇ ਆਰੋਪ ਮੇਂ ਉਸਕੇ ਦੋਸ੍ਤ ਏਲਨ ਕੋ 1910 ਮੇਂ ਫਾਂਸੀ ਹੁਈ ਥੀ। ਕਿਨ੍ਤੁ ਜੇਮ੍ਸ ਕੀ ਕ਼ਬ੍ਰ ਪਰ ਅਂਕਿਤ ਯਹ ਵਾਕ੍ਯ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਥਾ, ‘ਮਰ੍ਡਰ੍ਡ ਬਾਈ ਦ ਹੈਂਡ ਦੈਟ ਹੀ ਬੀਫ੍ਰੇਂਡੇਡ’। ਇਸਕੀ ਵਾਸ੍ਤਵਿਕਤਾ ਕਾ ਪਤਾ ਏਕ ਪਤ੍ਰਕਾਰ ਲਗਾਤਾ ਹੈ ਵਹ ਭੀ ਭੂਤੋਂ ਕੇ ਮਾਧ੍ਯਮ ਸੇ। ਯਹ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਏਕ ਨਾਟਕੀਯ ਰੋਚਕਤਾ ਕੇ ਸਾਥ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਤਾ ਜਿਸਮੇਂ ਏਕ ਪਤ੍ਰਕਾਰ ਕੋ ਅਸਾਇਨਮੇਂਟ ਦਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਐਸੀ ਹਤ੍ਯਾਓਂ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਲਿਖਨੇ ਕਾ, ਜੋ ਪਿਛਲੀ ਸ਼ਬਾਬ੍ਦੀ ਮੇਂ ਹੁਈ ਥੀਂ ਪਰ ਉਨਕੀ ਗੁਤ੍ਥੀ ਅਨਸੁਲਝੀ ਰਹ ਗਯੀ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਅਭਿਯੁਕ੍ਤੋਂ ਕੋ ਫਾਂਸੀ ਤੋ ਦੇ ਦੀ ਲੇਕਿਨ ਲੋਗੋਂ ਕੇ ਮਨ ਮੇਂ ਯਹ ਸ਼ਕ ਬਨਾ ਰਹਾ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹੇਂ ਫਾਂਸੀ ਪਰ ਲਟਕਾ ਦਿਯਾ ਗਯਾ, ਵੇ ਸਚਮੁਚ ਹਤ੍ਯਾਰੇ ਥੇ। ਅਖਬਾਰੋਂ ਕੀ ਉਲਜੁਲੂਲ ਹੋਤੀ ਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਅਖਬਾਰੋਂ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕਾ ਉਦ੍ਦੇਸ਼੍ਯ ਔਰ ਨਜਰਿਯੇ ਸੇ ਯਹ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਪਾਠਕੋਂ ਕੋ ਦੋ-ਚਾਰ ਕਰਾਤਾ ਹੈ। ਉਸਮੇਂ ਨ ਸਿਰ੍ਫ ਕਟਾਕ੍ਸ਼ ਔਰ ਵ੍ਯਂਗ੍ਯ ਹੈ ਬਲ੍ਕਿ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਥਿਤਿ ਕੋ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਕੀ ਲਿਯਾਕਤ ਭੀ। ਅਖਬਾਰ ਕੇ ਕਾਮ-ਕਾਜ ਕਾ ਹੀ ਜੀਵਂਤ ਚਿਤ੍ਰਣ ਲੇਖਕ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕਿਯਾ ਹੈ ਬਲ੍ਕਿ ਕਈ ਔਰ ਦਰਸ਼੍ਯ ਹੈਂ ਜਿਨ੍ਹੇਂ ਬਾਰੀਕ ਸੇ ਬਾਰੀਕ ਨੋਟ੍ਸ ਕੇ ਸਾਥ ਪੇਸ਼ ਕਿਯਾ ਹੈ, ਜੈਸੇ ਕੋਈ ਪਟਕਥਾ ਹੋ। ਯਹ ਕਹਨੇ ਮੇਂ ਕੋਈ ਹਿਚਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਡਿਟੇਲ੍ਸ ਭੀ ਇਸ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਮੇਂ ਉਤਨੇ ਹੀ ਰੋਚਕ ਔਰ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਹੈਂ, ਜਿਤਨਾ ਕਥਾਨਕ ਕਾ ਤਾਨਾ-ਬਾਨਾ। ਤਤ੍ਕਾਲੀਨ ਸਮਯ ਮੇਂ ਅਗ੍ਰੇਜੀ ਸੇਨਾ ਕੇ ਭਾਰਤ ਮੇਂ ਕਾਮਕਾਜ ਕਾ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਾ ਔਰ ਸੈਨ੍ਯ ਪਰਿਦਰਸ਼੍ਯ, ਗੋਰਖਾ ਪਲਟਨੋਂ ਕਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਤਤ੍ਕਾਲੀਨ ਮਸੂਰੀ ਕਾ ਭੌਗੋਲਿਕ ਪਰ੍ਯਾਵਰਣ, ਸੇਨਾ ਕਾ ਟੀਮ ਕੇ ਸਾਥ ਕਾਮ ਕਰਨੇ ਕਾ ਰਵੈਯਾ ਔਰ ਉਸਸੇ ਅਧਿਕਾਰਿਯੋਂ ਕਾ ਜੁਡ਼ਾਵ ਇਸਮੇਂ ਅਪਨੇ ਪੂਰੇ ਬ੍ਯੌਰੇ ਕੇ ਸਾਥ ਉਪਸ੍ਥਿਤ ਹੈ ਔਰ ਪਾਠਕ ਇਨ ਸਬਕੋ ਅਪਨੀ ਆਂਖੋਂ ਦੇਖੇ ਸਚ ਕੀ ਤਰਹ ਮਹਸੂਸ ਕਰ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਯਹ ਸਾਫ ਤੌਰ ਪਰ ਦਿਖਤਾ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਕੋ ਪਾਠਕ ਕੋ ਕਿਸੀ ਖਾਸ ਬਿਨ੍ਦੁ ਪਰ ਪਹੁਂਚਾਨੇ ਕੀ ਹਡ਼ਬਡ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਹ ਇਤਮੀਨਾਨ ਸੇ ਪੂਰੇ ਦਰਸ਼੍ਯ ਕੋ ਪਾਠਕ ਤਕ ਪਹੁਂਚਨੇ ਦੇਤਾ ਹੈ ਔਰ ਕਈ ਜਗਹ ਪੂਰੇ ਦਰਸ਼੍ਯ ਮੇਂ ਨਾਟਕੀਯ ਤਨਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ।
ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਕਾ 'ਹਾਰ੍ਸ ਟੇਸ੍ਟ ਨਟ ਕੇ ਨੀਚੇ ਪ੍ਰੇਮ' ਅਧ੍ਯਾਯ ਇਸ ਲਿਹਾਜ ਸੇ ਅਤ੍ਯਂਤ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਹੈ। ਹੈ ਤੋ ਯਹ ਕਲ੍ਪਨਾ ਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਲੇਕਿਨ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕੋ ਵਾਸ੍ਤਵਿਕਤਾ ਕਾ ਪੁਟ ਦੇਨੇ ਵਾਲੇ ਡਿਟੇਲ੍ਸ ਕੇ ਸਾਥ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਕਾ ਹੁਨਰ ਵਿਰਲ ਹੈ। ਯਹਾਂ ਹਮੇਂ ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਵਰ੍ਮਾ ਕੇ ਉਪਨ੍ਯਾਸੋਂ ਕੇ ਡਿਟੇਲ੍ਸ ਔਰ ਕਲ੍ਪਨਾਸ਼ੀਲਤਾ ਯਾਦ ਆਤੀ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ 'ਮੁਝੇ ਚਾਂਦ ਚਾਹਿਏ' ਮੇਂ ਕਿਯਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਂਦਰ੍ਭ ਮੇਂ ਵਿਭੂਤਿ ਜੀ ਕੇ ਇਸ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਕੀ ਏਕ ਬਾਨਗੀ ਦੇਖੇਂ- ‘ਤਾਰ ਖਿਂਚੇ, ਕੁਛ ਇਸ ਤਰਹ ਸੇ ਖਿਂਚੇ ਕਿ ਲਗਭਗ ਟੂਟ ਗਯੇ। ਜੁਗਲਬਂਦੀ ਦ੍ਰੁਤ ਹੁਈ, ਮਦ੍ਧਮ ਹੁਈ ਔਰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਸ੍ਥਿਰ ਹੋ ਗਯੀ। ਦੋਨੋਂ ਸ਼ਰੀਰ ਏਕ ਦੂਸਰੇ ਮੇਂ ਗੁਂਥੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਪਡ਼ੇ ਰਹੇ ਹਾਰ੍ਸ ਚੇਸ੍ਟ ਨੇਟ ਕੇ ਛਤਨਾਰ ਤਰਖ੍ਤ ਕੇ ਨੀਚੇ। ਊਪਰ ਗੁਚ੍ਛੋਂ ਮੇਂ ਖਿਲੇ ਹਾਰ੍ਸ ਚੇਸ੍ਟ ਨਟ ਕੇ ਫੂਲੋਂ ਕੇ ਨੀਚੇ ਔਰ ਝਰੇ ਪਤ੍ਤੋਂ ਸੇ ਭਰੀ ਧਰਤੀ ਕੇ ਊਪਰ, ਨਿਰਾਵਰਣ, ਥੋਡ਼ੀ ਦੂਰ ਜਲ ਰਹੀ ਆਗ ਕੀ ਗਰ੍ਮੀ ਸੇ ਊਸ਼੍ਮਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰਤੇ ਹੁਏ।’ (ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਭੂਤ ਕਥਾ, ਪਰਸ਼੍ਠ 123)
ਇਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੀਨ ਭੂਤੋਂ ਮੇਂ ਸੇ ਦੋ ਭੂਤ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਕੇ ਬਾਹਰ ਭੀ ਹਮਾਰਾ ਪੀਛਾ ਨਹੀਂ ਛੋਡ਼ਤੇ। ਕੈਪ੍ਟਨ ਯਂਗ ਕਾ ਭੂਤ ਜੋ ਅਪਨੀ ਮੌਤ ਕੇ ਬਾਦ ਭੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਪਨੀ ਪਲਟਨ ਕੇ ਜਵਾਨੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਚਿਨ੍ਤਿਤ ਹੈ ਔਰ ਰਿਪ੍ਲੇ ਬੀਨ ਕਾ ਭੂਤ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਕਰੁਣ ਗਾਥਾ ਸੁਨਾਤੇ ਹੁਏ ਰੋ ਪਡ਼ਤਾ ਹੈ। ਸਚਮੁਚ ਵਿਭੂਤਿ ਨਾਰਾਯਣ ਰਾਯ ਕੀ ਰਚਨਾਤ੍ਮਕਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਤ ਤਕ ਕੋ ਭੀ ਰੁਲਾ ਦੇ।
ਇਤਿਹਾਸ ਵ ਤਥ੍ਯੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਕਲ੍ਪਨਾ ਮਿਲਾਕਰ ਜਿਸ ਔਪਨ੍ਯਾਸਿਕ ਰਚਾਵ ਕਾ ਪਰਿਚਯ ਵਿਭੂਤਿ ਜੀ ਨੇ ਦਿਯਾ ਹੈ ਵਹ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾਓ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਮੇਂ ਏਕ ਮੀਲ ਕਾ ਪਤ੍ਥਰ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਮੇਂ ਭੂਤ ਕਾ ਜੋ ਨਯਾ ਵਰ੍ਜਨ ਵਿਭੂਤਿ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤ ਕਿਯਾ ਹੈ ਵਹ ਅਤ੍ਯਂਤ ਸਂਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਔਰ ਹ੍ਯੂਮਨ ਫ੍ਰੇਂਡਲੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਕੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿ ਪਰ ਭੀ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਔਰ ਉਸਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਦਾਸ਼ਯਤਾ ਹੈ। ਏਕ ਭੂਤ ਕਹਤਾ ਹੈ-'ਤੁਮ ਇਨਸਾਨ ਹੋ ਔਰ ਮੁਝੇ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਕੁਛ ਭੀ ਮੁਸ਼੍ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।' (ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਭੂਤ ਕਥਾ, ਪਰਸ਼੍ਠ 101) ਉਸਕੇ ਹੋਨੇ ਮੇਂ ਅਪਨੇ ਹੋਨੇ ਕੋ ਵਹ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਸਬਸੇ ਬਡ਼ੀ ਬਾਤ ਯਹ ਹੈ ਕਿ ਵਹ ਉਨ ਲੋਗੋਂ ਕਾ ਸਾਥ ਆਸਾਨੀ ਸੇ ਪਾ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹੇਂ ਉਸਕੇ ਅਸ੍ਤਿਤ੍ਵ ਪਰ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਹ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੋਂ ਕੀ ਤਿਜਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ ਔਰ ਉਸਕਾ ਫਾਯਦਾ ਨਹੀਂ ਉਠਾਤਾ, ਆਜ ਕੇ ਸਾਧੁ-ਸਂਤੋਂ ਔਰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੇਨੇ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾਓਂ ਕੀ ਤਰਹ ਕਿ ਯਦਿ ਆਪਕੋ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੋ ਹਮਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਰ ਮਤ ਆਨਾ। ਯਦਿ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੋ ਈਸ਼੍ਵਰ ਕੀ ਅਨੁਕਮ੍ਪਾ ਸੇ ਦੂਰ ਰਹੋਗੇ ਔਰ ਕੁਛ ਭੀ ਨ ਪਾਓਗੇ। ਵਿਭੂਤਿ ਜੀ ਕੇ ਭੂਤ ਉਨਕੇ ਸਾਥੀ ਬਨ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਜਿਨ੍ਹੇਂ ਉਨਕੇ ਅਸ੍ਤਿਤ੍ਵ ਪਰ ਭਰੋਸਾ ਹੈ-‘ਯਦਿ ਆਪ ਨਿਸ਼੍ਛਲ ਮਨ ਸੇ ਭੂਤ ਕੀ ਸਂਗਤ ਮਾਂਗੇਂ ਔਰ ਆਪ ਭੀ ਮੇਰੀ ਤਰਹ ਉਸਕੇ ਅਸ੍ਤਿਤ੍ਵ ਮੇਂ ਯਕ਼ੀਨ ਨ ਰਖਤੇ ਹੋਂ ਤੋ ਆਪਕੋ ਭੀ ਭੂਤ ਕੀ ਦੋਸ੍ਤੀ ਸਹਜ ਉਪਲਬ੍ਧ ਹੋ ਸਕਤੀ ਹੈ।’ (ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਭੂਤ ਕਥਾ, ਪਰਸ਼੍ਠ 24)
ਹਮਾਰੇ ਤਮਾਮ ਸਂਸ਼ਯੋਂ ਕੋ ਨਕਾਰਤੇ ਹੁਏ ਯੇ ਭੂਤ ਨਫਾਸਤੀ ਅਵਸ਼੍ਯ ਹੈਂ ਤੁਨਕ ਮਿਜਾਜ ਭੀ ਹੈਂ ਪਰ ਵੇ ਹਿਂਸ੍ਰ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਵੇ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਪਰ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਤੇ। ਵੇ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਕੀ ਕਈ ਬੁਰਾਇਯੋਂ ਸੇ ਭੀ ਮੁਕ੍ਤ ਹੈਂ। ਭੂਤੋਂ ਕੇ ਇਸ ਨਯੇ ਰੂਪ ਕੋ ਦੇਖਕਰ ਮੁਝੇ ਇਸ ਸਮਯ ਕੇ ਸਬਸੇ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਕਵਿ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਸਿਂਹ ਕਾ 'ਬਾਘ' ਯਾਦ ਆਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਬਾਘ ਸ਼ਰਂਖਲਾ ਕੀ ਕਈ ਕਵਿਤਾਏਂ ਲਿਖੀ ਹੈਂ। ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਜੀ ਕਾ ਬਾਘ ਭੀ ਹਿਂਸ੍ਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਹ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਕਾ ਹਮਦਰ੍ਦ ਬਨਕਰ ਆਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਸੇ ਲੋਗ ਨਹੀਂ ਡਰਤੇ, ਇਨ ਭੂਤੋਂ ਕੀ ਤਰਹ ਹੀ -'ਔਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਹਰ ਮੇਂ/ਫਿਰ ਆ ਗਯਾ ਬਾਘ/ਏਕ ਬਾਰ ਦਿਨ ਦਹਾਡ਼ੇ/ਏਕ ਸੁਂਦਰ/ਆਗ ਕੀ ਤਰਹ ਲਪਲਪਾਤਾ ਹੁਆ ਬਾਘ/ਨ ਕਹੀਂ ਡਰ ਨ ਭਯ/ਸੁਂਦਰ ਬਾਘ ਏਕ ਚਲਤਾ -ਫਿਰਤਾ ਜਾਦੂ ਥਾ/ ਜਿਸਨੇ ਸਬ ਕੋ ਬਾਂਧ ਰਖਾ ਥਾ/ਵਹ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲ ਰਹਾ ਥਾ/ ਇਸਲਿਏ ਸੁਂਦਰ ਥਾ/ ਔਰ ਚੂਂਕਿ ਵਹ ਸੁਂਦਰ ਥਾ ਇਸਲਿਏ ਕਹੀਂ ਕੋਈ ਡਰ ਥਾ ਨ ਭਯ।' ..'(ਸਿਂਹ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਬਾਘ, ਭਾਰਤੀਯ ਜ੍ਞਾਨਪੀਠ 1996, ਪਰਸ਼੍ਠ 57)
ਔਰ ਕੇਦਾਰ ਜੀ ਕਾ ਬਾਘ ਭੀ ਵਿਭੂਤਿ ਕੇ ਭੂਤ ਕੀ ਤਰਹ ਰੋਤਾ ਹੈ। ਯਹ ਨਯਾ ਰੁਪਾਂਤਰ ਹੈ, ਨਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵ ਹੈ ਬਾਘ ਔਰ ਭੂਤ ਕਾ-'ਏਕ ਦਿਨ ਬਾਘ/ ਰੋਤਾ ਰਹਾ ਰਾਤ-ਭਰ/ ਸਬ ਸੇ ਪਹਲੇ ਏਕ ਲੋਮਡ਼ੀ ਆਯੀ/ ਔਰ ਉਸਨੇ ਪੂਛਾ/ ਰੋਨੇ ਕਾ ਕਾਰਣ/ ਫਿਰ ਖਰਗੋਸ਼ ਆਯਾ/ ਭਾਲੂ ਆਯਾ/ ਸਾਂਪ ਆਯਾ/ ਤਿਤਲੀ ਆਯੀ/ ਸਬ ਆਯੇ/ ਔਰ ਸਬ ਪੂਛਤੇ ਰਹੇ/ ਰੋਨੇ ਕਾ ਕਾਰਣ/ ਪਰ ਬਾਘ ਹਿਲਾ ਨ ਡੁਲਾ/ ਬਸ ਰੋਤਾ ਰਹਾ/ ਰਾਤ ਭਰ/ ਪ੍ਯਾਸ ਲਗੀ/ ਵਹ ਰੋਤਾ ਰਹਾ/ ਭੂਖ ਲਗੀ/ ਵਹ ਰੋਤਾ ਰਹਾ/ ਚਾਂਦ ਨਿਕਲਾ/ ਵਹ ਰੋਤਾ ਰਹਾ/ ਤਾਰੇ ਡੂਬੇ/ ਵਹ ਰੋਤਾ ਰਹਾ/ ਕੌਆ ਬੋਲਾ/ ਵਹ ਰੋਤਾ ਰਹਾ/ ਦੂਰ ਕਹੀਂ ਮਂਦਿਰੋਂ ਮੇਂ/ ਬਜਨੇ ਲਗੇ ਘਂਟੇ/ ਵਹ ਰੋਤਾ ਰਹਾ..'(ਬਾਘ, ਪਰਸ਼੍ਠ 31/33)
ਵਿਭੂਤਿ ਜੀ ਕਾ ਭੂਤ ਭੀ ਰੋਤਾ ਹੈ-‘ਮੈਂ ਪਹਲੀ ਬਾਰ ਐਸੇ ਭੂਤ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਬੈਠਾ ਥਾ ਜੋ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਸੁਬਕ ਰਹ ਥਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਂਖੇਂ ਅਬ ਭੀ ਉਸਕੀ ਸੂਖੀ ਥੀਂ। ਮੈਂ ਜਾਨਤਾ ਥਾ ਕਿ ਆਂਸੂ ਮਨੁਸ਼੍ਯੋਂ ਕੋ ਮਿਲੀ ਸੌਗਾਤ ਹੈ। ਬਦਕਿਸ੍ਮਤ ਭੂਤੋਂ ਕੇ ਐਸੇ ਨਸੀਬ ਕਹਾਂ ਕਿ ਉਨਕੀ ਆਂਖੋਂ ਸੇ ਆਂਸੂ ਟਪਕੇਂ। x x x ਪਰ ਭੂਤ ਰੋਤਾ। ਯਹ ਭੀ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਕਾ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣ ਅਨੁਭਵ ਥਾ-ਆਂਸੁਓਂ ਸੇ ਤਰ ਝੁਰ੍ਰੀਦਾਰ ਚੇਹਰਾ। ਆਂਸੁਓਂ ਸੇ ਭੀਂਗਤੇ ਹੀ ਚੇਹਰੇ ਕਾ ਖੁਰਦੁਰਾਪਨ ਨ ਜਾਨੇ ਕਹਾਂ ਗ਼ਾਯਬ ਹੋ ਗਯਾ। ਏਕ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ, ਕੋਮਲ, ਕਾਤਰ ਚੇਹਰਾ ਕੁਛ ਕਹਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਵ੍ਯਾਕਲ ਥਾ।’ (ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਭੂਤ ਕਥਾ, ਪਰਸ਼੍ਠ 142)
ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੇਦਾਰ ਜੀ ਨੇ ਹਮਾਰੇ ਸਮਯ ਕੇ ਮਿਥ ਸੇ ਖੇਲਤੇ ਹੁਏ ਉਸਕਾ ਨਯਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤ ਕਿਯਾ ਹੈ ਉਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਭੂਤਿ ਜੀ ਭੀ ਭੂਤ ਕੇ ਮਿਥ ਕੋ ਕਿਸੀ ਹਦ ਤਕ ਬਦਲਤੇ ਹੈਂ। ਵਿਧਾਓਂ ਕੇ ਅਨ੍ਤਰ ਕੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੋਨੋਂ ਸਮਯ ਕੀ ਭਯਾਵਹਤਾ ਸੇ ਆਕ੍ਰਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ ਔਰ ਮਿਥਕੋਂ ਕੋ ਖਂਗਾਲਤੇ ਹੁਏ ਉਸਸੇ ਏਕ ਨਯਾ ਸਂਦੇਸ਼ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਜਾਤਿ ਕੇ ਲਿਏ ਲੇਕਰ ਆਤੇ ਹੈਂ। ਬਾਘ ਔਰ ਭੂਤ ਦੋਨੋਂ ਕੀ ਚਿਨ੍ਤਾ ਕੇ ਕੇਨ੍ਦ੍ਰ ਮੇਂ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਹੈ। ਯਹ ਵ੍ਯਾਪਕ ਸਾਹਚਰ੍ਯ ਕਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਲਗ ਸੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਕੀ ਮਾਂਗ ਕਰਤੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਔਰ ਕਰਤਾ ਕ੍ਯਾ ਹੈ ਯਹੀ ਨ ਕਿ ਸਾਹਚਰ੍ਯ ਬਨੇ। ਵਸ੍ਤੁ ਜਗਤ ਕਾ ਪ੍ਰਾਣਿਜਗਤ ਸੇ। ਪਸ਼ੁ ਔਰ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਮੇਂ। ਵਿਭੂਤਿ ਜੀ ਕੇਵਲ ਵਰਿਸ਼੍ਠ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਔਰ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾਵਿਦ੍ ਯਾ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਹੈਂ ਵੇ ਏਕ ਸੋਸ਼ਲ ਏਕ੍ਟਿਵਿਸ੍ਟ ਭੀ ਹੈਂ, ਇਸਲਿਏ ਉਨਕੀ ਸੋਚ ਕੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕ ਆਯਾਮ ਕੋ ਵਰਹਤ੍ਤਰ ਪਰਿਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮੇਂ ਹੀ ਦੇਖਾ ਜਾਨਾ ਚਾਹਿਏ। ਭੂਤ ਕੇ ਮੁਂਹ ਸੇ ਏਕ ਲਵ ਸ੍ਟੋਰੀ ਸੁਨਨੇ ਕਾ ਮੇਰਾ ਪਹਲਾ ਅਨੁਭਵ ਥਾ ਜੋ ਵਿਰਲ ਥਾ ਔਰ ਮਨ ਮੇਂ ਦੇਰ ਤਕ ਘੂਮਤੀ ਰਹਤਾ ਹੈ ਇਸਕਾ ਸ਼ਿਲ੍ਪ, ਇਸਕੇ ਮਿਥਕ ਔਰ ਇਸਕਾ ਕਥਾਨਕ। ਕ੍ਯਾ ਆਪਨੇ ਸੁਨੀ ਹੈ ਭੂਤ ਕੇ ਮੁਂਹ ਸੇ ਲਵ ਸ੍ਟੋਰੀ?
