ਗਾਛ ਔਰ ਪੇਡ਼

ਪੇ ਡ਼ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਪੂਰ੍ਵੀ ਭਾਰਤੀਯ ਬੋਲਿਯੋਂ ਮੇਂ ‘ਗਾਛ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ। ਬਾਂਗ੍ਲਾ ਮੇਂ ਭੀ ‘ਗਾਛ’ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਵਰਕ੍ਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਪੂਰ੍ਵੀ ਬੋਲਿਯੋਂ ਮੇਂ ‘ਗਾਛੀ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਵਰਕ੍ਸ਼ਵਾਟਿਕਾ ਭੀ ਹੋਤਾ ਹੈ ਔਰ ਆਮ੍ਰਕੁਂਜ ਭੀ। ਖਾਸਤੌਰ ਪਰ ਆਮ, ਕਟਹਲ, ਪੀਪਲ ਜੈਸੇ ਪੇਡ਼ੋਂ ਕੇ ਸਮੂਹ ਕੇ ਲਿਏ ਇਸ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਰਤੀਨਾਥ ਕੀ ਚਾਚੀ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਮੇਂ ਬਾਬਾ ਨਾਗਾਰ੍ਜੁਨ ਨੇ ਬੀਜੂ ਆਮੋਂ ਕੇ ਬਗੀਚੇ ਕੋ ਗਾਛੀ ਕਹਾ ਹੈ। ‘ਬੀਜੂ’ ਯਾਨੀ ਆਮ ਕਾ ਵਹ ਪੇਡ਼ ਜਿਸੇ ਬੀਜ ਬੋ ਕਰ ਲਗਾਯਾ ਗਯਾ ਹੋ। ‘ਕਲਮੀ’ ਆਮੋਂ ਕਾ ਬਗੀਚਾ ਕਲਮੀ ਬਾਗ ਕਹਲਾਤਾ ਹੈ। ‘ਗਾਛੀ’ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਛੋਟਾ ਪੇਡ਼ ਯਾ ਪੌਧਾ ਭੀ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਤਰਹ ‘ਬਾਡ਼ੀ’ ਯਾਨੀ ਛੋਟੇ ਬਗੀਚੇ ਕੇ ਲਿਏ ਭੀ ਗਾਛੀ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇਖਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਕਹੀਂ ਕਹੀਂ ਗਾਛੀ ਔਰ ਭੀ ਲਘੁਤਾ ਕੇ ਚਲਤੇ ‘ਗਛਿਯਾ’ ਹੋ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਸ਼ਬ੍ਦਸਾਗਰ ਮੇਂ ਗਾਛ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕੀ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਟਿ ਮੇਂ- “ਖਜੂਰ ਕੀ ਨਰਮ ਕੋਂਪਲ ਜਿਸੇ ਲੋਗ ਪੇਡ਼ ਕਟ ਜਾਨੇ ਪਰ ਸੁਖਾਕਰ ਰਖ ਛੋਡ਼ਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਤਰਕਾਰੀ ਕੇ ਕਾਮ ਮੇਂ ਲਾਤੇ ਹੈਂ । ਬੋਰਾ ਜੋ ਬੈਲ ਆਦਿ ਪਸ਼ੁਓਂ ਕੀ ਪੀਠ ਪਰ ਬੋਝ ਲਾਦਨੇ ਕੇ ਲਿਯੇ ਰਖਾ ਜਾਤਾ ਹੈ।” ਵੈਸੇ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਪੇਡ਼ ਕੇ ਲਿਏ ਕਈ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈਂ ਜੈਸੇ ਅਗ, ਅਗਮ, ਵਿਟਪ, ਵਰਕ੍ਸ਼, ਦ੍ਰੁਮ, ਅਦ੍ਰਿ, ਕੁਟ, ਜਰ੍ਣ, ਝਾਡ਼, ਤਰੁ, ਤਰੁਵਰ, ਦਰਖ਼੍ਤ, ਪਾਦਪ, ਭੂਜਾਤ ਯਾ ਕੁਠਾਰੂ ਆਦਿ।

ਵਰਕ੍ਸ਼ ਸ਼ਬ੍ਦ ਸੇ ਕੁਛ ਨਏ ਨਾਮ ਭੀ ਜਨ੍ਮੇ ਹੈਂ। ਵਰਕ੍ਸ਼ ਸੇ ‘ਵ’ ਕਾ ਲੋਪ ਹੁਆ ਔਰ ਰਹ ਗਯਾ ‘ਰੂਕ੍ਸ਼’। ਅਬ ਰੂਕ੍ਸ਼ ਸੇ ਮਾਲਵੀ-ਰਾਜਸ੍ਥਾਨੀ ਮੇਂ ਰੂਂਖ, ਰੂਂਖਡ਼ਾ ਜੈਸੇ ਕੁਛ ਨਏ ਨਾਮ ਭੀ ਚਲ ਪਡ਼ੇ। ਇਸੀ ਤਰਹ ਵਰਕ੍ਸ਼ ਸੇ ਬਿਰਛ, ਬਿਰਿਖ ਯਾ ਬਿਰਿਛ ਜੈਸੇ ਨਾਮ ਭੀ ਚਲਨ ਮੇਂ ਹੈਂ ਔਰ ਲਾਲਿਤ੍ਯਪੂਰ੍ਣ ਲੇਖਨ ਯਾ ਦੇਸ਼ੀ ਤਡ਼ਕਾ ਲਗਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਇਨਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਰਜਨਧਰ੍ਮੀ ਕਰਤੇ ਰਹਤੇ ਹੈਂ। ਵੈਸੇ ਵਰਕ੍ਸ਼ ਕੇ ਲਿਏ ‘ਪੇਡ਼’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਸਰ੍ਵਾਧਿਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਇਸਕੀ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਕੋ ਲੇਕਰ ਵਿਦ੍ਵਾਨੋਂ ਮੇਂ ਦੋ ਤਰਹ ਕੇ ਮਤ ਹੈਂ। ਕੁਛ ਲੋਗੋਂ ਕਾ ਮਾਨਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪੇਡ਼ ਕਾ ਜਨ੍ਮ ਪ੍ਰਾਕਰਤ ਕੇ ‘ਪਟ੍ਟੀ’ ਕੀ ਕੋਖ ਸੇ ਹੁਆ ਹੈ। ‘ਪਟ੍ਟੀ’ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ‘ਪਤ੍ਰੀ’ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ‘ਪਤ੍ਰ’ ਸੇ ਹੈ। ਪਤ੍ਰ ਯਾਨੀ ਪਤ੍ਤਾ। ਜੌਨ ਪ੍ਲੈਟ੍ਸ ਇਸੀ ਮਤ ਕੇ ਹੈਂ। ਇਸਕੇ ਵਿਪਰੀਤ ਕੁਛ ਵਿਦ੍ਵਾਨੋਂ ਕਾ ਮਾਨਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪੇਡ਼ ਦਰਅਸਲ ‘ਪਿਣ੍ਡ’ ਸੇ ਆ ਰਹਾ ਹੈ। ਪਿਣ੍ਡ ਸੇ ਪੇਡ਼ ਕੇ ਉਪਜਨੇ ਕੀ ਬਾਤ ਤਾਰ੍ਕਿਕ ਭੀ ਹੈ ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਵਾਙ੍ਮਯ ਕੇ ਅਨੇਕ ਸਂਦਰ੍ਭੋਂ ਮੇਂ ਪਿਣ੍ਡ ਕਾ ਆਸ਼ਯ ਵਰਕ੍ਸ਼ ਸੇ ਜੁਡ਼ਤਾ ਰਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਤਰਹ ਕੇ ਵਰਕ੍ਸ਼ੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ‘ਪਿਣ੍ਡ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਯਾ ਉਪਸਰ੍ਗ ਕੀ ਤਰਹ ਲਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਤਾ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ‘ਪਿਣ੍ਡ’ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਵਰਕ੍ਸ਼ ਹੀ ਹੈ ਜੈਸੇ ਪਿਣ੍ਡ ਖਜੂਰ। ਪਿਣ੍ਡ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਤਾਡ਼ ਜਾਤਿ ਕਾ ਵਰਕ੍ਸ਼, ਅਸ਼ੋਕ ਵਰਕ੍ਸ਼ ਆਦਿ ਭੀ ਹੈ। ਇਸੀ ਤਰਹ ਆਯੁਰ੍ਵੈਦਿਕ ਗੁਣੋਂ ਵਾਲੇ ਬੇਰ ਜਾਤਿ ਕੇ ਏਕ ਕਂਟੀਲੇ ਵਰਕ੍ਸ਼ ਵਿਕਂਕਤ ਕਾ ਨਾਮ ਪਿਣ੍ਡਾਰਾ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਪਿਣ੍ਡ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹਾ ਹੈ। ਪਿਣ੍ਡ ਸੇ ਪੇਂਡ ਔਰ ਪੇਡ਼ ਕਾ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰ ਹੋਤਾ ਚਲਾ ਗਯਾ। ਇਸਕੇ ਵਿਪਰੀਤ ਪਤ੍ਰ ਸੇ ਪੇਡ਼ ਕੇ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰ ਕੀ ਕਲ੍ਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਜਾ ਸਕਤੀ।

ਅਬ ਗਾਛ ਕੀ ਬਾਤ। ‘ਗਾਛ’ ਅਰ੍ਥਾਤ ਵਰਕ੍ਸ਼ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਸ਼ਬ੍ਦ ‘ਗਚ੍ਛ’ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਜਾਨਾ, ਚਲਨਾ, ਬਢ਼ਨਾ, ਗਤਿ ਕਰਨਾ। ਬਤੌਰ ਵਰਕ੍ਸ਼, ਗਚ੍ਛ ਮੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬਢ਼ਨਾ, ਗਤਿ ਕਰਨਾ, ਵਰਦ੍ਧਿ ਕਰਨਾ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਹੈ। ਯੂਂ ਦੇਖਾ ਜਾਏ ਤੋ ਗਤਿ ਨ ਕਰਨਾ ਭੀ ਵਰਕ੍ਸ਼ ਕੀ ਖਾਸਿਯਤ ਹੈ ਔਰ ਇਸ ਵਜਹ ਸੇ ਹੀ ‘ਅਗਮ’ ਯਾ ‘ਅਗ’ ਅਰ੍ਥਾਤ ਜੋ ਚਲਤੇ-ਫਿਰਤੇ ਨਹੀਂ, ਜੈਸੇ ਨਾਮ ਭੀ ਉਸੇ ਮਿਲੇ ਹੈਂ। ਯਹ ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਨ੍ਤਰ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਰ ਗਤਿ ਔਰ ਵਰ੍ਸ਼ ਮੇਂ ਕਈ ਰੂਪ ਬਦਲਨੇ ਵਾਲੇ ਅਨੂਠੇ-ਅਪੂਰ੍ਵ ਗੁਣ ਕੇ ਚਲਤੇ ਹੀ ਏਕ ਹੀ ਸ੍ਥਾਨ ਪਰ ਬਨੇ ਰਹਨੇ ਕੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੇਡ਼ੋਂ ਮੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਗਤਿ ਕਰਨੇ ਕਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਭੀ ਦੇਖਾ ਗਯਾ ਔਰ ਇਸੀਲਿਏ ਉਸੇ ‘ਗਚ੍ਛ’ ਕਹਾ ਗਯਾ ਔਰ ਫਿਰ ਉਸਸੇ ਗਾਛ, ਗਾਛੀ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਬਨੇ ਹੈਂ। ਪੇਡ਼ ਕੀ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਪਿਣ੍ਡ ਸੇ ਹੋਨੇ ਕਾ ਏਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ‘ਗਚ੍ਛ’ ਸੇ ਬਨੇ ਏਕ ਸਮਾਸ ਮੇਂ ਛੁਪਾ ਹੈ।

ਗੌਤਮ ਬੁਦ੍ਧ ਕੇ ਜੀਵਨ ਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਖ੍ਯਾਤ ਬੌਦ੍ਧ ਗ੍ਰਨ੍ਥ ਮਹਾਵਸ੍ਤੁ ਮੇਂ ‘ਗਚ੍ਛ-ਪਿਣ੍ਡ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਆਯਾ ਹੈ। ਮੂਲਤ ਯਹ ਸਮਾਸ ਹੈ। ਡੌ ਸੁਨੀਤਿਕੁਮਾਰ ਚਾਟੁਰ੍ਜ੍ਯਾ ਇਸੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਸਮਾਸ ਮਾਨਤੇ ਹੁਏ ਇਸਕੇ ਲਿਏ ਅਨੁਵਾਦਾਤ੍ਮਕ ਸਮਾਸ ਪਦ ਨਿਰ੍ਧਾਰਿਤ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਵੈਸੇ ਯਹ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਸਮਾਸ ਕਾ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ‘ਗਚ੍ਛ’ ਯਾਨੀ ਪੇਡ਼, ਪੌਧਾ ਆਦਿ। ਗਚ੍ਛ ਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ਬਢ਼ਨੇ ਕੇ ਭਾਵ ਸੇ ਗਚ੍ਛ ਮੇਂ ਵਰਕ੍ਸ਼ ਕਾ ਸਂਕੇਤ ਭੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁਆ ਜਿਸਸੇ ਗਾਛ, ਗਾਛੀ ਆਦਿ ਬਨੇ। ਪਿਣ੍ਡ ਕਿਸੀ ਢੇਰ, ਅਚਲ, ਠੋਸ, ਘਨ ਜੈਸਾ ਪਦਾਰ੍ਥ ਹੀ ਪਿਣ੍ਡ ਹੈ। ਇਸੀ ਤਰਹ ਬਢ਼ਨੇ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਸੇ ਹੀ ਗਚ੍ਛ ਮੇਂ ਪਰਿਵਾਰ, ਕੁਲ ਯਾ ਕੁਟੁਮ੍ਬ ਕਾ ਭਾਵ ਭੀ ਆਯਾ। ਇਸੀ ਤਰਹ ਪਿਣ੍ਡ ਮੇਂ ਭੀ ਪਰਿਵਾਰ ਯਾ ਕੁਲ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਪਸ਼੍ਚਿਮੋਤ੍ਤਰ ਭਾਰਤ ਕੀ ਬੋਲਿਯੋਂ ਮੇਂ ਮਨੁਸ਼੍ਯੋਂ ਕੇ ਆਬਾਦ ਸਮੂਹ ਕੋ ਪਿਣ੍ਡ ਭੀ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਗਾਂਵ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਭੀ ਪਿਣ੍ਡ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਅਬ ਜਬ ਪਿਣ੍ਡ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਭੀ ਵਰਕ੍ਸ਼ ਹੈ ਔਰ ਗਚ੍ਛ ਮੇਂ ਭੀ ਪੇਡ਼ ਕਾ ਹੀ ਭਾਵ ਹੈ ਤਬ ‘ਗਚ੍ਛ-ਪਿਣ੍ਡ’ ਯਾਨੀ ‘ਪੇਡ਼-ਪੇਡ਼’ ਜੈਸੇ ਸਮਾਸ ਸੇ ਕ੍ਯਾ ਅਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਿ ਹੋ ਸਕਤੀ ਹੈ? ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰਹ ‘ਅਚ੍ਛਾ-ਭਲਾ’ ‘ਰਿਸ਼ਿ-ਮੁਨਿ’, ‘ਭਾਈ-ਬਂਧ’ ਯਾ ‘ਕਂਕਰ-ਪਤ੍ਥਰ’ ਆਦਿ ਦ੍ਵਦ੍ਵ ਸਮਾਸ ਕੇ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈਂ ਵੈਸਾ ਹੀ ‘ਗਚ੍ਛ-ਪਿਣ੍ਡ’ ਕੇ ਸਾਥ ਭੀ ਹੈ। ਮਗਰ ਬਾਤ ਇਤਨੀ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਮੇਂ ‘ਗਚ੍ਛ’ ਮੇਂ ਵਰਦ੍ਧਿ ਕਾ ਜੋ ਭਾਵ ਹੈ ਉਸਸੇ ਹੀ ‘ਗਚ੍ਛ-ਪਿਣ੍ਡ’ ਕੀ ਅਲਗ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਸ੍ਥਾਪਿਤ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਕੁਲ, ਪਰਿਵਾਰ ਕਾ ਮਹਤ੍ਵ ਉਸਕੇ ਬਢ਼ਤੇ ਜਾਨੇ ਕੇ ਗੁਣ ਸੇ ਹੀ ਹੈ। ਬਾਂਸ ਸ਼ਬ੍ਦ ਵਂਸ਼ ਸੇ ਬਨਾ ਹੈ। ਪੂਰ੍ਵਵੈਦਿਕ ਯੁਗ ਮੇਂ ਵਂਸ਼ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਬਾਂਸ ਹੀ ਰਹਾ ਹੋਗਾ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਾਜ ਮੇਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣੋਂ ਕੇ ਆਧਾਰ ਪਰ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੇਂ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਤੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਸ੍ਵਤ ਫਲਨੇ ਫੂਲਨੇ ਕੇ ਬਾਂਸ ਕੇ ਨੈਸਰ੍ਗਿਕ ਗੁਣੋਂ ਨੇ ਵਂਸ਼ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕੋ ਔਰ ਭੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਬਨਾ ਦਿਯਾ ਔਰ ਏਕ ਵਨਸ੍ਪਤਿ ਕੀ ਵਂਸ਼-ਪਰਂਪਰਾ ਨੇ ਮਨੁਸ਼੍ਯੋਂ ਕੇ ਕੁਲ, ਕੁਟੁਂਬ ਸੇ ਰਿਸ਼੍ਤੇਦਾਰੀ ਸ੍ਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲੀ। ਸੋ ‘ਗਚ੍ਛ’ ਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ਪਰਿਵਾਰ, ਕੁਲ, ਕੁਟੁਮ੍ਬ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਹੀ ਅਗਰ ਵਰਦ੍ਧਿ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਵਂਸ਼-ਪਰਮ੍ਪਰਾ ਸੇ ਲਗਾਯਾ ਜਾਏ ਤੋ ‘ਗਚ੍ਛ-ਪਿਣ੍ਡ’ ਕਾ ਸੀਧਾ ਸਾ ਅਰ੍ਥ ਵਂਸ਼-ਵਰਕ੍ਸ਼ ਨਿਕਲਤਾ ਹੈ। ਬੌਦ੍ਧਗ੍ਰਨ੍ਥ ਮਹਾਵਸ੍ਤੁਅਵਦਾਨਮ੍ ਮੇਂ ਬੁਦ੍ਧ ਕੇ ਜਾਤਕ ਰੂਪੋਂ ਕਾ ਉਲ੍ਲੇਖ ਹੈ। ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਹੈ ਕਿ ਯਹਾਂ ਗਚ੍ਛ-ਪਿਣ੍ਡ ਸੇ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯ ਵਂਸ਼-ਵਰਕ੍ਸ਼ ਸੇ ਹੀ ਹੋਗਾ।

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...

ਕਲ-ਕਲ ਕੀ ਸ਼ਬ੍ਦਾਵਲੀ

ਭਾ ਸ਼ਾ ਕਾ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਕਰਤਿਕ ਧ੍ਵਨਿਯੋਂ ਕਾ ਅਨੁਕਰਣ ਕਰਨੇ ਸੇ ਹੁਆ ਹੈ। ਪਾਨੀ ਕੇ ਬਹਾਵ ਕਾ ਸਂਕੇਤ ‘ਕਲ-ਕਲ’ ਧ੍ਵਨਿ ਸੇ ਮਿਲਤਾ ਹੈ। ਇਸ ‘ਕਲ’ ਕੇ ਆਧਾਰ ਪਰ ਦੇਖਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਹਮਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਕੋ ਕਿਤਨੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਮਿਲੇ ਹੈਂ। ਕਲ੍ ਕੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਬਹੁਤ ਵ੍ਯਾਪਕ ਹੈ। ਨਦੀ-ਝਰਨੇ ਕੀ ਕਲ-ਕਲ ਔਰ ਭੀਡ਼ ਕੇ ਕੋਲਾਹਲ ਮੇਂ ਯਹੀ ਕਲ ਧ੍ਵਨਿ ਸੁਨਾਈ ਪਡ਼ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਕ੍ਸ਼ਿਯੋਂ ਕੀ ਚਹਚਹ ਔਰ ਕੁਹੁਕ ਕੇ ਲਿਏ ਪ੍ਰਚਿਲਤ ਕਲਰਵ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਭੀ ਕਲ ਧ੍ਵਨਿ (ਰਵ) ਹੀ ਹੈ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਗਲਾ, ਗਲੀ, ਖਰ੍ਰਾਟਾ, ਖਲ੍ਲਾ, ਗਰਿਯਾਨਾ, ਗੁਰ੍ਰਾਨਾ, ਕੁਲ੍ਲਾ, ਕਲ੍ਲਾ, ਗਾਲ ਆਦਿ ਔਰ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਕਾ ਕੌਲ, ਕੈਲੇਂਡਰ ਜੈਸੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਬ੍ਦ ਇਸੀ ਕਲ ਕੀ ਸ਼ਰਂਖਲਾ ਸੇ ਬਂਧੇ ਹੁਏ ਹੈਂ। ਚਲਿਏ, ਪਹਚਾਨਤੇ ਹੈਂ ਇਨ੍ਹੇਂ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ ਮੇਂ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨਏ ਮਾਸ ਕੀ ਜੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਸੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਤੇ ਥੇ ਇਸੇ calare ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਥਾ। ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਕਾ call ਭੀ ਇਸਸੇ ਹੀ ਬਨਾ ਹੈ। ਰੋਮਨ ਮੇਂ calare ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੋਤਾ ਹੈ ਪੁਕਾਰਨਾ ਯਾ ਮੁਨਾਦੀ ਕਰਨਾ। ਕੈਲੇਯਰ ਸੇ ਬਨੇ ਕੈਲੇਂਡੇ ਕਾ ਮਤਲਬ ਹੋਤਾ ਹੈ ਮਾਹ ਕਾ ਪਹਲਾ ਦਿਨ। ਮਾਹ-ਤਾਲਿਕਾ ਕੇ ਲਿਏ ਕੈਲੇਂਡਰ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਭੀ ਯਹੀ ਕੈਲੇਯਰ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਕੇ ਨਜਰਿਯੇ ਸੇ calare ਕਾ ਜਨ੍ਮ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਕਲ੍ ਯਾ ਇਂਡੋ-ਯੂਰੋਪੀਯ ਮੂਲ ਕੇ ਗਲ ਯਾਨੀ gal ਸੇ ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਇਨ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਕਾ ਮਤਲਬ ਹੋਤਾ ਹੈ ਕਹਨਾ ਯਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਨਾ, ਜਾਨਨਾ-ਸਮਝਨਾ ਯਾ ਸੋਚਨਾ-ਵਿਚਾਰਨਾ।

ਕਲ-ਕਲ ਮੇਂ ਧ੍ਵਨਿਵਾਚੀ ਸਂਕੇਤ ਸੇ ਪਾਨੀ ਕੇ ਬਹਾਵ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਤਯ ਹੁਆ ਮਗਰ ਧ੍ਵਨਿਵਾਚਕ ਅਰ੍ਥ ਭੀ ਬਰਕ਼ਰਾਰ ਰਹਾ। ਬਹਾਵ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਬਰਸਾਤੀ ਨਾਲੇ ਕੋ ਖਲ੍ਲਾ / ਖਾਲਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ। ਯਹ ਸ੍ਖਲ ਸੇ ਆ ਰਹਾ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਗਿਰਨੇ, ਫਿਸਲਨੇ, ਬਹਨੇ, ਟਪਕਨੇ, ਨੀਚੇ ਆਨੇ, ਨਿਮ੍ਨਤਾ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਹੈਂ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਲ ਕਾ ਅਗਲਾ ਰੂਪ ਹੀ ਸ੍ਖਲ ਹੁਆ ਜਿਸਸੇ ਨਾਲੇ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਖਲ੍ਲਾ ਬਨਾ। ਕਲ ਕਾ ਹੀ ਅਗਲਾ ਰੂਪ ਗਲ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੇ ਪਂਜਾਬੀ ਕੇ ਗਲ ਪਰ ਜਿਸਕਾ ਮਤਲਬ ਭੀ ਕਹੀ ਗਈ ਬਾਤ ਹੀ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਕਾ ਕੌਲ, ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕਾ ਕਲ੍ ਔਰ ਪਂਜਾਬੀ ਕਾ ਗਲ ਏਕ ਹੀ ਹੈ।

ਕਲ੍ ਕਾ ਵਿਕਾਸ ਗਲ੍ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਟਪਕਨਾ, ਚੁਆਨਾ, ਰਿਸਨਾ, ਪਿਘਲਨਾ ਆਦਿ। ਯਹ ਕਲ ਕੇ ਬਹਾਵਵਾਚੀ ਭਾਵੋਂ ਕਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰ ਹੈ। ਗੌਰ ਕਰੇਂ ਇਨ ਸਬ ਕ੍ਰਿਯਾਓਂ ਪਰ ਜੋ ਜਾਹਿਰ ਕਰਤੀ ਹੈਂ ਕਿ ਕਹੀਂ ਕੁਛ ਖਤ੍ਮ ਹੋ ਰਹਾ ਹੈ, ਨਸ਼੍ਟ ਹੋ ਰਹਾ ਹੈ। ਯਹ ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਹੋਤਾ ਹੈ ਇਸਕੇ ਏਕ ਅਨ੍ਯ ਅਰ੍ਥ ਸੇ ਜਿਸਮੇਂ ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨ ਹੋਨਾ, ਗੁਜਰ ਜਾਨਾ, ਓਝਲ ਹੋ ਜਾਨਾ ਯਾ ਹਟ ਜਾਨਾ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਹੈਂ। ਗਲਨ, ਗਲਨਾ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਸੇ ਯਹ ਉਜਾਗਰ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵਸ੍ਤੁ ਅਨਂਤ ਕਾਲ ਤਕ ਰਿਸਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹ ਸਕਤੀ। ਸ੍ਰੋਤ ਕਭੀ ਤੋ ਸੂਖੇਗਾ ਅਰ੍ਥਾਤ ਵਹਾਂ ਜੋ ਪਦਾਰ੍ਥ ਹੈ ਵਹ ਅਂਤਰ੍ਧਾਨ ਹੋਗਾ। ਗਲ੍ ਧਾਤੁ ਸੇ ਹੀ ਬਨਾ ਹੈ ਗਲਾ ਜਿਸਕਾ ਮਤਲਬ ਹੋਤਾ ਹੈ ਕਂਠ, ਗ੍ਰੀਵਾ, ਗਰ੍ਦਨ ਆਦਿ। ਧ੍ਯਾਨ ਰਹੇ, ਗਲੇ ਸੇ ਗੁਜ਼ਰਕਰ ਖਾਦ੍ਯ ਪਦਾਰ੍ਥ ਅਂਤਰ੍ਧਾਨ ਹੋ ਜਾਤਾ ਹੈ।

ਗਲ੍ ਸੇ ਗਲਾ ਬਨਾ ਹੈ ਔਰ ਗਲੀ ਭੀ। ਨਿਗਲਨਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਇਸੀ ਮੂਲ ਸੇ ਬਨਾ ਹੈ। ਗਲੇ ਕੀ ਆਕਰਤਿ ਪਰ ਧ੍ਯਾਨ ਦੇਂ। ਯਹ ਏਕ ਅਤ੍ਯਧਿਕ ਪਤਲਾ, ਸਂਕਰਾ, ਸਂਕੁਚਿਤ ਰਾਸ੍ਤਾ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਗਲੀ ਕਾ ਭਾਵ ਯਹੀਂ ਸੇ ਉਭਰ ਰਹਾ ਹੈ। ਕਣ੍ਠਨਾਲ ਕੀ ਤਰਹ ਸਂਕਰਾ ਰਾਸ੍ਤਾ ਹੀ ਗਲੀ ਹੈ। ਗਲੀ ਸੇ ਹੀ ਬਨਾ ਹੈ ਗਲਿਯਾਰਾ ਜਿਸਮੇਂ ਭੀ ਤਂਗ, ਸਂਕਰੇ ਰਾਸ੍ਤੇ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਗਲ੍ ਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ਗਲਨ, ਰਿਸਨ ਕੇ ਭਾਵ ਕਾ ਅਂਤਰ੍ਧਾਨ ਹੋਨੇ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਪ੍ਰਕਟੀਕਰਣ ਅਦ੍ਭੁਤ ਹੈ। ਕੁਛ ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਗਲਿਯਾਰੇ ਕੀ ਤੁਲਨਾ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਸ਼ਬ੍ਦ ਗੈਲਰੀ gallery ਸੇ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਯੂਂ ਗੁਜ਼ਰਨੇ ਔਰ ਪ੍ਰਵਾਹੀ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਭੀ ਸਂਕਰੇ ਰਾਸ੍ਤੇ ਕੇ ਤੌਰ ਪਰ ਕਲ, ਗਲ ਸੇ ਹੋਤੇ ਹੁਏ ਗਲਾ ਔਰ ਗਲੀ ਕੇ ਵਿਕਾਸ ਕੋ ਸਮਝਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ।

ਗੌਰ ਕਰੇਂ ਸੁਬਹ ਸੋਕਰ ਉਠਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਮੁਂਹ ਮੇਂ ਪਾਨੀ ਭਰ ਕਰ ਗਾਲੋਂ ਕੀ ਪੇਸ਼ਿਯੋਂ ਕੋ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਰਕ਼ਤ ਦੇਨੇ ਸੇ ਤਾਜ਼ਗੀ ਮਿਲਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕੁਲ੍ਲਾ ਕਰਨਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ। ਯਹ ਕੁਲ੍ਲਾ ਮੂਲਤ ਧ੍ਵਨਿ ਅਨੁਕਰਣ ਸੇ ਬਨਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ ਔਰ ਇਸਮੇਂ ਵਹੀ ਕਲ-ਕਲ ਧ੍ਵਨਿ ਹੈ ਜੋ ਪਤ੍ਥਰੋਂ ਸੇ ਟਕਰਾਤੇ ਪਾਨੀ ਮੇਂ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਕੁਲ੍ਲਾ ਕਾ ਮੂਲ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਕਵਲ ਸੇ ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਜੋ ਗਾਲ ਹੈ ਵਹ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਗਲ੍ਲ ਸੇ ਆ ਰਹਾ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੇਂ ਗਲ੍ਲ ਸੇ ਕਲ੍ਲਾ ਬਨਤਾ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਭੀ ਹੋਤਾ ਹੈ ਜੈਸੇ ਕਲ੍ਲੇ ਮੇਂ ਪਾਨ ਦਬਾਨਾ ਯਾਨੀ ਮੁਂਹ ਮੇਂ ਪਾਨ ਰਖਨਾ। ਗਲ੍ਲ ਔਰ ਕਲ੍ਲ ਕੀ ਸਮਾਨਤਾ ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ। ਗਲ੍ਲ ਸੇ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਗਾਲ ਬਨਤਾ ਹੈ ਔਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੇਂ ਕਲ੍ਲਾ। ਮਗਰ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਮੇਂ ਕੁਲ੍ਲਾ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਗਾਲੋਂ ਮੇਂ ਪਾਨੀ ਭਰਕਰ ਉਸਮੇਂ ਖਲਬਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ।

ਤਾਜ਼ਗੀ ਕੇ ਲਿਏ ਕੁਲ੍ਲਾ ਕੇ ਅਲਵਾ ਗਰਾਰਾ ਭੀ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਯਹ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਗਰ੍ਗਰ (ਗਰ-ਗਰ) ਸੇ ਆ ਰਹਾ ਹੈ। ਕਲ ਕਲ ਕਾ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਗਰ ਗਰ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਗਰ ਗਰ ਧ੍ਵਨਿ ਗਲੇ ਸੇ ਅਥਵਾ ਨਾਕ ਸੇ ਨਿਕਲਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਧ੍ਵਨਿ ਕੇ ਲਿਏ ਨਾਕ ਯਾ ਗਲੇ ਮੇਂ ਨਮੀ ਹੋਨਾ ਭੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਕ ਵਰ੍ਣਕ੍ਰਮ ਕੀ ਧ੍ਵਨਿਯਾਂ ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਏਕ ਦੂਸਰੇ ਸੇ ਬਦਲਤੀ ਹੈਂ। ਨੀਂਦ ਮੇਂ ਮੁਂਹ ਸੇ ਨਿਕਲਨੇਵਾਲੀ ਆਵਾਜੋਂ ਕੋ ਖਰ੍ਰਾਟਾ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਇਸਕੀ ਤੁਲਨਾ ਗਰ੍ਗਰ ਸੇ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਯਹਾਂ ਗ ਧ੍ਵਨਿ ਖ ਮੇਂ ਤਬ੍ਦੀਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਖ, ਕ ਗ ਕਣ੍ਠ੍ਯ ਧ੍ਵਨਿਯਾਂ ਹੈ ਮਗਰ ਇਨਮੇਂ ਭੀ ਖ ਸਂਘਰ੍ਸ਼ੀ ਧ੍ਵਨਿ ਹੈ ਔਰ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਸਿਰ੍ਫ ਨਿਸ਼੍ਵਾਸ ਕੇ ਜਰਿਯੇ ਬਨ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੋ ਖਰ੍ਰਾਟਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਇਸੀ ਕਡ਼ੀ ਸੇ ਜੁਡ਼ ਰਹਾ ਹੈ। ਹਾਂ, ਗੁਰ੍ਰਾਨੇ ਗੋ ਭੀ ਨ ਭੂਲ ਜਾਏਂ।

ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਕੇ ਗਾਰ੍ਗਲ gargle ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਭੀ ਸ਼ਹਰੀ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੋਂ ਮੇਂ ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਹੋਨੇ ਲਗਾ ਹੈ। ਇਸਕੀ ਆਮਦ ਮਧ੍ਯਕਾਲੀਨ ਫ੍ਰੈਂਚ ਭਾਸ਼ਾ ਕੇ gargouiller ਮਾਨੀ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਫ੍ਰੈਂਚ ਕੇ gargouille ਸੇ ਜਨ੍ਮਾ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਗਲੇ ਮੇਂ ਪਾਨੀ ਕੇ ਘਰ੍ਸ਼ਣ ਔਰ ਮਂਥਨ ਸੇ ਨਿਕਲਨੇ ਵਾਲੀ ਧ੍ਵਨਿ ਕਾ ਭਾਵ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਜਨ੍ਮ ਗਾਰ੍ਗ garg- ਸੇ ਹੁਆ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਗਲੇ ਸੇ ਨਿਕਲਨੇ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਇਸਕੀ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਗਰ੍ਗ (ਰ) ਸੇ ਸਮਾਨਤਾ ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ। ਗਾਰ੍ਗਲ ਸ਼ਬ੍ਦ ਬਨਾ ਹੈ garg- (ਗਾਰ੍ਗ) + goule (ਗੌਲ) ਸੇ। ਧ੍ਯਾਨ ਰਹੇ ਪੁਰਾਨੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਾ goule ਸ਼ਬ੍ਦ ਲੈਟਿਨ ਕੇ ਗੁਲਾ gula ਸੇ ਬਨਾ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਗਲਾ ਯਾ ਕਣ੍ਠ। ਲੈਟਿਨ ਭਾਰੋਪੀਯ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੇ ਜੁਡ਼ੀ ਹੈ। ਲੈਟਿਨ ਕੇ ਗੁਲਾ ਔਰ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੇ ਗਲਾ ਕੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇਖੇਂ।

ਅਪਸ਼ਬ੍ਦ, ਨਿਂਦਾਸੂਚਕ ਯਾ ਫੂਹਡ਼ ਬਾਤ ਕੇ ਲਿਏ ਹਿਨ੍ਦੀ ਉਰ੍ਦੂ ਮੇਂ ਗਾਲੀ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਯ ਕੋਸ਼ੋਂ ਮੇਂ ਇਸਕਾ ਮੂਲ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕਾ ਗਾਲਿ ਬਤਾਯਾ ਗਯਾ ਹੈ। ਧ੍ਯਾਨ ਰਹੇ ਕਲ੍ ਯਾ ਗਲ੍ ਮੇਂ ਕੁਛ ਕਹਨੇ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ ਪ੍ਰਮੁਖ ਹੈ। ਕਲ੍-ਗਲ੍ ਕੀ ਵਿਕਾਸ ਯਾਤ੍ਰਾ ਮੇਂ ਅਪਸ਼ਬ੍ਦ ਕੇ ਲਿਏ ਗਾਲਿ ਕਾ ਵਿਕਾਸ ਭੀ ਇਸੀ ਗਲ੍ ਸੇ ਹੁਆ। ਗਲ੍ ਯਾਨੀ ਧ੍ਵਨਿ। ਕਹਨਾ। ਗਾਲ ਯਾਨੀ ਵਹ ਅਂਗ ਜਹਾਂ ਜੀਭ ਵ ਅਨ੍ਯ ਉਪਾਂਗੋਂ ਸੇ ਧ੍ਵਨਿ ਪੈਦਾ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਗਲਾ ਯਾਨੀ ਵਹ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਅਂਗ ਜਹਾਂ ਸੇ ਧ੍ਵਨਿ ਪੈਦਾ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਗੁਲਗਪਾਡ਼ਾ, ਸ਼ੋਰਗੁਲ, ਕੋਲਾਹਲ, ਕਲ-ਕਲ, ਕੌਲ, ਗਲ, ਕਲਰਵ, ਗਰ-ਗਰ, ਗੌਰ੍ਗਲ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਮੇਂ ਕਹਨਾ, ਧ੍ਵਨਿ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਹੈ। ਗਾਲੀ ਕਾ ਏਕ ਅਨ੍ਯ ਰੂਪ ਗਾਰੀ ਭੀ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਉਲਾਹਨਾ, ਭਰ੍ਤ੍ਸਨਾ, ਧਿਕ੍ਕਾਰ ਯਾ ਝਿਡ਼ਕਨੇ ਕੋ ਗਰਿਯਾਨਾ ਭੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ। ਕਿਸੀ ਕੋ ਦੁਰ੍ਵਚਨ ਕਹਨੇ, ਲਤਾਡ਼ਨੇ, ਫਟਕਾਰਨੇ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਭੀ ਇਸਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਜੌਨ ਪ੍ਲੈਟ੍ਸ ਕੇ ਕੋਸ਼ ਮੇਂ ਗਾਲੀ ਕੀ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਕਰਤ ਕੇ ਗਰਿਹਾ ਸੇ ਬਤਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਮੇਂ ਇਸਕਾ ਮੂਲ ਗਰ੍ਹ੍ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਭਰ੍ਤ੍ਸਨਾ ਯਾ ਧਿਕ੍ਕਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਗਰ੍ਹ੍ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਭੀ ਗਰ੍ ਧ੍ਵਨਿ ਕੋ ਪਹਚਾਨਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ।

ਗਾਲੀ ਬਕਨੇ ਕੀ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕੇ ਲਿਏ ਗਾਲੀ-ਗਲੌਜ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਹੈ। ਇਸਮੇਂ ਗਲੌਜ ਧ੍ਵਨਿ ਅਨੁਕਰਣ ਸੇ ਬਨਾ ਹੈ। ਗਲੌਜ, ਗਲੌਚ, ਗਲੋਚ ਮੇਂ ਕ੍ਯਾ ਸਹੀ ਹੈ, ਕ੍ਯਾ ਗ਼ਲਤ ਇਸਕੇ ਫੇਰ ਮੇਂ ਨਹੀਂ ਪਡ਼ਨਾ ਚਾਹਿਏ। ਵੈਸੇ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੋਸ਼ੋਂ ਮੇਂ ਗਲੌਜ ਕੋ ਹੀ ਸਹੀ ਬਤਾਯਾ ਗਯਾ ਹੈ। ਚੂਂਕਿ ਧ੍ਵਨਿ ਅਨੁਕਰਣ ਕਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ ਇਸਲਿਏ ਅਲਗ ਅਲਗ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੋਂ ਮੇਂ ਚ ਔਰ ਜ ਕਾ ਫ਼ਰ੍ਕ਼ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਕਡ਼ੀ ਮੇਂ ਗਾਲੀ-ਗੁਫ੍ਤਾਰ ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇਂ। ਗੁਫ੍ਤਾਰ ਮੁਖ-ਸੁਖ ਸੇ ਨਹੀਂ ਆਯਾ ਹੈ ਮਗਰ ਗਾਲੀ-ਗੁਫ੍ਤਾਰ ਪਦ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਗਾਲੀ-ਗੁਫ੍ਤਾ ਕੀ ਤਰਹ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਅਨਜਾਨੇ ਮੇਂ ਗਾਲੀਗੁਪ੍ਤਾ ਭੀ ਦੇਖਾ ਜਾਤਾ ਹੈ।

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...

‘ਛਦ੍ਮ’ ਔਰ ‘ਛਾਵਨੀ’

ਐ ਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਜੋ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੀ ਤਤ੍ਸਮ ਸ਼ਬ੍ਦਾਵਲੀ ਕੇ ਹੈਂ ਮਗਰ ਬੋਲਚਾਲ ਕੀ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਆਜ ਭੀ ਡਟੇ ਹੁਏ ਹੈਂ ਉਨਮੇਂ ਛਦ੍ਮ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਕਪਟਪੂਰ੍ਣ ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਕੇ ਸਂਦਰ੍ਭ ਮੇਂ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਇਸਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਛਲ-ਛਦ੍ਮ ਏਕ ਆਮ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਛਲ, ਕਪਟ ਯਾ ਧੋਖੇ ਕਾ ਪ੍ਯਵਹਾਰ। ਛਦ੍ਮਵੇਸ਼ੀ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਵਹ ਹੈ ਜੋ ਅਪਨਾ ਅਸੀਲ ਰੂਪ ਛਿਪਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕਰ ਰਹਤਾ ਹੈ। ਛਦ੍ਮ ਕਰਨੇਵਾਲੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਕੋ ਛਦ੍ਮੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ। ਧ੍ਯਾਨ ਰਹੇ, ਦੇਹਾਤ ਮੇਂ ਪਾਯਾ ਜਾਨੇ ਵਾਲਾ ਸਂਜ੍ਞਾਨਾਮ ਛਦਾਮੀ (ਲਾਲ) ਯਾ ਛਦਮ੍ਮੀ (ਲਾਲ) ਇਸ ਛਦ੍ਮੀ ਕਾ ਅਪਭ੍ਰਂਸ਼ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਯੇ ਨਾਮ ਦਰਅਸਲ ਯੂਨਾਨੀ ਮੁਦ੍ਰਾ ਦ੍ਰਖ੍ਮ ਸੇ ਆ ਰਹੇ ਹੈਂ ਜੋ ਮੌਰ੍ਯਕਾਲ ਮੇਂ ਭਾਰਤ ਮੇਂ ਦ੍ਰਮ੍ਮਮ੍ ਕੇ ਨਾਮ ਸੇ ਚਲਤੀ ਥੀਂ ਜਿਨਕਾ ਦੇਸ਼ੀ ਰੂਪ ਦਾਮ, ਦਮਡ਼ੀ ਹੁਆ। ਮੂਲ੍ਯ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਦਾਮ ਸ਼ਬ੍ਦ ਯਹੀਂ ਸੇ ਆ ਰਹਾ ਹੈ। ਦਾਮ ਕਾ ਛਠਾ ਹਿਸ੍ਸਾ ਛਦਾਮ ਕਹਲਾਯਾ। ਦੋ ਦਮਡ਼ੀ ਯਾਨੀ ਏਕ ਛਦਾਮ। ਪੁਰਾਨੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਮੇਂ ਦਮਡ਼ੀਮਲ ਭੀ ਹੋਤੇ ਥੇ ਔਰ ਛਦਾਮੀਲਾਲ ਭੀ। ਖ਼ੈਰ ਬਾਤ ਛਦ੍ਮ ਕੀ ਚਲ ਰਹੀ ਥੀ।

ਛਦ੍ਮ ਮੇਂ ਜੋ ਫ਼ਰੇਬ, ਝੂਠ, ਛੁਪਾਵ, ਬਨਾਵਟੀਪਨ ਆਦਿ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ ਵਹ ਦਰਅਸਲ ਛਦ੍ ਸੇ ਆ ਰਹਾ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਮੇਂ ਛਦ੍ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਆਵਰਣ। ਛਦ੍ ਕਾ ‘ਛ’ ਹੈ ਵਹ ‘ਛਤ’ ਅਰ੍ਥਾਤ ‘ਛਾਯਾ’ ਕਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਛਾਯਾ ਕਾ ਹੀ ਫਾਰਸੀ ਰੂਪ ਸਾਯਾ ਹੈ। ਮਗਰ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੇ ‘ਛਾਯਾ’ ਮੇਂ ਅਬ ਸਿਰ੍ਫ਼ ਪਰਛਾਈਂ ਕਾ ਭਾਵ ਰਹ ਗਯਾ ਹੈ ਵਹੀਂ ਫਾਰਸੀ ਕੇ ਸਾਯਾ ਮੇਂ ਪਰਛਾਯੀ ਕੇ ਸਾਥ ਸਾਥ ‘ਛਤ’ ਕਾ ਭਾਵ ਭੀ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੀ ‘ਛਦ੍’ ਧਾਤੁ ਮੇਂ ਛਤ, ਛਾਯਾ, ਢਕੇ ਹੋਨੇ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਛਦ੍ ਕਾ ਮਤਲਬ ਹੋਤਾ ਹੈ ਢਕਨਾ , ਛਿਪਾਨਾ , ਪਰ੍ਦਾ ਕਰਨਾ ਆਦਿ। ਛਦ੍ ਸੇ ਹੀ ਬਨਾ ਹੈ ਛਤ੍ਰ, ਛਤ੍ਰਕ ਯਾ ਛਤ੍ਰਕਮ੍ । ਇਨ੍ਹੀ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਸੇ ਬਨੇ ਹੈਂ ਛਾਤਾ, ਛਤ੍ਰੀ ਛਤਰੀ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਜਿਸਕਾ ਮਤਲਬ ਹੋਤਾ ਹੈ ਐਸਾ ਆਵਰਣ ਜਿਸਸੇ ਸਿਰ ਢਕਾ ਰਹੇ, ਛਾਯਾ ਬਨੀ ਰਹੇ। ਰਾਜਾਓਂ ਕੇ ਸਿਂਹਾਸਨ ਕੇ ਪੀਛੇ ਲਗੇ ਛਤ੍ਰ ਸੇ ਭੀ ਯਹ ਸਾਫ ਹੈ । ਛਤ੍ਰਪਤਿ, ਛਤ੍ਰਧਾਰੀ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਇਸਸੇ ਹੀ ਨਿਕਲੇ ਹੈਂ। ਮਂਡਪਨੁਮਾ ਇਮਾਰਤ ਭੀ ਛਤਰੀ ਹੀ ਕਹਲਾਤੀ ਹੈ। ਰਾਜਾਓਂ ਕੀ ਯਾਦ ਮੇਂ ਭੀ ਪੁਰਾਨੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਮੇਂ ਜਹਾਂ ਉਨ੍ਹੇਂ ਦਫਨਾਯਾ ਜਾਤਾ ਥਾ, ਛਤਰਿਯਾਂ ਬਨਾਈਂ ਜਾਤੀ ਥੀਂ।

ਬਨਾਵਟੀ, ਨਕਲੀ, ਜਾਲੀ ਯਾ ਫਰ੍ਜੀ ਮੇਂ ਮੂਲਤ ਸਚ੍ਚਾਈ ਕੋ ਛੁਪਾਨੇ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਐਸਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਜਿਸਮੇਂ ਸਚ ਕੋ ਛੁਪਾਯਾ ਜਾਏ, ਉਸ ਪਰ ਪਰ੍ਦਾ ਯਾ ਆਵਰਣ ਡਾਲਾ ਜਾਏ, ਛਦ੍ਮ ਕੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮੇਂ ਆਤਾ ਹੈ। ਛਦ੍ਮ ਮੇਂ ਛਦ੍ ਕੋ ਅਗਰ ਪਹਚਾਨਾ ਜਾਏ ਤੋ ਸਬ ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਹੋ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਛਦ ਕਾ ਛਤ ਰੂਪ ਅਗਰ ਸਂਰਕ੍ਸ਼ਣ ਹੈ ਤੋ ਵਹ ਏਕ ਆਵਰਣ ਭੀ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਮੇਂ ਛਦ੍ਮਨ੍ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਸ੍ਵਾਂਗ, ਬਹਾਨਾ, ਛੁਪਾਵ, ਕਪਟ ਆਦਿ। ਛਲ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕੀ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਹਿਨ੍ਦੀ ਸ਼ਬ੍ਦਸਾਗਰ ਮੇਂ ਸ੍ਖਲ ਸੇ ਬਤਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਮੇਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਛਲ ਮੇਂ ਭੀ ਵਹੀ ‘ਛ’ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਛੁਪਾਵ ਯਾ ਆਵਰਣ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਛਲ-ਛਦ੍ਮ ਮੇਂ ਦੁਰਾਵ ਯਾ ਛੁਪਾਵ ਕੀ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿ ਹੈ।

ਫ਼ੌਜੀ ਪਡ਼ਾਵ ਕੇ ਲਿਏ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਛਾਵਨੀ ਸ਼ਬ੍ਦ ਆਮ ਹੈ। ਕਈ ਬਡ਼ੇ ਸ਼ਹਰੋਂ ਮੇਂ ਛਾਵਨੀ ਨਾਮਧਾਰੀ ਇਲਾਕੇ ਹੋਤੇ ਹੈਂ। ਇਸਕਾ ਮਤਲਬ ਯਹ ਕਿਸੀ ਜ਼ਮਾਨੇ ਮੇਂ ਵਹਾਂ ਸੇਨਾ ਕਾ ਸ੍ਥਾਯੀ ਯਾ ਅਸ੍ਥਾਯੀ ਬਸੇਰਾ ਥਾ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਸ੍ਥਾਨੋਂ ਪਰ ਬਾਦ ਮੇਂ ਨਈ ਆਬਾਦੀ ਬਸ ਜਾਨੇ ਕੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਲਾਕੇ ਕੇ ਨਾਮ ਕੇ ਸਾਥ ਛਾਵਨੀ ਸ਼ਬ੍ਦ ਜੁਡ਼ਾ ਰਹਾ ਜੈਸੇ ਛਾਵਨੀ ਚੌਰਾਹਾ ਯਾ ਛਾਵਨੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਆਦਿ। ਆਜ ਕੇ ਦੌਰ ਮੇਂ ਭੀ ਜਿਨ ਸ਼ਹਰੋਂ ਮੇਂ ਆਰ੍ਮੀ ਕੈਂਟੋਨਮੇਂਟ ਹੋਤਾ ਹੈ ਉਸੇ ਛਾਵਨੀ ਹੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ। ਕੈਂਟੋਨਮੇਂਟ ਬੋਰ੍ਡ ਕੋ ਭੀ ਛਾਵਨੀ ਬੋਰ੍ਡ ਹੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ। ਜਾਨਤੇ ਹੈਂ ਛਾਵਨੀ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਹਾਂ ਸੇ ਆਯਾ ਔਰ ਇਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਕ੍ਯਾ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਮੇਂ ਆਚ੍ਛਾਦਨ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੋਤਾ ਹੈ ਆਵਰਣ, ਵਸ੍ਤ੍ਰ ਯਾ ਛਾਜਨ ਆਦਿ। ਆਚ੍ਛਾਦਨ ਮੇਂ ਭੀ ਛਦ੍ ਕੋ ਪਹਚਾਨਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਆ ਉਪਸਰ੍ਗ ਕੇ ਬਾਦ ਛਾਦਨ ਬਚਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੀ ਜ਼ਮਾਨੇ ਮੇਂ ਬਟੋਹੀ ਰਾਹ ਮੇਂ ਜਬ ਰੁਕਤੇ ਥੇ ਤੋ ਟਹਨਿਯੋਂ ਕੋ ਅਰ੍ਧਵਰਤ੍ਤਾਕਾਰ ਮੋਡ਼ ਕਰ ਉਨਕੇ ਦੋਨੋਂ ਸਿਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਮੇਂ ਗਾਡ਼ ਦੇਤੇ ਥੇ ਔਰ ਉਸ ਢਾਂਚੇ ਪਰ ਚਾਦਰ ਤਾਨ ਦੇਤੇ ਥੇ। ਯਹ ਉਨਕਾ ਅਸ੍ਥਾਯੀ ਆਸ਼੍ਰਯ ਬਨ ਜਾਤਾ ਥਾ।

ਗੌਰ ਕਰੇਂ, ਯਹ ਜੋ ਚਾਦਰ ਹੈ ਵਹ ਭੀ ਇਸੀ ਕਡ਼ੀ ਕਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ। ਛਦ੍ ਕੇ ਚਾਦਰ ਮੇਂ ਤਬ੍ਦੀਲ ਹੋਨੇ ਕਾ ਕ੍ਰਮ ਕੁਛ ਯੂਂ ਰਹਾ ਹੋਗਾ – ਛਤ੍ਰਕ > ਛਤ੍ਤਰਅ > ਛਦ੍ਦਰ > ਚਦ੍ਦਰ > ਚਾਦਰ। ਮਰਾਠੀ ਮੇਂ ਛਾਦਨੀ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੋਤਾ ਹੈ ਢਕ੍ਕਨ, ਆਵਰਣ ਆਦਿ ਔਰ ਇਸੀ ਰੂਪ ਮੇਂ ਯਹ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਭੀ ਹੈ। ਛਾਦਨੀ ਸੇ ਛਾਵਨੀ ਮੇਂ ਤਬ੍ਦੀਲ ਹੋਨੇ ਕਾ ਕ੍ਰਮ ਯੂਂ ਰਹਾ- ਛਾਦਨੀ > ਛਾਯਣੀ > ਛਾਯਣੀ > ਛਾਵਣੀ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਸ਼ਬ੍ਦਸਾਗਰ ਛਾਦਨੀ ਕਾ ਉਲ੍ਲੇਖ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ ਕਿਨ੍ਤੁ ਇਸਕਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਛਾਨਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸੇ ਜੋਡ਼ਤਾ ਹੈ ਸਾਥ ਹੀ ਦੇਸ਼ੀ ਛਾਯਣਿਯਾ, ਛਾਯਣੋ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਸੇ ਇਸਕਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਬਤਾਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਹੈ ਕਿ ਛਾਯਣਿਯਾ ਯਾ ਛਾਯਣੋ ਜੈਸੇ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਕਰਤ-ਅਪਭ੍ਰਂਸ਼ ਕੇ ਹੈਂ ਔਰ ਇਨਕਾ ਮੂਲ ਛਾਦਨ ਯਾ ਛਾਦਨੀ ਹੈ। ਇਸੀ ਕਡ਼ੀ ਮੇਂ ਛਾਂਹ, ਛਾਂਵ, ਛਾਵਣ, ਛਾਵਨ, ਛਾਜਨ, ਛਪ੍ਪਰ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਹੈਂ ਜਿਨਮੇਂ ਆਵਰਣ, ਡੇਰਾ, ਤਮ੍ਬੂ, ਆਸ਼੍ਰਯ, ਢਕ੍ਕਨ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਹੈਂ।

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...

ਘੋਂਘਾਬਸਂਤ

ਆ ਲਸੀ ਔਰ ਮਹਾਮੂਰ੍ਖ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ‘ਘੋਂਘਾਬਸਨ੍ਤ’ ਮੁਹਾਵਰਾ ਖੂਬ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ‘ਘੋਂਘਾ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਅਪਨੇ ਆਪ ਮੇਂ ‘ਗਾਵਦੀ’ ਯਾ ‘ਘੋਂਚੂ’ ਪ੍ਰਕਰਤਿ ਕੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਕੇ ਲਿਏ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਗੁਮਸੁਮ ਯਾ ਚੁਪਚਾਪ ਰਹਨੇ ਵਾਲੋਂ ਕੋ ਭੀ ‘ਘੋਂਘਾ’ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਘੋਂਘਾ ਕੇ ਸਾਥ ‘ਬਸਨ੍ਤ’ ਕਾ ਮੇਲ ਚੌਂਕਾਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰਹ ਸੇ ਗਧੇ ਕੇ ਲਿਏ ਬੈਸਾਖਨਂਦਨ ਉਪਮਾ ਹੈ ਕ੍ਯਾ ਉਸੀ ਤਰਹ ਘੋਂਘਾਬਸਨ੍ਤ ਮੇਂ ਭੀ ‘ਬਸਨ੍ਤ’ ਕਾ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯ ਰਿਤੁ ਸੇ ਹੀ ਹੈ ? ਚਲਿਏ, ਪਹਲੇ ‘ਘੋਂਘਾ’ ਕੀ ਖਬਰ ਲੇਤੇ ਹੈਂ, ਫਿਰ ‘ਬਸਨ੍ਤ’ ਕੀ ਭੀ ਸੁਧ ਲੀ ਜਾਏਗੀ। ਘੋਂਘਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਏਕ ਨਜ਼ਰ ਮੇਂ ਅਨੁਕਰਣਾਤ੍ਮਕ ਲਗਤਾ ਹੈ ਮਗਰ ਇਸਮੇਂ ਅਨੁਕਰਣ ਕਾ ਸਂਕੇਤ ਆਸਾਨੀ ਸੇ ਪਕਡ਼ ਮੇਂ ਨਹੀਂ ਆਤਾ। ਸ਼ਬ੍ਦਕੋਸ਼ੋਂ ਮੇਂ ਘੋਂਘਾ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਸ਼ਂਖ, ਸੀਪ, ਕਵਚ, ਖੋਲ, ਆਵਰਣ ਆਦਿ ਹੈ। ਘੋਂਘਾ ਸੇ ਆਸ਼ਯ ਜੋਂਕ ਜੈਸੇ ਰੇਂਗਨੇ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸੇ ਹੈ ਜੋ ਦਲਦਲੀ, ਨਮ ਭੂਮਿ ਪਰ ਯਾ ਕਛਾਰੀ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ ਮੇਂ ਪਾਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਯਹ ਸ਼ਂਖਨੁਮਾ ਕਵਚ ਮੇਂ ਰਹਤਾ ਹੈ। ਚਲਤੇ ਸਮਯ ਯਹ ਆਵਰਣ ਸੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਤਾ ਹੈ ਮਗਰ ਇਸਕੀ ਰਫ਼੍ਤਾਰ ਬਹੁਤ ਸੁਸ੍ਤ ਰਹਤੀ ਹੈ। ਥੋਡ਼ੀ ਭੀ ਹਲਚਲ ਸੇ ਘਬਰਾਕਰ ਯਹ ਫਿਰ ਅਪਨੇ ਖੋਲ ਮੇਂ ਘੁਸ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਘੋਂਘਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਮੇਂ ਮੁਖ੍ਯ ਆਸ਼ਯ ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਯ ਸੇ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਰੇਂਗਨੇ ਵਾਲਾ ਕੀਡ਼ਾ ਰਹਤਾ ਹੈ। ਯਹ ਆਸ਼੍ਰਯ ਸ਼ਂਖਨੁਮਾ ਘੁਮਾਵਦਾਰ, ਉਭਾਰਦਾਰ ਵਲਯਾਕਰਤਿ ਵਾਲਾ ਹੋਤਾ ਹੈ।

ਲਿਲੀ ਟਰ੍ਨਰ ਘੋਂਘਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕੀ ਤੁਲਨਾ ਘੇਂਘਾ ਸੇ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਧ੍ਯਾਨ ਰਹੇ, ਘੇਂਘਾ ਗਲੇ ਕਾ ਏਕ ਰੋਗ ਹੋਤਾ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਕਣ੍ਠਨਾਲ ਮੇਂ ਏਕ ਉਭਾਰ ਯਾ ਗਠਾਨ ਜੈਸਾ ਆਕਾਰ ਬਨ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਘੋਂਘਾ ਕੀ ਰਚਨਾ ਮੇਂ ਭੀ ਉਭਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁਖ ਹੈਂ। ਟਰ੍ਨਰ ਕੇ ਕੋਸ਼ ਮੇਂ ਘੇਂਟੁ ਯਾਨੀ ਗਲਾ ਅਥਵਾ ਗਰ੍ਦਨ ਕਾ ਉਲ੍ਲੇਖ ਭੀ ਹੈ ਔਰ ਇਸਕੀ ਤੁਲਨਾ ਭੀ ਗਲੇ ਕੇ ਘੁਮਾਵਦਾਰ ਉਭਾਰ ਸੇ ਕੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਣ੍ਠ (ਗਲਾ ), ਗਣ੍ਡ (ਉਭਾਰ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਿ), ਕਣ੍ਡ (ਜੋਡ਼) ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਏਕ ਹੀ ਕਡ਼ੀ ਕੇ ਹੈਂ। ਗਲਗਣ੍ਡ ਯਾਨੀ ਗਲੇ ਕਾ ਉਭਾਰ। ਕਈ ਲੋਗ ਇਸੇ ਗਲੇ ਕੀ ਘਣ੍ਟੀ ਭੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ। ਘੂਰ੍ਣਨ (ਘੁਮਾਵ), ਘੂਮ, ਘੂਮਨਾ, ਘਣ੍ਟਾ, ਘਣ੍ਟੀ, ਘਟ, ਘਾਟੀ ਜੈਸੇ ਕਈ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਮੇਂ ਇਸੇ ਸਮਝਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ। ‘ਘ’ ਧ੍ਵਨਿ / ਵਰ੍ਣ ਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ਘੁਮਾਵ ਕਾ ਭਾਵ ਘੋਂਘਾ ਕੀ ਸਰ੍ਪਿਲ ਗਤਿ ਸੇ ਭੀ ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਹੈ। ਮਰਾਠੀ ਮੇਂ ਏਕ ਸਾਂਪ ਕਾ ਨਾਮ ‘ਘੋਣ’ ਹੈ। ਮੋਨਿਯਰ ਵਿਲਿਯਮ੍ਸ ਕੇ ਕੋਸ਼ ਮੇਂ ਭੀ ਘੋਣ ਨਾਮ ਕੇ ਸਰ੍ਪ ਕਾ ਉਲ੍ਲੇਖ ਹੈ। ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਹੈ ਕਿ ਘੋਂਘਾ ਯਾ ਘੇਂਘਾ ( ਗਲੇ ਕੀ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿ ) ਮੇਂ ਅਨੁਕਰਣਾਤ੍ਮਕਤਾ ਹੈ ਮਗਰ ਇਸਕਾ ਤਾਰ੍ਕਿਕ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ‘ਘ’ ਧ੍ਵਨਿ ਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ਘੁਮਾਵ ਕੇ ਆਸ਼ਯ ਸੇ ਹੈ।

ਘੋਂਘਾ ਕੇ ਸਾਥ ਜੁਡ਼ੇ ਬਸਨ੍ਤ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕੋ ਬਸਨ੍ਤ ਰਿਤੁ ਸੇ ਨ ਜੋਡ਼ਤੇ ਹੁਏ ਖਡ਼ੀ ਬੋਲੀ ਕੇ ‘ਅਨ੍ਤ’ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਸੇ ਬਨਾ ਹੁਆ ਸ਼ਬ੍ਦ ਮਾਨਨਾ ਚਾਹਿਏ ਜੈਸੇ ਰਟਨ੍ਤ। ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਸੇ ਅਪਨੀ ਆਵਸ਼੍ਯਕਤਾਨੁਸਾਰ ਮੁਖ-ਸੁਖ ਕੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਬਨਾਏ ਜਾਤੇ ਰਹੇ ਹੈਂ ਮਸਲਨ, ਘੁਸਨ੍ਤ, ਉਠਨ੍ਤ, ਘੁਮਨ੍ਤ, ਫਿਰਨ੍ਤ, ਚਲਨ੍ਤ ਆਦਿ। ਕਿਸੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼੍ਟ ਭਾਵ ਕੇ ਲਿਏ ਬਨਾਯਾ ਗਯਾ ਪਦ ਰੂਢ਼ ਭੀ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਬਸਨ੍ਤ ਕੇ ‘ਬਸ’ ਮੇਂ ਬੈਠਨੇ, ਸ੍ਥਿਰ ਹੋਨੇ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ‘ਬਸ’ ਸੇ ਮਰਾਠੀ ਮੇਂ ‘ਬਸਨਾ’ ਕ੍ਰਿਯਾ ਬਨਤੀ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਬੈਠਨਾ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਕਾ ‘ਬਸਨਾ’ ਕੁਛ ਅਲਗ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਰਖਤਾ ਹੈ ਔਰ ਇਸਮੇਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨੇ, ਸ੍ਥਿਰ ਹੋਨੇ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤੀ ਮੇਂ ਬੈਠਿਏ ਕੇ ਲਿਏ ‘ਬੇਸੋ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਵਸ੍ ਮੇਂ ਬਸਨੇ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ ਔਰ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮਰਾਠੀ ਕਾ ਬਸਨਾ, ਇਸੀ ਵਸ੍ ਸੇ ਆ ਰਹਾ ਹੈ। ਆਵਾਸ, ਨਿਵਾਸ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਇਸੀ ਮੂਲ ਕੇ ਹੈਂ। ਮੂਰ੍ਖ ਕੀ ਤਰਹ ਬੈਠੇ ਰਹਨੇ ਵਾਲੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ‘ਬਸਨ੍ਤ’ ਇਸੀ ਤਰਹ ਘੋਂਘਾਬਸਨ੍ਤ ਮੇਂ ਰੂਢ਼ ਹੋ ਗਯਾ ਹੋਗਾ, ਐਸਾ ਲਗਤਾ ਹੈ। ਯਹ ਭੀ ਸਮ੍ਭਵ ਹੈ ਕਿ ‘ਘੋਂਘਾਬਸਨ੍ਤ’ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਵਹ ਜੋ ਖੋਲ ਘੁਸ ਕਰ ਬੈਠਾ ਰਹੇ। ਘਰਘੁਸ੍ਸੂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਯਾਨ ਘਰ ਮੇਂ ਘੁਸ ਕਰ ਬੈਠੇ ਰਹਨੇ ਵਾਲੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਕੋ ਭੀ ਸਮਾਜ ਮੇਂ ਅਚ੍ਛੀ ਨਿਗਾਹ ਸੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਾ ਜਾਤਾ। ਬੁਦ੍ਧ ਮੁਦ੍ਰਾ ਮੇਂ ਬੈਠੇ ਰਹਨੇ ਵਾਲੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਕੇ ਲਿਏ ਭੀ ਆਖਿਰਕਾਰ ਗਾਵਦੀ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ‘ਬੁਦ੍ਧੂ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਰੂਢ਼ ਹੁਆ ਔਰ ਏਕਟਕ ਤਾਕਤੇ ਰਹਨੇ ਵਾਲੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਕੋ ‘ਮੂਢ਼’ ਕੀ ਸਂਜ੍ਞਾ ਦੀ ਗਈ।

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...

ਨਸ੍ਲੀ ਸਹੀ, ਨਸ੍ਲੀਯ ਗ਼ਲਤ

ਜੋ ਸ਼ਬ੍ਦ ਗ਼ਲਤ ਬਰ੍ਤਾਵ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈਂ, ਉਨਮੇਂ ‘ਨਸ੍ਲ’ ਕਾ ‘ਨਸ੍ਲੀਯ’ ਰੂਪ ਭੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ‘ਨਸ੍ਲ’ ਮੂਲਤ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ। ਸ਼ਬ੍ਦਕੋਸ਼ੋਂ ਮੇਂ ਹਿਨ੍ਦੀ ਰੂਪ ‘ਨਸਲ’ ਹੋਤਾ ਹੈ ਪਰ ‘ਅਸ੍ਲ’ ਕੇ ‘ਅਸਲ’ ਰੂਪ ਕੀ ਤਰਹ ਯਹ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਯਾ ਔਰ ਇਸਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਾਚਿਕ ਹੀ ਬਨਾ ਰਹਾ। ਨਸ੍ਲ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਅਰਬੀ ਕ੍ਰਿਯਾ ਨਸਾਲਾ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਉਪਜਾਨਾ, ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਜਨ੍ਮ ਦੇਨਾ, ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨਾ, ਬਢ਼ਾਨਾ, ਦੁਗਨਾ ਕਰਨਾ, ਵਂਸ਼-ਪਰਮ੍ਪਰਾ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਹੈਂ।

ਨਸਾਲਾ ਕੀ ਅਰਬੀ ਧਾਤੁ ਨੂਨ-ਸੀਨ-ਲਾਮ (ن س ل ) ਬਤਾਈ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜਿਸਸੇ ਪੁਨਰੁਤ੍ਪਾਦਨ, ਵਰਦ੍ਧਿ ਜੈਸੇ ਆਸ਼ਯ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਤੇ ਹੈ। ਸ਼ਬ੍ਦਕੋਸ਼ੋਂ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਸ੍ਲ ਕਾ ਮੂਲਾਰ੍ਥ ਸਨ੍ਤਾਨ, ਔਲਾਦ, ਲਡ਼ਕਾ, ਲਡ਼ਕੀ, ਸ਼ਾਵਕ, ਸਨ੍ਤਤਿ , ਪਰਿਣਾਮ ਆਦਿ ਹੈ ਕਿਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਰ੍ਥੋਂ ਮੇਂ ਨਸ੍ਲ ਮੇਂ ਜਾਤਿ ਕਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਮੁਖ ਤੌਰ ਪਰ ਉਭਰਤਾ ਹੈ। ਇਸਕੇ ਅਲਾਵਾ ਕੁਲ, ਪਰਿਵਾਰ, ਵਂਸ਼ ਜੈਸੇ ਆਸ਼ਯ ਭੀ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਤੇ ਹੈਂ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਕਿਸੀ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕੇ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਵਾਚੀ ਆਸ਼ਯ ਉਸਕੇ ਸਾਥ ‘ਈਯ’ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਲਗਨੇ ਸੇ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੋਤੇ ਹੈਂ ਜੈਸੇ ਮਾਨਵ + ਈਯ = ਮਾਨਵੀਯ ਯਾ ਜਾਤਿ + ਈਯ = ਜਾਤੀਯ ਆਦਿ। ਨਸ੍ਲ ਚੂਂਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਜ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ ਔਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਵਾਚੀ ਆਸ਼ਯ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਨੇ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ‘ਨਸ੍ਲੀ’ ਮੂਲ ਅਰਬੀ ਕੇ ਅਲਾਵਾ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰ੍ਦੂ-ਹਿਨ੍ਦੁਸ੍ਤਾਨੀ ਮੇਂ ਭੀ ਸੁਰਕ੍ਸ਼ਿਤ ਹੈ ਸੋ ਐਸੇ ਮੇਂ ਨਸ੍ਲ ਕਾ ‘ਨਸ੍ਲੀਯ’ ਰੂਪ ਖਟਕਤਾ ਹੈ। ਅਗਰ ‘ਨਸ੍ਲ’ ਸੇ ‘ਨਸ੍ਲੀਯ’ ਹੀ ਬਨਾਨਾ ਹੈ ਤੋ ‘ਜਾਤੀਯ’ ਕ੍ਯਾ ਬੁਰਾ ਹੈ? ਭਾਸ਼ਾ ਤੋ ਲਗਾਤਾਰ ਆਸਾਨ ਹੋਤੀ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਨਸ੍ਲ ਕਾ ਹਿਨ੍ਦੀ ਰੂਪ ਤੋ ਨਸਲ ਹੈ। ਤਬ ‘ਨਸਲੀਯ’ ਬਨਾਇਯੇ!! ਅਗਰ ‘ਨਸ੍ਲ’ ਲਿਖਨਾ ਸੁਹਾਤਾ ਹੈ ਤੋ ‘ਨਸ੍ਲੀ’ ਹੀ ਲਿਖਿਏ, ‘ਨਸ੍ਲੀਯ’ ਨਹੀਂ।

ਏਕ ਤਰਫ਼ ਹਮ ‘ਚਿਕਿਤ੍ਸਕ’ ਕੇ ਸ੍ਥਾਨ ਪਰ ‘ਡੌਕ੍ਟਰ’ ਕੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਇਸਮੇਂ ਕਮ ਅਕ੍ਸ਼ਪ ਹੈਂ, ਆਸਾਨ ਹੈ। ਮਗਰ ਦੂਸਰੀ ਤਰਫ਼ ਕਮ ਸ਼ਬ੍ਦ ਵਾਲੇ ‘ਨਸ੍ਲੀ’ ਮੇਂ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਲਗਾਕਰ ਉਸੇ ਔਰ ਭੀ ਲਮ੍ਬਾ (ਨਸ੍ਲੀਯ) ਕਰ ਦੇਤੇ ਹੈਂ। ਆਸਾਨ ਸੇ ‘ਸੌਹਾਰ੍ਦ’ ਕੋ ਜਬਰ੍ਦਸ੍ਤੀ ‘ਸੌਹਾਰ੍ਦ੍ਰ’ ਬਨਾਨੇ ਪਰ ਤੁਲੇ ਹੈਂ ਜਬਕਿ ਬੋਲਨੇ ਮੇਂ ਯਹ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਆਸਾਨ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਇਸ ਪਰ ਚੁਪ੍ਪੀ ਲਗਾ ਲੇਂਗੇ।

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...

ਹਥਿਯਾਰੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ‘ਪਂਚਹਤ੍ਯਾਰੀ’

‘ਪਂਚਹਤ੍ਯਾਰੀ’ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਕੀ ਸੈਨ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦਾਵਲੀ ਕਾ ਏਕ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ ਜਿਸਸੇ ਐਸਾ ਜਾਨ ਪਡ਼ਤਾ ਹੈ ਮਾਨੋਂ ਇਸਕਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਪਾਂਚ ਜਨੋਂ ਕੀ ਹਤ੍ਯਾ ਕਰਨੇ ਵਾਲੀ ਸੇ ਹੋ। ਦਰਅਸਲ ਯਹ ਏਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਪਦ ਯਾ ਉਪਾਧਿ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਬਂਦੂਕ, ਭਾਲਾ, ਢਾਲ, ਤਲਵਾਰ ਔਰ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਸੇ ਸਜ੍ਜਿਤ ਸੈਨਿਕ ਯਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪਸ਼ੁ। ਯਹਾਂ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਮੁਖ ਸਮੇਤ ਚਾਰੋਂ ਪਂਜੋਂ ਕੇ ਜ਼ਰਿਯੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੋ ਚੀਰ-ਫਾਡ਼ ਕਰਨੇ ਸੇ ਹੈ। ਪਂਚ ਸੇ ਤੋ ਪਾਂਚ ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਹੈ, ਹਤ੍ਯਾਰੀ ਕ੍ਯਾ ਹੈ ? ਦਰਅਸਲ ਮਰਾਠੀ ਮੇਂ ਹਥਿਯਾਰ ਕੋ ਹਤ੍ਯਾਰ ਹੀ ਲਿਖਤੇ ਔਰ ਬੋਲਤੇ ਹੈਂ। ‘ਪਂਚਹਤ੍ਯਾਰ’ ਕਾ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯ ਪਾਂਚ ਹਥਿਯਾਰੋਂ ਸੇ ਹੈ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ‘ਹਤ੍ਯਾਰ’ ਕਾ ਆਸ਼ਯ ‘ਹਤ੍ਯਾਰਾ’ ਸੇ ਹੈ ਔਰ ਹਤ੍ਯਾਰੀ ਯਾਨੀ ਹਤ੍ਯਾ ਕਰਨੇ ਵਾਲੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ।

ਐਸੇ ਹੀ ਬਨਤੀ ਹੈ। ਮਰਾਠੀ ਮੇਂ ਹਥਿਯਾਰ ਕੀ 'ਥ' ਧ੍ਵਨਿ ਸੇ 'ਹ' ਕਾ ਲੋਪ ਹੋਕਰ 'ਤ' ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਾ। ਮਧ੍ਯ ਵਰ੍ਣ 'ਯ' ਚੂਂਕਿ ਅਨ੍ਤਸ੍ਥ ਵ੍ਯਂਜਨ ਹੈ ਇਸਲਿਏ 'ਤ' ਮੇਂ ਨਿਹਿਤ 'ਇ' ਸ੍ਵਰ ਯ ਸੇ ਜੁਡ਼ ਗਯਾ ਔਰ 'ਤ' ਕਾ ਬਰ੍ਤਾਵ ਅਰ੍ਧਵ੍ਯਂਜਨ ਕੀ ਤਰਹ ਹੋਨੇ ਸੇ ਹਥਿਯਾਰ ਕਾ ਦੇਸ਼ੀ ਰੂਪ ‘ਹਤ੍ਯਾਰ’ ਹੁਆ। ਉਧਰ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕਾ ‘ਹਤ੍ਯਾਰ’ ਦਰਅਸਲ ‘ਹਤ੍ਯਾਰਾ’ ਸੇ ਬਨ ਰਹਾ ਹੈ। ਇਸਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ‘ਹਤ੍ਯਾ’ ਹੈ। ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਕਿਸੀ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲੇਨਾ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਹਤ ਸੇ ਹਤ੍ਯਾ ਕਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਜੋਡ਼ਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਵੈਦਿਕੀ ਮੇਂ ‘ਹਥ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਮਾਰਨਾ, ਜਾਨ ਲੇਨਾ, ਧਕੇਲਨਾ, ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਆਦਿ। ਇਸ ਹਥ ਸੇ ਸਾਬਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਮੇਂ ਭੀ ਹਸ੍ਤ ਸੇ ‘ਹਥ’ ਰੂਪ ਬਨ ਚੁਕਾ ਥਾ ਜਿਸਮੇਂ ਹਾਥ ਸੇ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਤ ਕਾ ਭਾਵ ਥਾ। ਗੌਰ ਕਰੇਂ ਹਥਿਯਾਰ ਕਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਦਰਅਸਲ ‘ਹਾਥ’ ਸੇ ਨਜ਼ਰ ਆਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਕਰਤ ਮੇਂ ‘ਹਤ੍ਥ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹਾਥ ਹੈ। ‘ਹਤ੍ਥ’ ਕਾ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਯਾ ਵੈਦਿਕ ਰੂਪ ‘ਹਸ੍ਤ’ ਹੈ। ਯੇ ਦੋਨੋਂ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੇ ਹਾਥ ਕੇ ਪੁਰਖੇ ਹੈਂ। ਹਥੇਲੀ, ਹਥੌਡ਼ੀ, ਹਤ੍ਥਾ, ਹਾਥੀ ਜੈਸੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਹਸ੍ਤ ਹੀ ਹੈ। ‘ਹਥਿਯਾ’ ਮੇਂ ‘ਆਰ’ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਲਗਨੇ ਸੇ ਹਥਿਯਾਰ ਬਨਾ ਜਿਸਮੇਂ ਐਸੇ ਉਪਕਰਣ ਕਾ ਆਸ਼ਯ ਹੈ ਜਿਸੇ ਹਾਥ ਮੇਂ ਪਕਡ਼ ਕਰ ਯਾ ਹਾਥੋਂ ਸੇ ਫੇਂਕ ਕਰ ਕੋਈ ਕਾਮ ਕਿਯਾ ਜਾਏ ਯਾ ਕਿਸੀ ਪਰ ਘਾਤ ਕਿਯਾ ਜਾਏ। ਮੂਲਤ ਹਥਿਯਾਰ ਮੇਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ।

ਹਥਿਯਾਰ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕਾ ਬਹੁਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ। ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਇਸਕਾ ਇਸ੍ਤੇਮਾਲ ਆਮ ਹੈ। ਮਰਾਠੀ ਮੇਂ ਇਸਕੀ ਪ੍ਰਕਰਤਿ ਬਦਲ ਗਈ ਔਰ ਯਹ ‘ਹਤ੍ਯਾਰ’ ਹੋ ਗਯਾ। ਹਥਿਯਾਰ ਸੇ ਜੁਡ਼ੇ ਕਈ ਮੁਹਾਵਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤਹੈਂ ਜੈਸੇ ਹਥਿਯਾਰ ਡਾਲਨਾ ਯਾਨੀ ਪਰਾਜਯ ਸ੍ਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਹਥਿਯਾਰ ਚਲਾਨਾ ਯਾਨੀ ਲਡ਼ਾਈ ਛੇਡ਼ਨਾ, ਹਥਿਯਾਰ ਬਾਂਧਨਾ ਯਾ ਹਥਿਯਾਰ ਲਗਾਨਾ ਯਾਨੀ ਸਂਘਰ੍ਸ਼ ਕੇ ਲਿਏ ਸੁਸਜ੍ਜ ਹੋਨਾ। ਚਲਤਾਊ ਯਾ ਬਾਜ਼ਾਰੂ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ‘ਹਥਿਯਾਰ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪੁਰੁਸ਼ ਜਨਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਕੇ ਲਿਏ ਭੀ ਹੋਤਾ। ਹਥਿਯਾ ਸੇ ਹੀ ‘ਹਥਿਯਾਨਾ’ ਕ੍ਰਿਯਾ ਭੀ ਬਨਤੀ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਜਬਰ੍ਦਸ੍ਤੀ ਕਬ੍ਜ਼ਾ ਕਰਨਾ, ਅਪਨੇ ਸ੍ਵਾਮਿਤ੍ਵ ਮੇਂ ਲੇਨਾ ਆਦਿ।

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...

ਐਸ਼-ਓ-ਆਰਾਮ ਸੇ ਐਸ਼ਾਰਾਮ ਸੇ

ਕ ਭੀ ‘ਐਸ਼ਾਰਾਮ’ ਸੁਨਾ ਹੈ ? ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਸ਼ਬ੍ਦਾਵਲੀ ਕਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਲਗਤਾ ਹੈ। ਬੌਦ੍ਧ ਵਿਹਾਰੋਂ ਕੇ ਸਂਦਰ੍ਭ ਮੇਂ ਸੁਨੇ ਹੁਏ ‘ਸਂਘਾਰਾਮ’ ਜੈਸਾ । ਯਹ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕਾ ਨਹੀਂ ਬਲ੍ਕਿ ਮਰਾਠੀ ਕਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ ਔਰ ਇਸਕਾ ਆਸ਼ਯ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੇ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਸੇ ਹੈ । ਯੂਂ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕਾ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਮੂਲਤ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕੇ ‘ਐਸ਼-ਓ-ਆਰਾਮ’ ਸੇ ਆ ਰਹਾ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਆਨਂਦ, ਵਿਲਾਸ ਯਾ ਸੁਖੋਪਭੋਗ ਕਾ ਆਸ਼ਯ ਹੈ। ਮਰਾਠੀ ਕੇ ਐਸ਼ਾਰਾਮ ਮੇਂ ਐਸ਼ ਔਰ ਆਰਾਮ ਹੈ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਵਾਲੇ ਇਸੀ ਤਰ੍ਜ਼ ਪਰ ਐਸ਼ਾਰਾਮ ਸਪਨੇ ਮੇਂ ਭੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇਂਗੇ। ‘ਐਸ਼’ ਅਰਬ ਕਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ ਔਰ ਆਰਾਮ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਾ। ਯੂਂ ਭਾਰਤ ਈਰਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕਾ ਹੋਨੇ ਕੇ ਨਾਤੇ ਆਰਾਮ ਸਂਸ੍ਕਰਤ, ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਭੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮਜ਼ੇ ਕੀ ਬਾਤ ਦੇਖਿਏ ਕਿ ਅਰਬੀ ਕੇ ‘ਐਸ਼’ ਮੇਂ ਸ਼ਕਰ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼’ ਹੈ ਔਰ ਸ਼ਟ੍ਕੋਣ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼੍’ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੀ ਅਪਨੀ ਖੂਬੀ ਹੈ। ਇਸਕੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਰਾਠੀ ਨੇ ਐਸ਼ ਔ ਆਰਾਮ ਸੇ ‘ਐਸ਼ਾਰਾਮ’ ਯੂਂ ਬਨਾ ਲਿਯਾ ਕਿ ਕਿਸੀ ਕੋ ਇਸਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹੋਨੇ ਕਾ ਸ਼ਕ ਭੀ ਨ ਹੋਗਾ। ਯੂਂ ਮਾਧਵ ਜ੍ਯੂਲਿਯਨ ਕੇ ਮਰਾਠੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਕੋਸ਼ ਮੇਂ ‘ਐਸ਼ਾਰਾਮ’ ਕਾ ‘ਐਸ਼ਾਰਾਮ’ ਰੂਪ ਹੀ ਦਿਯਾ ਗਯਾ ਹੈ ਮਗਰ ਯੂ.ਏਮ.ਪਠਾਣ ਕੇ ਮਰਾਠੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਕੋਸ਼ ਮੇਂ ਇਸਕਾ ਰੂਪ “ਐਸ਼ਾਰਾਮ’ ਹੈ।

ਆਜ ਹਰ ਕੋਈ ਐਸ਼ ਕਰਨੇ ਕੀ ਜੁਗਤ ਮੇਂ ਲਗਾ ਹੁਆ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਕਾਮ ਕਿਏ ਅਚ੍ਛੀ ਗੁਜ਼ਰ ਬਸਰ, ਯਾਨੀ ਐਸ਼। ਫ਼ਾਰਸੀ ਨੇ ਹਮੇਂ ‘ਐਸ਼’ ਸਿਖਾਯਾ ਅਲਬਤ੍ਤਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੇਂ ਭੀ ਅਰਬੀ ਸੇ ਦਾਖਿਲ ਹੁਆ। ਅਰਬੀ ਮੇਂ ਇਸਕੀ ਧਾਤੁ ਐਨ-ਯਾ-ਸ਼ੀਨ (ع-ى-ش) ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਸੁਖ ਕੇ ਸਾਥ ਜੀਨਾ, ਚੈਨ ਕੀ ਗੁਜ਼ਰ-ਬਸਰ ਯਾ ਵਿਲਾਸਯੁਕ੍ਤ ਜੀਵਨ ਕਾ ਆਸ਼ਯ ਹੈ ਔਰ ਇਸਸੇ ਬਨੀ ਆਸ਼ ਕ੍ਰਿਯਾ ਮੇਂ ਰੋਜ਼, ਰੋਟੀ, ਜੀਵਨਚਰ੍ਯਾ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਹੈਂ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਬਾਤ ਯਹ ਕਿ ਕਿਸੀ ਜ਼ਮਾਨੇ ਮੇਂ ਐਸ਼ ਕਾ ਵਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਥਾ ਜੋ ਆਜ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਮੇਂ ਐਸ਼ ਕਾ ਮੂਲ ਅਰ੍ਥ ਥਾ ਰੋਟੀ, ਰੋਜ਼ੀ, ਆਜੀਵਿਕਾ, ਜੀਵਨ, ਕਿਸੀ ਕੇ ਸਾਥ ਰਹਨਾ ਆਦਿ। ਐਸ਼ ਕੇ ਦਾਰ੍ਸ਼ਨਿਕ ਅਰ੍ਥ ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇਂ ਤੋ ਯਹ ਸਚ ਭੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਸਾਨ ਕੋ ਹਵਾ-ਪਾਨੀ ਤੋ ਈਸ਼੍ਵਰ ਨੇ ਮੁਫ੍ਤ ਮੇਂ ਦਿਯਾ। ਮਗਰ ਇਸਕੇ ਬੂਤੇ ਉਸਕੀ ਜਿਂਦਗੀ ਚਲਨੀ ਮੁਸ਼੍ਕਿਲ ਥੀ। ਉਸਨੇ ਤਰਕੀਬ ਲਗਾਈ। ਮੇਹਨਤ ਕੀ ਔਰ ਰੋਟੀ ਬਨਾ ਲੀ। ਬਸ, ਉਸਕੀ ਐਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਹਰ ਤਰਹ ਸੇ ਵਂਚਿਤ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਕੇ ਲਿਏ ਸਿਰ੍ਫ ਰੋਟੀ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਰੋਟੀ ਜੋ ਅਨ੍ਨ ਕਾ ਪਰ੍ਯਾਯ ਹੈ, ਅਨ੍ਨ ਸੇ ਬਨਤੀ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਬਦਲਤੇ ਵਕ੍ਤ ਮੇਂ ਐਸ਼ ਮੇਂ ਵੇ ਤਮਾਮ ਵਸ੍ਤੁਏਂ ਭੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈਂ ਜਿਨਮੇਂ ਸੇ ਸਿਰ੍ਫ ਰੋਟੀ ਕੋ ਗਾਯਬ ਕਰ ਦਿਯਾ ਜਾਏ ਤੋ ਉਸ ਤਥਾਕਥਿਤ ਐਸ਼ ਸੇ ਹਰ ਕੋਈ ਤੌਬਾ ਕਰਨੇ ਲਗ ਜਾਏ।

ਐਸ਼ ਕੇ ਮੂਲ ਆਸ਼ ਕੇ ਸਾਥ ਅਰਬੀ ਉਪਸਰ੍ਗ ‘ਮ’ ਲਗਨੇ ਸੇ ਬਨਤਾ ਹੈ ਮਆਸ਼ ਜੋ ਇਸੀ ਕਡ਼ੀ ਸੇ ਜੁਡ਼ਤਾ ਹੈ। ਮਦ੍ਦਾਹ ਕੇ ਕੋਸ਼ ਮੇਂ ਮਆਸ਼ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਜੀਵਿਕਾ, ਰੋਜ਼ੀ, ਜਾਗੀਰ ਜੋ ਕਿਸੀ ਕਾਮ ਕੇ ਇਨਾਮਸ੍ਵਰੂਪ ਮਿਲੇ। ਮਆਸ਼ਦਾਰ ਯਾਨੀ ਜਾਗੀਰਵਾਲਾ। ਮਆਸ਼ੀ ਯਾਨੀ ਜੀਵਿਕਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਔਰ ਮਆਸ਼ਿਯਾਤ ਯਾਨੀ ਅਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰ। ਮਆਸ਼ ਕੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਾਲਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਾ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕਾ ਏਕ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਆਕਰ ਰਚ-ਬਸ ਗਯਾ ਹੈ- ਬਦਮਾਸ਼। ਇਸਮੇਂ ਫਾਰਸੀ ਕੇ ਬਦ ਉਪਸਰ੍ਗ ਕੀ ਭੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਦ੍ ਯਾਨੀ bad ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਕੇ bad ਬੈਡ ਸੇ ਅਰ੍ਥਸਾਮ੍ਯ ਕਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਤੋ ਹੈ ਮਗਰ ਦੋਨੋਂ ਕਾ ਜਨ੍ਮ ਸੇ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਦ੍ ਯਾਨੀ ਬੁਰਾ, ਨਿਕਰਸ਼੍ਟ, ਅਸ਼ੁਭ, ਖਰਾਬ, ਅਪਵਿਤ੍ਰ, ਅਮਂਗਲ, ਗਿਰਾ ਹੁਆ, ਬਿਗਡ਼ਾ ਹੁਆ ਆਦਿ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਿਯੋਂ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਦ੍ ਸ਼ਬ੍ਦ ਪੁਰਾਨੀ ਫਾਰਸੀ ਕੇ ‘ਵਤ’ ਸੇ ਬਨਾ ਹੈ । ਯਹ ਭੀ ਸਮ੍ਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸਕੀ ਵ੍ਯਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਕਾ ਆਧਾਰ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੀ ‘ਪਤ੍’ ਧਾਤੁ ਹੋ ਜਿਸਮੇਂ ਨੈਤਿਕ ਰੂਪ ਸੇ ਗਿਰਨਾ, ਅਧਪਤਨ, ਨਰਕ ਮੇਂ ਜਾਨਾ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈਂ। ਪਤਿਤ, ਪਾਤਕੀ, ਪਤਨ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਇਸਸੇ ਹੀ ਬਨੇ ਹੈਂ। ਬਹੁਤ ਸਮ੍ਭਵ ਹੈ ਕਿ ਫਾਰਸੀ ਕੇ ਬਦ੍ ਕੀ ਰਿਸ਼੍ਤੇਦਾਰੀ ਪਤ੍ ਸੇ ਹੋ। ਅਰਬੀ ਕੇ ‘ਮਆਸ਼’ ਕਾ ਮਤਲਬ ਹੋਤਾ ਹੈ ਆਜੀਵਿਕਾ, ਜੀਵਨ, ਰੋਜ਼ੀ। ਇਸ ਤਰਹ ਬਦਮਾਸ਼ ਕਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਰੂਪ ਹੁਆ ਬਦਮਆਸ਼ ਜਿਸਕਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਗਲਤ ਰਾਸ੍ਤੇ ਪਰ ਚਲਨੇਵਾਲਾ, ਬੁਰੇ ਕਾਮ ਕਰਨੇਵਾਲਾ, ਗ਼ਲਤ ਤਰੀਕ਼ੋਂ ਸੇ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਨੇ ਵਾਲਾ, ਜਿਸਕੇ ਜੀਨੇ ਕਾ ਢਂਗ ਗ਼ਲਤ ਹੋ। ਮਆਸ਼ਦਾਰ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਅਯ੍ਯਾਸ਼ ਹੈ।

ਐਸ਼ ਸੇ ਹੀ ਬਨਤਾ ਹੈ ਅਯ੍ਯਾਸ਼ (ਐਯਾਸ਼) ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਸੇ ਰਹਨੇ ਵਾਲਾ, ਕਾਮੁਕ, ਲਮ੍ਪਟ, ਐਸ਼ ਕਰਨੇ ਵਾਲਾ। ਅਯ੍ਯਾਸ਼ ਕੇ ਲਿਏ ਏਕ ਔਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸ਼ਬ੍ਦ ਐਸ਼ਬਾਜ ਭੀ ਹੈ। ਐਸ਼ਬਾਜੀ, ਅਯ੍ਯਾਸ਼ੀ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਆਰਾਮਤਲਬੀ ਔਰ ਆਡਮ੍ਬਰਪੂਰ੍ਣ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਕੇ ਸਂਦਰ੍ਭ ਮੇਂ ਇਸ੍ਤੇਮਾਲ ਹੋਤੇ ਹੈਂ। ਅਯ੍ਯਾਸ਼ ਕਾ ਜਿਕ੍ਰ ਹੋਤੇ ਹੀ ਏਕ ਨਕਾਰਾਤ੍ਮਕ ਭਾਵ ਉਭਰਤਾ ਹੈ। ਸੁਖਵਿਲਾਸ ਕੇ ਸਭੀ ਸਾਧਨੋਂ ਕਾ ਅਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨੇਵਾਲੇ ਕੇ ਕੋ ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਅਯ੍ਯਾਸ਼ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਮਦ੍ਦਾਹ ਸਾਹਬ ਕੇ ਸ਼ਬ੍ਦਕੋਸ਼ ਮੇਂ ਤੋ ਲੋਭੀ, ਭੋਗੀ ਕੇ ਸਾਥ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰੀ ਕੋ ਭੀ ਅਯ੍ਯਾਸ਼ ਕੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮੇਂ ਰਖਾ ਗਯਾ ਹੈ। ਯਹ ਅਯ੍ਯਾਸ਼ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਐਸ਼ ਕੀ ਹੀ ਕਤਾਰ ਮੇਂ ਖਡ਼ਾ ਹੈ ਔਰ ਉਸੀ ਧਾਤੁ ਸੇ ਨਿਕਲਾ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਮੂਲਾਰ੍ਥ ਜੀਵਨ ਕਾ ਆਧਾਰ ਰੋਟੀ ਥੀ ਮਗਰ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਸਮਰਦ੍ਧਿਸ਼ਾਲੀ ਜੀਵਨ ਹੋ ਗਯਾ। ਉਰ੍ਦੂ-ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਮੇਂ ਲਡ਼ਕਿਯੋਂ ਕਾ ਏਕ ਨਾਮ ਹੋਤਾ ਹੈ ਆਏਸ਼ਾ / ਆਯਸ਼ਾ ayesha ਜੋ ਇਸੀ ਕਡ਼ੀ ਕਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ ਮਗਰ ਇਸਮੇਂ ਸਕਾਰਾਤ੍ਮਕ ਭਾਵੋਂ ਕਾ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਹੈ। ਆਯਸ਼ਾ ਕਾ ਮਤਲਬ ਹੋਤਾ ਹੈ ਸਮਰਦ੍ਧਿਸ਼ਾਲੀ, ਸੁਖੀ, ਜੀਵਨ ਸੇ ਭਰਪੂਰ। ਪੈਗਮ੍ਬਰ ਸਾਹਬ ਕੀ ਛੋਟੀ ਪਤ੍ਨੀ ਕਾ ਨਾਮ ਭੀ ਹਜਰਤ ਆਯਸ਼ਾ ਥਾ ਔਰ ਉਨ੍ਹੇਂ ਇਸ੍ਲਾਮ ਕੇ ਅਨੁਯਾਯਿਯੋਂ ਕੀ ਮਾਂ ਕਾ ਦਰ੍ਜਾ ਮਿਲਾ ਹੁਆ ਹੈ।

ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਕਾ ਦੂਸਰਾ ਪਦ ਯੂਂ ਤੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ ਮਗਰ ਯਹ ਇਸੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਅਰ੍ਥਾਤ ਖੁਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਾ ਯਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਆਨਂਦ ਕੇ ਸਾਥ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਔਰ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਭੀ ਹੈ। ਆਰਾਮ: ਮੂਲਤ: ਰਮ੍ ਧਾਤੁ ਸੇ ਬਨਾ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਆਰਾਮ, ਅਨ੍ਤ, ਉਪਸਂਹਾਰ, ਬਂਦ ਕਰਨਾ, ਸ੍ਥਿਰ ਹੋਨਾ, ਰੁਕਨਾ, ਠਹਰਨਾ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈਂ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਂ ਕੋ ਸ਼ਿਥਿਲ ਕਰਨੇ ਅਥਵਾ ਉਨਕੀ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ੀਲਤਾ ਕੋ ਰੋਕਨੇ ਸੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਉਪਜਤੀ ਹੈ। ਯਹ ਸ਼ਾਂਤਿ ਹੀ ਆਨਂਦ, ਉਲ੍ਲਾਸ, ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਾ ਔਰ ਤਰਪ੍ਤਿ ਕਾ ਸਰਜਨ ਕਰਤੀ ਹੈ। ਆਰਾਮ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਯਹੀ ਸਬ ਬਾਤੇ ਹੈਂ। ਇਸਮੇਂ ‘ਵਿ’ ਉਪਸਰ੍ਗ ਲਗਾਨੇ ਸੇ ਬਨੇ ਵਿਰਾਮ ਸ਼ਬ੍ਦ ਮੇਂ ਭੀ ਥਮਨਾ, ਰੁਕਨਾ, ਬਂਦ ਕਰਨਾ, ਉਪਸਂਹਾਰ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਹੈਂ ਮਗਰ ਇਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ ਹੈ ਬਲ੍ਕਿ ਕਿਨ੍ਹੀਂ ਕ੍ਰਿਯਾਓਂ ਯਾ ਸ੍ਥਿਤਿਯੋਂ ਕੇ ਅਂਤ ਕਾ ਇਸਮੇਂ ਸਂਕੇਤ ਹੈ। ਆਰਾਮ ਕੋ ਭੀ ਵਿਰਾਮ ਦਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਅਰ੍ਥਾਤ ਵਿਰਾਮ ਦਰਅਸਲ ਸਕ੍ਰਿਯਤਾ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਭੀ ਹੋ ਸਕਤੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਕੇ ਨਾਮ ਕਾ ਮੂਲ ਭੀ ਯਹ ਰਮ੍ ਧਾਤੁ ਹੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਭੀ ਆਨਂਦ ਦੇਨੇ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਇਸਕੇ ਅਲਾਵਾ ਰਮਣ, ਰਮਣੀਯ, ਰਮਣੀ, ਰਮਾ, ਰਾਮ, ਸਂਘਾਰਾਮ, ਰਮ੍ਯ, ਸੁਰਮ੍ਯ, ਮਨੋਰਮ, ਰਮਾਕਾਨ੍ਤ, ਰਮਾਨਾਥ, ਰਮਾਪਤਿ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਇਸੀ ਕਡ਼ੀ ਮੇਂ ਹੈਂ। ਅਵੇਸ੍ਤਾ ਯਾਨੀ ਈਰਾਨ ਕੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਆਰਾਮ ਕੋ ਜ੍ਯੋਂ ਕਾ ਤ੍ਯੋਂ ਅਪਨਾ ਲਿਯਾ। ਫਿਰ ਯੇ ਆਧੁਨਿਕ ਫਾਰਸੀ ਮੇਂ ਭੀ ਜਸ ਕਾ ਤਸ ਰਹਾ। ਫਾਰਸੀ ਸੇ ਹੀ ਉਰ੍ਦੂ ਮੇਂ ਭੀ ਆਰਾਮ ਆਯਾ। ਯਹਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਬਾਗ-ਬਗੀਚਾ ਨ ਹੋਕਰ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਰੂਪ ਸੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਹੈ।

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...

‘ਬਿਲਂਦਰ’ ਕੀ ਬੁਲਂਦੀ

ਪ ਤ੍ਰਕਾਰ ਏਮ. ਹੁਸੈਨ ਜ਼ੈਦੀ ਕੀ ਮੁਂਬਈ ਮਾਫ਼ਿਯਾ ਪਰ ਲਿਖੀ ਕ਼ਿਤਾਬ ਡੋਂਗਰੀ ਟੂ ਦੁਬਈ ਮਰਾਠੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪਢ਼ਤੇ ਹੁਏ ਏਕ ਨਏ ਸ਼ਬ੍ਦ ਸੇ ਸਾਬਕਾ ਪਡ਼ਾ- ਬਿਲਂਦਰ। ਦਾਊਦ ਇਬ੍ਰਾਹਿਮ ਕੇ ਅਂਡਰਵਰ੍ਲ੍ਡ ਮੇਂ ਬਢ਼ਤੇ ਅਸਰ ਕੇ ਸਂਦਰ੍ਭ ਮੇਂ ਉਸੇ ਬਿਲਂਦਰ ਕਹਾ ਗਯਾ। ਕੁਛ ਕੁਛ ਅਂਦਾਜ਼ ਤੋ ਥਾ ਕਿ ਇਸ ਬਿਲਂਦ ਕਾ ਹਿਨ੍ਦੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਕੇ ਬੁਲਂਦ ਸੇ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਹੋਨਾ ਚਾਹਿਏ। ਜਿਸਮੇਂ ਪਕ੍ਕਾ, ਪਰਮ, ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰ, ਕਦ੍ਦਾਵਰ, ਅਸਲੀ ਜੈਸੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬ੍ਦ ਚੋਲਾ ਬਦਲ ਕਰ ਜਿਸ ਤਰਹ ਸੇ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੇਂ ਪੈਠ ਗਏ ਹੈਂ, ਵੈਸਾ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਪਰ ਵਿਸ੍ਤਾਰ ਸੇ ਕਭੀ ਲਿਖੇਂਗੇ, ਫ਼ਿਲਹਾਲ ਬਾਤ ਬੁਲਂਦ ਕੀ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਭੀ ਬੁਲਂਦ ਕਾ ਏਕ ਰੂਪ ਬਿਲਂਦ ਹੋਤਾ ਹੈ ਪਰ ਯਹ ਕ਼ਰੀਬ-ਕ਼ਰੀਬ ਅਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੇਂ ਜਹਾਂ ਬੁਲਂਦ, ਬੁਲਂਦੀ ਮੇਂ ਸਕਾਰਾਤ੍ਮਕ ਭਾਵ ਹੈਂ ਵਹੀਂ ਵਹੀਂ ਮਰਾਠੀ ਕੇ ਬਿਲਂਦਰ ਮੇਂ ਆਮਤੌਰ ਪਰ ਠਗ, ਲੁਚ੍ਚਾ, ਚੋਰ, ਭਾਮਟਾ ਯਾ ਨੀਚ ਜੈਸੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਹੈ। ਅਰ੍ਥਾਤ ਬੁਲਂਦ ਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ਤਮਾਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਏਂ ਨਿਮ੍ਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮੇਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤ ਹੋਤੀ ਹੈਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਕਾਰਾਤ੍ਮਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਭੀ ਹੋਤਾ ਹੈ ਪਰ ਕਮ ਹੈ। ਦੇਖਾ ਜਾਏ ਤੋ ਬਿਲਂਦਰ ਕਾ ਇਸ੍ਤੇਮਾਲ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਕਿਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ।

ਹਿਨ੍ਦੀ-ਉਰ੍ਦੂ ਕੇ ਬੁਲਂਦ, ਬੁਲਂਦੀ ਮੇਂ ਊਂਚਾਈ, ਉਚ੍ਚਤਾ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਬੁਲਂਦ ਇਰਾਦੇ, ਬੁਲਂਦ ਹੌਸਲਾ ਜੈਸੇ ਵਾਕ੍ਯਾਂਸ਼ ਕੀ ਮੁਹਾਵਰੇਦਾਰ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਸੇ ਯਹ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ। ਇਸਕੇ ਅਲਾਵਾ ਗੁਰੁਤਰ, ਭਵ੍ਯ, ਸ਼ੀਰ੍ਸ਼, ਉਤ੍ਤੁਂਗ, ਮੁਖ੍ਯ, ਭਾਰੀ, ਪ੍ਰਮੁਖ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਟਿਤ, ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਜੈਸੇ ਆਸ਼ਯ ਭੀ ਇਸਮੇਂ ਹੈਂ। ਮਰਾਠੀ ਮੇਂ ਬੁਲਂਦ ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਔਰ ਬਿਲਂਦ, ਬਿਲਂਦੀ ਯਾ ਬਿਲਂਦਰ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਯਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ। ਬਿਲਂਦ ਰੂਪ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਭੀ ਹੈ। ਬਿਲਂਦਰ ਮਰਾਠੀ ਕਾ ਅਪਨਾ ਆਵਿਸ਼੍ਕਾਰ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੇਂ ਬਿਲਂਦਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਹਾਂ ਬੁਲਂਦ ਹੀ ਚਲਤਾ ਹੈ। ਤਬ ਭੀ ਸ਼ੁਦ੍ਧਤਾ ਕੇ ਨਜ਼ਰਿਯੇ ਸੇ ਬਲਂਦ ਉਚ੍ਚਾਰ ਜ਼੍ਯਾਦਾ ਸਹੀ ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਬੁਲਂਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜ਼ਬਾਨ ਕਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ ਔਰ ਇਸਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਜੋ ਉਚ੍ਚਤਾ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼੍ਠਤਾ, ਪਰਮ ਯਾ ਖਰਾ ਅਸਲ ਜੈਸਾ ਭਾਵ ਹੈ ਇਸਕਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਬਹੁਤ ਗਹਰਾਈ ਸੇ ਨ ਸਿਰ੍ਫ ਇਂਡੋ-ਈਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੇ ਜੁਡ਼ਤਾ ਹੈ ਬਲ੍ਕਿ ਇਸਕੀ ਅਰ੍ਥਛਾਯਾਏਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮ ਏਸ਼ਿਯਾਈ ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਆਧਾਰ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਯਾਨੀ ਸੁਮੇਰੀ ( ਮੇਸੋਪੋਟੇਮਿਯਾਈ), ਬਾਬੁਲੀ (ਬੇਬਿਲੋਨਿਯਨ) ਔਰ ਇਬ੍ਰਾਨੀ (ਹਿਬ੍ਰੂ) ਮੇਂ ਭੀ ਨਜਰ ਆਤੀ ਹੈ।

ਸੁਮੇਰੀ ਯਾਨੀ ਮੇਸੋਪੋਟੇਮਿਯਾਈ ਭਾਸ਼ਾ ਮੇਂ ਯਹ ਸ਼ਬ੍ਦ ਬੇਲ ਹੈ ਔਰ ਹਿਬ੍ਰੂ ਮੇਂ ਬਾਲ Baal ਕੇ ਰੂਪ ਮੇਂ ਮਿਲਤਾ ਹੈ। ਬਾਲ ਸ਼ਬ੍ਦ ਬਹੁਤ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਹੈ ਔਰ ਇਸਕੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਬਹੁਤ ਵ੍ਯਾਪਕ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਸ਼ੀਰ੍ਸ਼ਸ੍ਥ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਊਪਰੀ, ਬਡ਼ਾ, ਪਰਮ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਨ, ਭਵ੍ਯ, ਦੇਵਤਾ ਅਥਵਾ ਸ੍ਵਾਮੀ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਸਮਾਏ ਹੈਂ। ਹਿਨ੍ਦੀ, ਉਰ੍ਦੂ ਵ ਫਾਰਸੀ ਮੇਂ ਭੀ ਯਹ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਬਾਲ ਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ਊਂਚਾਈ ਦੂਧ ਕੀ ਊਪਰੀ ਪਰਤ ਬਾਲਾਈ ਮੇਂ ਨਜ਼ਰ ਆਤੀ ਹੈ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਇਸੇ ਮਲਾਈ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਾਲਾਈ ਸੇ ਹੀ ਬਨਾ ਹੈ। ਲੋਗੋਂ ਕੋ ਰਤ੍ਤੀ ਭਰ ਖਬਰ ਹੁਏ ਬਿਨਾ ਅਂਜਾਮ ਦੀ ਗਈ ਕਾਰਗੁਜਾਰੀ ਕੋ ਬਾਲੇ ਬਾਲੇ (ਬਾਲਾ) ਕਹਤੇ ਹੈਂ। ਯਹਾਂ ਊਪਰ ਊਪਰ ਮਾਮਲੇ ਕੋ ਨਿਪਟਾਨੇ ਕਾ ਭਾਵ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁਖ ਹੈ। ਪੁਰਾਨੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਮੇਂ ਮਕਾਨ ਕੀ ਊਪਰੀ ਮਂਜਿਲ ਕੋ ਬਾਲਾਖਾਨਾ ਕਹਤੇ ਥੇ। ਬਾਲਾ ਯਾਨੀ ਊਪਰ ਔਰ ਖਾਨਾ ਯਾਨੀ ਸ੍ਥਾਨ ਯਾ ਕੋਸ਼੍ਠ। ਅਗ੍ਰੇਜੀ ਕੀ ਬਾਲਕਨੀ ਮੇਂ ਭੀ ਊਂਚਾਈ ਕਾ ਹੀ ਭਾਵ ਹੈ ਔਰ ਬਾਲਾਖ਼ਾਨਾ ਸੇ ਬਾਲਕਨੀ ਕਾ ਧ੍ਵਨਿਸਾਮ੍ਯ ਭੀ ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ।

ਸੁਮੇਰ ਔਰ ਅਕ੍ਕਾਦੀ ਮੂਲ ਸੇ ਉਠ ਕਰ ਹੀ ਬਾਲ ਸ਼ਬ੍ਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੇਂ ਭੀ ਦਾਖ਼ਿਲ ਹੁਆ। ਬਾਲਾ ਐ ਤਾਕ਼ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਕਿਸੀ ਚੀਜ਼ ਕੋ ਊਪਰ ਰਖ ਦੇਨਾ। ਬਾਲਾਨਸ਼ੀਂ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੋਤਾ ਹੈ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਰੇਸ਼੍ਠ, ਸਰ੍ਵੋਚ੍ਚ, ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਤਮ। ਮਰਾਠੀ ਮੇਂ ਕਹੀ ਹੁਈ ਬਾਤ, ਉਲ੍ਲੇਖ, ਜ਼ਿਕ਼੍ਰ, ਚਰ੍ਚਾ ਕੇ ਲਿਏ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕੇ ਮਜ਼ਕ਼ੂਰ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਖੂਬ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਉਰ੍ਦੂ ਮੇਂ ਮਜ਼ਕ਼ੂਰੇ-ਬਾਲਾ ਟਰ੍ਮ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ‘ਉਪਰੋਕ੍ਤ’ ਯਾਨੀ ਊਪਰ ਲਿਖੀ ਹੁਈ ਬਾਤ ਕੀ ਤਰ੍ਜ਼ ਪਰ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰੋਪੀਯ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕੀ ‘ਭ’ ਧ੍ਵਨਿ ਫਾਰਸੀ, ਈਰਾਨੀ ਸਮੇਤ ਸੇਮਿਟਿਕ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਮੇਂ ਜਾਕਰ ‘ਬ’ ਮੇਂ ਬਦਲਤੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਭਰ੍ਗ ਮੇਂ ਭੀ ਊਂਚਾਈ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਇਸਕਾ ਫਾਰਸੀ ਰੂਪ ਬੁਰ੍ਜ ਹੋਤਾ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਮੀਨਾਰ ਯਾ ਊਂਚਾ ਗੁਮ੍ਬਦ ਹੈ। ਬੁਰ੍ਜ ਕਾ huangshan ਹੀ ਯੂਰੋਪੀਯ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਮੇਂ ਬਰ੍ਗ, ਬਰੋ ਮੇਂ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਸ੍ਥਾਨ ਨਾਮੋਂ ਮੇਂ ਯਹ ਜੁਡ਼ਾ ਨਜਰ ਆਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਕੀ ਸ਼ਬ੍ਦਾਵਲੀ ਔਰ ਉਸਕੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਕਾ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਕਰਤਿ ਕੇ ਅਧ੍ਯਯਨ ਸੇ ਹੀ ਹੁਆ ਥਾ।

ਪ੍ਰਾਯ ਊਂਚਾਈ ਕੋ ਇਂਗਿਤ ਕਰਨੇਵਾਲੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਕਾ ਮੂਲਾਰ੍ਥ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਚਮਕ, ਦੀਪ੍ਤਿ ਥਾ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਵਸ੍ਤੁ ਕੇ ਰੂਪ ਮੇਂ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਨੇ ਆਸਮਾਨ ਮੇਂ ਚਮਕਤੇ ਖਗੋਲੀਯ ਪਿਣ੍ਡੋਂ ਕੋ ਹੀ ਦੇਖਾ ਥਾ। ਪੂਰ੍ਵ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਮੇਂ ‘ਭਾ’ ਧ੍ਵਨਿ ਮੇਂ ਇਸੀਲਿਏ ਊਂਚਾਈ ਕੇ ਸਾਥ ਚਮਕ, ਕਾਂਤਿ ਕਾ ਭਾਵ ਭੀ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਭਰ੍ਗਸ੍ ਮੇਂ ਏਕ ਸਾਥ ਚਮਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਭਵ੍ਯਤਾ ਕਾ ਭਾਵ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। The Nostratic macrofamily: a study in distant linguistic relationship ਪੁਸ੍ਤਕ ਮੇਂ ਏਲਨ ਬੋਮ੍ਹਾਰ੍ਡ, ਜੌਨ ਸੀ ਕਰ੍ਨ੍ਸ ਨੇ ਵਿਭਿਨ੍ਨ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰੋਂ ਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਔਰ ਊਂਚਾਈ ਸਂਬਂਧੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦਰ੍ਸ਼ਾਨੇਵਾਲੇ ਕਈ ਸ਼ਬ੍ਦ ਏਕ ਸਾਥ ਰਖੇ ਹੈਂ। ਪ੍ਰੋਟੋ ਏਫ੍ਰੋਏਸ਼ਿਯਾਟਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕੀ ਧਾਤੁਓਂ bal ਔਰ bel ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਭੀ ਯਹੀ ਹੈ ਔਰ ਪ੍ਰੋਟੋ ਸੇਮਿਟਿਕ ਕੇ bala / bale ਮੇਂ ਭੀ ਯਹੀ ਭਾਵ ਹੈ।

ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰੋਪੀਯ ਧ੍ਵਨਿ ਭਾ ਯਹਾਂ ਬਾ ਮੇਂ ਬਦਲ ਰਹਾ ਹੈ। ਗਹਰਾਈ ਸੇ ਦੇਖੇਂ ਤੋ ਭਾ ਧ੍ਵਨਿ ਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ਚਮਕ ਕਾ ਭਾਵ ਵਿਭਾ, ਵਿਭਾਕਰ, ਭਾਸ੍ਕਰ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਮੇਂ ਸਾਫ ਹੈ। ਤਮਿਲ-ਤੇਲੁਗੂ ਕੇ pala pala ਮੇਂ ਭੀ ਕਾਂਤਿ, ਦੀਪ੍ਤਿ, ਚਮਕ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਭਾ ਕੇ ਬਾ ਮੇਂ ਬਦਲਨੇ ਕੀ ਮਿਸਾਲ ਵਜਨ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੇ ਭਾਰ ਔਰ ਫਾਰਸੀ ਕੇ ਬਰ ਯਾ ਬਾਰ (ਬਾਰਦਾਨ, ਬਾਰਦਾਨਾ, ਬੋਰੀ) ਸੇ ਭੀ ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਹੈ। ਧ੍ਯਾਨ ਦੇਂ, ਬਹੁਤ ਮਹੀਨ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਯਹਾਂ ਭੀ ਊਂਚਾਈ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਜਿਸੇ ਊਪਰ ਉਠਾਯਾ ਜਾਏ, ਵਹੀ ਭਾਰ ਹੈ। ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਕੇ ਬਰ੍ਡਨ ਮੇਂ ਯਹੀ ਬਾਰ ਛੁਪਾ ਹੁਆ ਹੈ। ਐਸੇ ਅਨੇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈਂ। ਰੂਸ ਕੀ ਬੋਲ੍ਸ਼ੇਵਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤਿ ਦੁਨਿਯਾ ਮੇਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਹੈ। ਬੋਲ੍ਸ਼ੇਵਿਕ ਕਾ ਸ਼ਾਬ੍ਦਿਕ ਅਰ੍ਥ ਹੁਆ ਬਹੁਸਂਖ੍ਯਕ। ਮਗਰ ਇਸਮੇਂ ਭੀ ਬਾਲ ਯਾਨੀ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਨ ਕੀ ਮਹਿਮਾ ਨਜਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...

ਬਰ੍ਤਾਵ, ਆਚਰਣ ਔਰ ਵ੍ਯਵਹਾਰ

ਹਿ ਨ੍ਦੀ ਕੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸ਼ਬ੍ਦਾਵਲੀ ਮੇਂ ‘ਬਰ੍ਤਾਵ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਸ਼ੁਮਾਰ ਭੀ ਹੈ। ਵ੍ਯਵਹਾਰ, ਢਂਗ, ਆਚਰਣ ਯਾ ਸ਼ੈਲੀ ਕੇ ਸਂਦਰ੍ਭ ਮੇਂ ਇਸ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਤਾ ਹੈ ਮਸਲਨ- “ਉਨਕੇ ਬਰ੍ਤਾਵ ਕੋ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਕਹਾ ਜਾ ਸਕਤਾ”। ਹਿਨ੍ਦੀ ਸ਼ਬ੍ਦਕੋਸ਼ੋਂ ਮੇਂ ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਰ੍ਤਾਵ ਕੀ ਵਰ੍ਤਨੀ ‘ਬਰਤਾਵ’ ਬਤਾਈ ਗਈ ਹੈ ਮਗਰ ਅਬ ਆਮ ਚਲਨ ਬਰ੍ਤਾਵ ਕਾ ਹੀ ਹੈ। ਬਰ੍ਤਾਵ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ‘ਵਰ੍ਤਨ’ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਘੂਮਨਾ, ਫਿਰਨਾ, ਜੀਨੇ ਕਾ ਢਂਗ ਯਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਆਦਿ ਆਸ਼ਯ ਹੈ। ਵਰ੍ਤਨ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਵੈਦਿਕ ਧਾਤੁ ‘ਵਰਤ’ ਹੈ। ਇਸਮੇਂ ਭੀ ਮੂਲਤ ਘੂਮਨਾ, ਫਿਰਨਾ, ਘੇਰਾ, ਗੋਲ, ਟਿਕੇ ਰਹਨਾ, ਹੋਨਾ, ਦਸ਼ਾ ਯਾ ਪਰਿਸ੍ਥਿਤਿ ਆਦਿ ਭਾਵ ਹੈਂ। ‘ਵਰਤ’ ਸੇ ਬਨੇ ‘ਵਰਤ੍ਤ’ ਮੇਂ ਘੇਰਾ ਯਾ ਗੋਲਾਈ ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਹੈ। ਆਚਰਣ, ਸ੍ਵਭਾਵ ਕੇ ਸਂਦਰ੍ਭ ਮੇਂ ‘ਵਰਤ੍ਤਿ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਭੀ ਹਮ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਜੈਸੇ-“ਵਹ ਅਚ੍ਛੀ ਵਰਤ੍ਤਿ ਕਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਹੈ।”। ਆਚਰਣ ਦਰਅਸਲ ਕ੍ਯਾ ਹੈ? ਇਸਮੇਂ ‘ਚਰਣ’ ਹੈ ਜੋ ਚਲਤੇ ਹੈਂ। ਚਰਣ ਜੋ ਕਰਤੇ ਹੈਂ, ਵਹੀ ਚਲਨ ਹੈ ਅਰ੍ਥਾਤ ‘ਚਾਲ-ਚਲਨ’ ਹੀ ਆਚਰਣ ਹੈ।

ਵਰ੍ਤਨ ਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ਘੂਮਨਾ, ਫਿਰਨਾ, ਜੀਨੇ ਕਾ ਢਂਗ ਯਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਜੋ ਆਸ਼ਯ ਹੈਂ ਵੇ ‘ਵਰਤ’ ਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ਘੂਮਨੇ-ਫਿਰਨੇ ਕੇ ਭਾਵ ਸੇ ਜੁਡ਼ੇ ਹੈਂ। ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਤ੍ਵ ਘੂਮਨੇ-ਫਿਰਨੇ ਸੇ ਹੀ ਬਨਤਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਭੀ ਇਸਸੇ ਹੀ ਬਨਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਆਚਰਣ ਭੀ। ਧ੍ਯਾਨ ਰਹੇ ਵਿਚਾਰ ਮੇਂ ਭੀ ‘ਚਰ’ ਯਾਨੀ ਗਤਿ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਚਰਣ ਸੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਬਨਤੇ ਹੈਂ। ਵਰ੍ਤਨ ਮੇਂ ਭੀ ਯਹੀ ਸਬ ਹੈ। ‘ਵਰਤ੍ਤਿ’ ਕਾ ਏਕ ਅਰ੍ਥ ਜੀਵਿਕਾ ਭੀ ਹੈ ਔਰ ਦੂਸਰਾ ਅਰ੍ਥ ਆਚਰਣ ਭੀ। ਜੀਵਿਕਾ ਕੇ ਲਿਏ ਭੀ ਘੂਮਨਾ ਪਡ਼ਤਾ ਹੈ, ਗਤਿਸ਼ੀਲ ਰਹਨਾ ਪਡ਼ਤਾ ਹੈ ਇਸੀਲਿਏ ਵਰਤ੍ਤਿ ਕਾ ਏਕ ਅਰ੍ਥ ਆਜੀਵਿਕਾ ਹੈ ਔਰ ਦੂਸਰਾ ਅਰ੍ਥ ਆਚਰਣ। ‘ਵਰ੍ਤ’ ਮੇਂ ਘੂਮਨੇ ਕਾ ਭਾਵ ਏਕ ਅਲਗ ਢਂਗ ਸੇ ਯਾਤ੍ਰਾ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ‘ਵਰ੍ਤਿਕਾ’ ਜੈਸਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਬਨਾਤਾ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਦੀਯੇ ਕੀ ਬਾਤੀ। ਕਪਾਸ ਕੋ ਜਬ ਉਂਗਲਿਯੋਂ ਕੇ ਜ਼ਰਿਯੇ ਘੁਮਾਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਉਸਕਾ ਵਰ੍ਤਨ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਤੋ ਵਰ੍ਤਿਕਾ ਬਨਤੀ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਮੇਂ ਇਸਕੇ ਲਿਏ ‘ਵਰ੍ਤੀ’ ਯਾ ‘ਵਰ੍ਤਿ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਹੈਂ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਇਸਸੇ ਹੀ ‘ਬਤ੍ਤੀ’ ਯਾ ਬਾਤੀ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਕਾ ਨਿਰ੍ਮਾਣ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਕਪਾਸ ਕੇ ਵਰ੍ਤਨ ਸੇ ਹੀ ਧਾਗਾ ਬਨਤਾ ਹੈ ਜਿਸੇ ਸੂਤ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਜਿਸਕਾ ਮੂਲ ਸੂਤ੍ਰ ਹੈ। ਆਰ੍ਯ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਮੇਂ ਵ ਧ੍ਵਨਿ ਬ ਮੇਂ ਬਦਲਤੀ ਹੈ। ਵਰ੍ਤਿ > ਬਤ੍ਤੀ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਮਰਾਠੀ ਮੇਂ ਵਰ੍ਤਿਕਾ > ਵਟ੍ਟਿਕਾ > ਬਟ੍ਟਿਆ > ਵਾਟ ਬਨਤਾ ਹੈ। ‘ਵਾਟ ਲਗਨਾ’ ਆਜ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਕਿਸੀ ਚੀਜ਼ ਕੋ ਨਸ਼੍ਟ ਕਰ ਦੇਨਾ। ਮੂਲ ਭਾਵ ਹੈ ਜਲ ਕਰ ਨਸ਼੍ਟ ਹੋਨਾ। ਦੀਯੇ ਕੀ ਬਤ੍ਤੀ ਜਲ ਕਰ ਨਸ਼੍ਟ ਹੀ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਓਰ ਕਿਸੀ ਚੀਜ਼ ਕੋ ਜਲਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਉਸੇ ਬਤ੍ਤੀ ਛੁਆਈ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ‘ਬਤ੍ਤੀ ਦੇਨਾ’ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਭੀ ਨਸ਼੍ਟ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ।

ਵਰ੍ਤਨ ਮੇਂ ਗਤਿ ਕੇ ਸਾਥ ਸਾਥ ਸ੍ਥਿਰਤਾ ਯਾ ਠਹਰਾਵ ਭੀ ਹੈ। ਘੁਮਾਵ, ਵਰਤ੍ਤ ਗਤਿ ਸੇ ਵਰ੍ਤਨ ਮੇਂ ਭੀ ਗਤਿ ਕਾ ਆਸ਼ਯ ਵ੍ਯਾਪਕ ਰੂਪ ਲੇਤਾ ਹੈ ਔਰ ਇਸਮੇਂ ਚਾਲ-ਢਾਲ, ਬੋਲ-ਚਾਲ, ਹਾਵ-ਭਾਵ ਕਾ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ‘ਵਰ੍ਤਨ’ ਕੇ ਬਾਦ ਹੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਿਸ਼੍ਟ ਗੁਣ ਵਰਤ੍ਤਿ ਕੇ ਰੂਪ ਮੇਂ ਸ੍ਥਿਰ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਵੇਤਨ ਕੇ ਰੂਪ ਮੇਂ ਵਰਤ੍ਤਿ ਮੇਂ ਭੀ ਯਹੀ ਸ੍ਥਿਰਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਦਿਨ, ਪ੍ਰਤਿਮਾਹ ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਵਰ੍ਸ਼ ਦਿਯਾ ਜਾਨੇ ਵਾਲਾ ਤਯਸ਼ੁਦਾ ਮੇਹਨਤਾਨਾ। ਵਰਤ੍ਤਿ ਮੇਂ ਹੀ ਵ੍ਯਵਸਾਯ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਯਾ ਪੇਸ਼ਾ ਕਾ ਭਾਵ ਭੀ ਆ ਗਯਾ। ਰਸੋਈ ਮੇਂ ਕਾਮ ਆਨੇ ਵਾਲੇ ਪਾਤ੍ਰ ਗੋਲ ਹੋਤੇ ਹੈਂ। ਯੇ ਬਰਤਨ ਕਹਲਾਤੇ ਹੈਂ। ਯਹ ਭੀ ਵਰ੍ਤਨ ਸੇ ਬਨਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ। ਵਰ੍ਤਨ ਮੇਂ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕਾ ਆਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਲਗਨੇ ਸੇ ਬਰ੍ਤਾਵ ਸ਼ਬ੍ਦ ਬਨਤਾ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਉਸੀ ਢਂਗ ਸੇ ਆਚਰਣ ਯਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਕੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਸ੍ਥਾਪਿਤ ਹੋਤੀ ਹੈ ਜਿਸਕੀ ਊਪਰ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਕੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਰ੍ਤਨ ਸੇ ‘ਬਰਤਨਾ’ ਕ੍ਰਿਯਾ ਭੀ ਬਨਤੀ ਹੈ। ਬਰਤਨੇ ਕਾ ਭਾਵ ਹੀ ਦਰਅਸਲ ਬਰ੍ਤਾਵ ਹੈ। ਕਿਨ੍ਹੀਂ ਲੋਗੋਂ ਕੇ ਕਿਏ ਜਾਨੇ ਵਾਲੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰ, ਕਿਨ੍ਹੀ ਵਸ੍ਤੁਓਂ ਕੇ ਉਪਯੋਗ ਕੇ ਤਰੀਕੇ ਕੋ ਬਰਤਾਵ ਕਹਤੇ ਹੈਂ। ਹਮਾਰੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਬੋਲ-ਚਾਲ ਔਰ ਅਨ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਏਂ ਜਿਨਕੇ ਜ਼ਰਿਯੇ ਹਮ ਲੋਕ ਕੇ ਸਮ੍ਪਰ੍ਕ ਮੇਂ ਆਤੇ ਹੈਂ, ਬਰਤਾਵ ਕੇ ਦਾਯਰੇ ਮੇਂ ਆਤੀ ਹੈਂ।

ਆਚਰਣ ਸ਼ਬ੍ਦ ਬਰ੍ਤਾਵ ਕੀ ਤੁਲਨਾ ਮੇਂ ਜ੍ਯਾਦਾ ਵ੍ਯਾਪਕ ਹੈ। ਜੈਸਾ ਊਪਰ ਕਹਾ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ ਕਿ ਆਚਰਣ ਮੇਂ ‘ਚਲਨਾ’ ਯਾਨੀ ‘ਚਰ’ ਕ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਮੁਖ ਹੈ। ਆ+ਚਰਣ ਯਾਨੀ ਚਲ ਕਰ ਪਹੁਂਚਨਾ, ਯਹ ਰੂਢ਼ ਅਰ੍ਥ ਹੁਆ। ਚਰਿਤ੍ਰ ਮੇਂ ਭੀ ਯਹੀ ‘ਚਰ’ ਹੈ। ਪਰਿਨਿਸ਼੍ਠਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਮੇਂ ਇਸਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ‘ਚਲ ਕਰ ਪਹੁਂਚਨਾ’ ਵਾਲੇ ਭਾਵ ਕਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰ ਕਿਸੀ ਕਾਮ ਕੋ ਕਰਨੇ ਕੀ ਸ਼ੈਲੀ ਮੇਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਕਹਨਾ, ਸੁਨਨਾ, ਓਢ਼ਨਾ, ਪਹਨਨਾ ਸਬ ਕੁਛ ਇਸਮੇਂ ਆਤਾ ਹੈ। ‘ਚਾਲ ਚਲਨ’ ਮੁਹਾਵਰੇ ਮੇਂ ਆਚਰਣ ਕੇ ਤਮਾਮ ਭਾਵ ਹੈਂ। ਬੋਲ-ਚਾਲ, ਹਾਵ-ਭਾਵ ਸਬ ਕੁਛ। ਆਚਰਣ ਯਾ ਬਰ੍ਤਾਵ ਕੇ ਲਿਏ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ‘ਵ੍ਯਵਹਾਰ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਖੂਬ ਹੋਤਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਟੇ ਕੋਸ਼ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਿ + ਅਵ + ਹਰ ਕੇ ਮੇਲ ਸੇ ਬਨਾ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੀ ‘ਹਰ’ ਧਾਤੁ ਮੇਂ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਨਾ, ਲੇਨਾ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਕਰਨਾ, ਢੋਨਾ, ਨਿਕਟ ਲਾਨਾ, ਪਕਡ਼ਨਾ, ਖਿਂਚਾਵ ਯਾ ਆਕਰ੍ਸ਼ਣ, ਹਰਣ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਹੈਂ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ-ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੇ ‘ਅਵ’ ਉਪਸਰ੍ਗ ਕੀ ਅਨੇਕ ਅਰ੍ਥਛਟਾਏਂ ਹੈਂ ਜਿਨਮੇਂ ਏਕ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿ ਭੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਹ ‘ਵਿ’ ਉਪਸਰ੍ਗ ਕੇ ਅਨੇਕ ਅਰ੍ਥ ਆਯਾਮੋਂ ਮੇਂ ਕ੍ਰਮ, ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਕਾ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਭੀ ਹੈ। ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕਰ ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਮੇਂ ਕਿਸੀ ਕਾਰ੍ਯ ਕੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤ ਕਰਨਾ। ਬਾਦ ਮੇਂ ਇਸਮੇਂ ਆਚਰਣ, ਬਰ੍ਤਾਵ, ਵ੍ਯਾਪਾਰ, ਲੇਨ-ਦੇਨ, ਕਾਰ੍ਯਵ੍ਯਾਪਾਰ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਟਾਚਾਰ ਜੈਸੇ ਅਰ੍ਥ ਭੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ। ਬਰ੍ਤਾਵ ਕੀ ਤੁਲਨਾ ਮੇਂ ਆਚਰਣ ਔਰ ਜ੍ਯਾਦਾ ਵ੍ਯਾਪਕ ਹੈ ਔਰ ਆਚਰਣ ਕੀ ਤੁਲਨਾ ਮੇਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਕਾ ਦਾਯਰਾ ਔਰ ਭੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਆਚਰਣ ਔਰ ਬਰ੍ਤਾਵ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈਂ ਮਗਰ ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਲੇਨ-ਦੇਨ, ਵ੍ਯਾਪਾਰ ਜੈਸੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਇਨ ਦੋਨੋਂ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...

ਅਸਲੀ ‘ਦਾਰਾਸਿਂਹ’ ਕੌਨ?

ਸ ਮੂਚੇ ਭਾਰਤੀਯ ਉਪਮਹਾਦ੍ਵੀਪ ਮੇਂ ‘ਦਾਰਾ’ ਨਾਮ ਸ਼ਕ੍ਤਿ ਕਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਪਸ਼੍ਚਿਮ ਮੇਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸੇ ਲੇਕਰ ਪੂਰ੍ਵ ਮੇਂ ਪੂਰ੍ਣਿਯਾ ਤਕ ‘ਦਾਰਾ’ ਨਾਮਧਾਰੀ ਲੋਗ ਮਿਲ ਜਾਏਂਗੇ ਜੈਸੇ ਹਿਨ੍ਦੁਓਂ ਮੇਂ ਦਾਰਾ ਕੇ ਸਾਥ ‘ਸਿਂਹ’ ਕਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਜੋਡ਼ ਕਰ ਦਾਰਾਸਿਂਹ ਜੈਸਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਾਮ ਬਨਾ ਲਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਵਹੀਂ ਮੁਸ੍ਲਿਮੋਂ ਮੇਂ ‘ਖਾਨ’ ਯਾ ‘ਅਲੀ’ ਜੈਸੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਦਾਰਾਖ਼ਾਨ ਯਾ ਦਾਰਾਅਲੀ ਜੈਸੇ ਨਾਮ ਬਨ ਜਾਤੇ ਹੈਂ। ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਯਹ ਖ੍ਯਾਤ ਪਹਲਵਾਨ, ਅਭਿਨੇਤਾ ਦਾਰਾਸਿਂਹ ਕੇ ਨਾਮ ਕਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ‘ਦਾਰਾ’ ਨਾਮ ਕੇ ਸਾਥ ਤਾਕ਼ਤ ਜੁਡ਼ ਗਈ। ਚਲਿਏ ਮਾਨ ਲਿਯਾ। ਇਸਮੇਂ ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਯ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪਾਂਚਵੇ-ਛਠੇ ਦਸ਼ਕ ਮੇਂ ਉਨਕੇ ਨਾਮ ਕਾ ਵੋ ਜ਼ਹੂਰਾ ਥਾ ਕਿ ਵੇ ਏਕ ਚਲਤੀ-ਫਿਰਤੀ ਕਿਂਵਦਂਤੀ ਬਨ ਗਏ ਥੇ। ਉਨਕਾ ਨਾਮ ਮੁਹਾਵਰੇ ਕੀ ਤਰਹ ਇਸ੍ਤੇਮਾਲ ਹੋਨੇ ਲਗਾ ਔਰ ਕਹਾਵਤੇਂ ਤਕ ਚਲ ਪਡ਼ੀਂ। ਸਵਾਲ ਯਹ ਹੈ ਕਿ ਵੋ ‘ਦਾਰਾ’ ਕੌਨ ਥਾ ਜਿਸਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕਰ ਦਾਰਾਸਿਂਹ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਅਪਨੇ ਬੇਟੇ ਕਾ ਨਾਮ ਰਖਾ ਔਰ ਇਸ ਨਾਮ ਕੇ ਮਾਯਨੇ ਕ੍ਯਾ ਹੈਂ ?

ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਕਾ ਸਫ਼ਰ ਮੇਂ ਅਕ਼੍ਸਰ ਇਤਿਹਾਸ ਮੇਂ ਗੋਤੇ ਲਗਾਨੇ ਕੀ ਨੌਬਤ ਆ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਮੇਂ ਐਸੇ ਕ਼ਿਰਦਾਰ ਯਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਜਿਨਕੀ ਖੂਬਿਯਾਂ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਖੁਦ ਮੇਂ ਦੇਖਨਾ ਚਾਹਤਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਤਨ ਵੇ ਲੋਗ ਪ੍ਰਤੀਕ / ਸਂਜ੍ਞਾ-ਨਾਮ ਮੇਂ ਬਦਲ ਜਾਤੇ ਹੈਂ। ਲੋਗ ਅਪਨੀ ਸਂਤਾਨੋਂ, ਨਾਯਕ-ਨਾਯਿਕਾਓਂ ਕੋ ਉਨ ਨਾਮੋਂ ਸੇ ਬੁਲਾਨੇ ਲਗਤੇ ਹੈਂ। ਐਸਾ ਜ੍ਯਾਦਾਤਰ ਪੁਰੁਸ਼ਵਾਚੀ ਨਾਮੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਹੀ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਕਈ ਹੈਂ ਜੈਸੇ ਰਾਮ ( ਰਾਮਦਯਾਲ, ਰਾਮਕਰਪਾਲ, ਰਾਮਨਰੇਸ਼, ਆਯਾਰਾਮ, ਗਯਾਰਾਮ ਆਦਿ), ਕਰਸ਼੍ਣ (ਰਾਮਕਰਸ਼੍ਣ, ਹਰਿਕਰਸ਼੍ਣ, ਰਾਮਕਿਸ਼ਨ ਆਦਿ), ਬਹਾਦੁਰ (ਵੀਰਬਹਾਦੁਰ, ਰਾਮਬਹਾਦੁਰ), ਸਿਂਹ (ਰਾਮਸਿਂਹ, ਵੀਰਸਿਂਹ, ਬਹਾਦੁਰਸਿਂਹ) ਆਦਿ ਕਈ ਨਾਮ ਹੈਂ। ਇਸੀ ਕਡ਼ੀ ਮੇਂ ਦਾਰਾ ਕਾ ਨਾਮ ਭੀ ਆਤਾ ਹੈ ਜੋ ਈਰਾਨ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਹਖਾਮਨੀ ਵਂਸ਼ ਕੇ ਸਂਸ੍ਥਾਪਕ ਸਾਇਰਸ ਪ੍ਰਥਮ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਮਹਾਨ, ਵੀਰ ਔਰ ਮਹਤ੍ਵਾਕਾਂਕ੍ਸ਼ੀ ਨਰੇਸ਼ ਥਾ। ਇਸ ਰਾਜਵਂਸ਼ ਕਾ ਚੌਥਾ ਸ਼ਾਸਕ ਥਾ। ਦਰਹਕ਼ੀਕ਼ਤ ਹਮ ਜਿਸ ਦਾਰਾ ਕੀ ਬਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈਂ, ਵਹ ਇਤਿਹਾਸ ਮੇਂ ਡੇਰਿਯਸ ਪ੍ਰਥਮ ਕੇ ਨਾਮ ਸੇ ਜਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਮੇਂ ਦੋ ਸਾਇਰਸ ਔਰ ਤੀਨ ਡੇਰਿਯਸ ਹੁਏ ਹੈਂ।

ਯੂਂ ਤੋ ਤੀਨੋਂ ਹੀ ਡੇਰਿਯਸ ਵੀਰ, ਲਡ਼ਾਕੇ ਥੇ ਮਗਰ ਇਤਿਹਾਸ ਮੇਂ ਦਾਰਾ ਕੇ ਨਾਮ ਸੇ ਜੋ ਡੇਰਿਯਸ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਹੋ ਗਯਾ ਵਹ ਚੌਥਾ ਹਖਾਮਨੀ ਸ਼ਾਸਕ ਡੇਰਿਯਸ ਪ੍ਰਥਮ ( 521- 486 ) ਹੀ ਥਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਮੇਂ ਫ਼ਾਰਸ ਕੇ ਹਖ਼ਾਮਨੀ ਵਂਸ਼ ਕੋ ਹੀ ਭਾਰਤ ਪਰ ਚਢ਼ਾਈ ਕਰਨੇ ਵਾਲਾ ਪਹਲਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਂਸ਼ ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਂਸ਼ ਕੇ ਸਂਸ੍ਥਾਪਕ ਸਾਇਰਸ ਨੇ 551-530 ਕੇ ਬੀਚ ਅਪਨਾ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸੇ ਲੇਕਰ ਗ੍ਰੀਸ ਤਕ ਫੈਲਾ ਲਿਯਾ ਥਾ। ਡੇਰਿਯਸ ਕਾ ਪਿਤਾ ਵਿਸ਼੍ਤਾਸ੍ਪਹ੍ਯ ਭੀ ਹਖਾਮਨੀ ਰਾਜਵਂਸ਼ ਕਾ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਪ ਥਾ। ਸਮਝਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਾਇਰਸ ਕੇ ਅਧੀਨ ਭੀ ਕਾਮ ਕਿਯਾ ਥਾ। ਬਹਰਹਾਲ, ਡੇਰਿਯਸ ਨੇ ਸਾਇਰਸ ਮਹਾਨ ਕੀ ਆਨ, ਬਾਨ ਔਰ ਸ਼ਾਨ ਕੋ ਕਾਯਮ ਰਖਾ ਥਾ ਇਸੀਲਿਏ ਉਸਕੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਮੇਂ ਹੀ ਉਸੇ ਭੀ ਡੇਰਿਯਸ ਮਹਾਨ ਕਹਾ ਜਾਨੇ ਲਗਾ ਥਾ। ਹਖਾਮਨੀ ਵਂਸ਼ ਕੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਰ੍ਸੇਪੋਲਿਸ ਕੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖੋਂ ਪਰ ਐਸਾ ਹੀ ਦਰ੍ਜ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਤ੍ਵ ਪਰ੍ਯਟਨ ਕੇ ਲਿਏ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਰ੍ਸੇਪੋਲਿਸ ਸ਼ਹਰ ਡੇਰਿਯਸ ਕੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁਆ ਕਰਤਾ ਥਾ। ਐਸਾ ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਕਿ ਯਹ ਸ਼ਹਰ ਉਸਨੇ ਹੀ ਬਸਾਯਾ ਥਾ। ਪਰ੍ਸੇਪੋਲਿਸ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੁਆ ਪਰਸ਼ਿਯਨੋਂ ਕਾ ਸ਼ਹਰ। ਧ੍ਯਾਨ ਰਹੇ ਈਰਾਨ ਕਾ ਪੁਰਾਨਾ ਨਾਮ ਫ਼ਾਰਸ ਥਾ ਜਿਸਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਅਵੇਸ੍ਤਾ ਕਾ ਪਾਰ੍ਸ਼ (ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕਾ ਪਰ੍ਸ਼ੁ) ਸ਼ਬ੍ਦ ਥਾ। ਪਾਰ੍ਸ਼ ਸੇ ਹੀ ਫ਼ਾਰਸ ਬਨਾ। ਗ੍ਰੀਕ ਸਂਦਰ੍ਭੋਂ ਮੇਂ ਇਸੇ ਪਰ੍ਸ਼ਿਯਾ ਕਹਾ ਗਯਾ। ਗ੍ਰੀਕ ਭਾਸ਼ਾ ਕੇ ਪੋਲਿਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਵਹੀ ਹੋਤਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਪੁਰ ਯਾ ਪੁਰੀ ਕਾ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਹ ਪਰ੍ਸੇਪੋਲਿਸ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੁਆ ਪਰ੍ਸ਼ੁਪੁਰੀ ਅਰ੍ਥਾਤ ਪਾਰਸਿਕੋਂ ਕੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁਆ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਫ਼ਾਰਸਵਾਸੀ ਅਗ੍ਨਿਪੂਜਕ ਥੇ। ਭਾਰਤ ਕੇ ਪਾਰਸੀ ਉਨ੍ਹੇਂ ਕੇ ਵਂਸ਼ਜ ਹੈਂ। ਇਸ੍ਲਾਮ ਕੀ ਆਂਧੀ ਮੇਂ ਉਜਡ਼ ਕਰ ਵੇ ਭਾਰਤ ਆ ਬਸੇ, ਫ਼ਾਰਸ ਕੇ ਪਾਰਸੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਦਾਰਾ ਕਾ ਮੂਲ ਦਰਅਸਲ ਡੇਰਿਯਸ ਭੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ੍ਸੇਪੋਲਿਸ ਕੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਸਕਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਪਾਰਸਿਕ ਉਚ੍ਚਾਰਣ ਦਾਰਯਵੌਸ਼ ਹੈ। ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਮੇਂ ਦਰ੍ਜ਼ ਕੀਲਾਕ੍ਸ਼ਰ ਲਿਪਿ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਕਾ ਰੋਮਨ ਔਰ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਉਚ੍ਚਾਰ ਇਸ ਤਰਹ ਹੈ- Dârayavauš ਦਾਰਯਵੌਸ਼ xšâyathiya ਕ੍ਸ਼ਾਯਥਿਯ vazraka ਵਜ੍ਰਕ xšâyathiya ਕ੍ਸ਼ਾਯਥਿਯ xšâyâthiânâm ਕ੍ਸ਼ਾਯਥਿਯਾਨਾਮ xšâyathiya ਕ੍ਸ਼ਾਯਥਿਯ dahyunâm ਦਹ੍ਯੁਨਾਮ Vištâspahya ਵਿਸ਼੍ਤਾਸ੍ਪਹ੍ਯ Haxâmanišiya ਪੁਸ਼ puça ਹਕ੍ਸ਼੍ਮਨਿਸ਼ਿਯ hya ਹ੍ਯ imam ਇਮਮ taçaram ਤਸ਼ਰਾਮ akunauš ਅਕੌਨਸ਼। ਇਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ- “ਯਹ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਹਖਾਮਨੀ ਵਂਸ਼ ਕੇ ਵਿਸ੍ਤਾਸ਼੍ਪਹ੍ਯ ਕੇ ਪੁਤ੍ਰ ਔਰ ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ, ਰਾਜ੍ਯਾਧਿਪਤਿ ਦਾਰਯਵੌਸ਼ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਬਨਵਾਯਾ ਗਯਾ ਹੈ”। ਵਿਦ੍ਵਾਨੋਂ ਨੇ ਇਸੇ ਪਹਲਵੀ ਕਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਬਤਾਯਾ ਹੈ ਜੋ ਅਵੇਸ੍ਤਾ ਕੇ ਕ਼ਰੀਬ ਥੀ। ਅਵੇਸ੍ਤਾ ਕੋ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੀ ਮੌਸੇਰੀ ਬਹਨ ਸਮਝਾ ਜਾਤਾ ਹੈ।

ਯਹ ਸਮਝਨਾ ਆਸਾਨ ਹੈ ਕਿ ਅਵੇਸ੍ਤਾ ਕੇ ਦਾਰਯਵੌਸ਼ ਕਾ ਹੀ ਗ੍ਰੀਕ ਰੂਪ ਡੇਰਿਯਸ ਹੁਆ ਹੋਗਾ। ਗ੍ਰੀਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੇਰਿਯੋਡੋਟਸ ਕੇ ਉਲ੍ਲੇਖੋਂ ਸੇ ਯਹੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੁਆ। ਇਸੀ ਤਰਹ ਵਰ੍ਣਸਂਕੋਚ ਕੇ ਸਾਥ ਦਾਰਯਵੌਸ਼ ਕਾ ਪਰਵਰ੍ਤੀ ਰੂਪ ਦਾਰਾ ਹੁਆ। ਦਾਰਯਵੋਸ਼ ਕੇ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰ ਕੀ ਦੋ ਦਿਸ਼ਾਏਂ ਰਹੀਂ। ਦਾਰਯਵੌਸ਼ > ਦਾਰਯਵਸ਼ >ਦਾਰਯਸ > ਦਾਰਾ (ਫ਼ਾਰਸੀ) > ਡੇਰਿਯਸ (ਗ੍ਰੀਕ) । ਪਸ਼੍ਚਿਮ ਕੀ ਓਰ ਯਹ ਡੇਰਿਯਸ ਹੁਆ ਜਬਕਿ ਪੂਰ੍ਵ ਕੀ ਓਰ ਇਸਕਾ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰ ਦਾਰਾ ਹੁਆ। ਦਰਅਸਲ ਕਾ ਦਾਰਾ ਰੂਪ ਹੀ ਅਬ ਵ੍ਯਾਵਹਾਰਿਕ ਤੌਰ ਪਰ ਪ੍ਰਚਲਨ ਮੇਂ ਹੈ। ਈਰਾਨ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸ੍ਤਾਨ, ਪਾਕਿਸ੍ਤਾਨ, ਭਾਰਤ, ਬਾਂਗ੍ਲਾਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਮੇਂ ਦਾਰਾ ਕਈ ਨਾਮੋਂ ਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੈਸੇ- ਦਾਰਾਬਖ੍ਤ, ਦਾਰਾਅਲੀ, ਦਾਰਾਖਾਨ, ਵੀਰਦਾਰਾ, ਦਾਰਾ ਸ਼ੁਕੋਹ, ਦਾਰਾਪ੍ਰਸਾਦ, ਦਾਰਾਨਾਥ, ਦਾਰਾਸਿਂਹ ਆਦਿ। ਦਾਰਾਯਵੌਸ਼ ਕੀ ਪੂਰ੍ਵ ਮੇਂ ਦਾਰਾ ਕੇ ਨਾਮ ਸੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੀ ਕੀ ਬਡ਼ੀ ਵਜਹ ਉਸਕੇ ਪਂਜਾਬ ਔਰ ਸਿਂਧ ਅਭਿਯਾਨੋਂ ਕੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਰਹੀ। ਵਰ੍ਤਮਾਨ ਪਾਕਿਸ੍ਤਾਨ ਕਾ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤ ਦਾਰਾ ਕੇ ਆਧਿਪਤ੍ਯ ਮੇਂ ਥਾ। ਪਸ਼੍ਚਿਮ ਮੇਂ ਮਿਸ੍ਰ, ਗ੍ਰੀਸ, ਉਤ੍ਤਰ ਮੇਂ ਆਮੂ ਦਰਿਯਾ ਔਰ ਪੂਰ੍ਵ ਮੇਂ ਪਂਜਾਬ-ਸਿਂਧ ਦਾਰਾ ਕੇ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯ ਕੀ ਸੀਮਾਏਂ ਥੀਂ। ਯਹੀ ਉਸ ਕਾਲ ਕਾ ਜ੍ਞਾਤ ਵਿਸ਼੍ਵ ਭੀ ਥਾ।

ਦੇਖਤੇ ਹੈਂ ਦਾਰਾ ਕਾ, ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰ ਸੇ ਦਾਰਿਯਵੌਸ਼ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਕ੍ਯਾ ਹੈ, ਇਸਕਾ ਜਨ੍ਮਸੂਤ੍ਰ ਕ੍ਯਾ ਹੈ। ਆਜ ਕੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੇਂ ਦਾਰਾ ਕਾ ਦਾਰਾਬ ਰੂਪ ਭੀ ਮਿਲਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ-ਈਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਕੇ ਅਧ੍ਯੇਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਚਿਯਨ ਬਾਰ੍ਥੋਲੋਮਿਏ ਨੇ (1855-1925) ਨੇ ਦਾਰਯਵੌਸ਼ ਕੋ ਅਵੇਸ੍ਤਾ ਕਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਮਾਨਾ ਹੈ ਔਰ ਇਸੇ ਜਰਥ੍ਰੁਸ੍ਤੀ ਸ਼ਬ੍ਦਾਵਲੀ ਮੇਂ ਸ੍ਥਾਨ ਦਿਯਾ ਹੈ। ਇਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਧਾਰਣ ਕਰਨੇ ਵਾਲਾ। ਰਾਜ੍ਯ ਕੋ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਜਾ ਕੋ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਾਸਨ ਕੋ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ, ਨਾਯਕੋਚਿਤ ਗੁਣੋਂ ਕੋ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ ਔਰ ਸਦ੍ਗੁਣੋਂ ਕੋ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ ਇਸਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਦਾਰਿਯਵੌਸ਼ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਪ੍ਰੋਟੋ ਭਾਰੋਪੀਯ ਧਾਤੁ dher ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾਵਿਦ੍ ਜੂਲਿਯਸ ਪਕੋਰ੍ਨੀ ਇਸਕਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਵੈਦਿਕ ਧਾਤੁ ਧਰ੍ ਸੇ ਜੋਡ਼ਤੇ ਹੈਂ। ਧਰ੍ ਮੇਂ ਉਠਾਨੇ, ਸਮ੍ਭਾਲਨੇ, ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨੇ, ਅਂਗੀਕਾਰ ਕਰਨੇ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਹੈ। ਧਾਰਣ ਕਰਨੇ ਮੇਂ ਯੇ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਨਿਹਿਤ ਹੈਂ। ਧਰ੍ ਸੇ ਸਂਸ੍ਕਰਤ, ਹਿਨ੍ਦੀ ਵ ਅਨ੍ਯ ਭਾਰਤੀਯ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਕੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਬ੍ਦ ਬਨੇ ਹੈਂ। ਪਰਥ੍ਵੀ ਕੋ ਧਾਰਿਣੀ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਮੇਂ ਯਹੀ ਧਰ ਹੈ। ਆਧਾਰ ਯਾਨੀ ਟਿਕਾਵ, ਪਡ਼ਾਵ, ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਮੇਂ ਭੀ ਯਹੀ ‘ਧਰ’ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਸ੍ਥਿਰਤਾ ਹੈ। ਡੌ ਰਾਮਵਿਲਾਸ ਸ਼ਰ੍ਮਾ ‘ਧਰ੍’ ਕੇ ਏਕ ਰੂਪ ‘ਸ੍ਥਰ’ ਕੀ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ‘ਦਾਰੁ’, ‘ਦ੍ਰੁਮ’, ‘ਤਰੁ’, ਗ੍ਰੀਕ ‘ਦ੍ਰੁਸ’, ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਕੇ ‘ਟ੍ਰੀ’ ਮੇਂ ਦਰਅਸਲ ਧਰ੍ ਕੇ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰ ‘ਦਰ੍’ ਔਰ ‘ਤਰ੍’ ਹੈਂ । ਯਹ ਭੀ ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਹੈ ਕੀ ‘ਧਰ’ ਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ਸ੍ਥਿਰਤਾਮੂਲਕ ਧਾਰਣ ਕਰਨੇ ਕੇ ਭਾਵ ਸੇ ਹੀ ਗਤਿਵਾਚਕ ਧਾਰਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਬਨਤਾ ਹੈ । ਧਾਰਾ ਵਹ ਜੋ ਧਾਰਣ ਕਰੇ, ਅਪਨੇ ਸਾਥ ਲੇ ਜਾਏ । ਧਰ, ਧਰਾ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਧਰ ਧਾਤੁ ਹੈ । ਸ੍ਥਿਰਤਾ ਕਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਤੀਕ ਧ੍ਰੁਵ ਕਾ ਜਨ੍ਮ ਭੀ ਇਸੀ ਧਰ ਧਾਤੁ ਸੇ ਹੁਆ ਹੈ । ਦਾਰਯਵੌਸ਼੍ ਸੇ ਬਨੇ ਦਾਰਾ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹਿਨ੍ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੇਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਨ, ਭਗਵਾਨ, ਰਾਜਾ, ਪਾਲਕ ਆਦਿ ਹੈ।

ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਹੈ ਕਿ ਤਾਕ਼ਤ, ਵੀਰਤਾ ਆਦਿ ਕੇ ਪਰ੍ਯਾਯ ਕੇ ਰੂਪ ਮੇਂ ਦਾਰਾ ਨਾਮ ਡੇਰਿਯਸ ਅਰ੍ਥਾਤ ਦਾਰਯਵੌਸ਼੍ ਸੇ ਆ ਰਹਾ ਹੈ। ਇਸਕਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ੋਂ ਮੇਂ ਹੁਆ। ਨਾਯਕੋਚਿਤ ਨਾਮਕਰਣ ਕੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਮੇਂ ਅਨੇਕ ਦਾਰਾ ਸਾਮਨੇ ਆਏ ਮਗਰ ਭਾਰਤ ਮੇਂ ਤੋ ਪਂਜਾਬ ਕੇ ਦਾਰਾਸਿਂਹ ਕੀ ਖ੍ਯਾਤਿ ਨੇ ਡੇਰਿਯਸ ਦ ਗ੍ਰੇਟ ਕੋ ਭੀ ਪਛਾਡ਼ ਦਿਯਾ।

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...

ਕ਼ਿਸ੍ਸਾ ਦਕ਼ਿਯਾਨੂਸ ਕਾ

ਦੁ ਨਿਯਾਭਰ ਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮੁਹਾਵਰੋਂ-ਕਹਾਵਤੋਂ ਮੇਂ ਸ਼ਾਸਕੋਂ ਯਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਗੋਂ ਕਾ ਅਤ੍ਯਾਚਾਰੀ, ਸਨਕੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਭੀ ਝਲਕਤਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਕ਼ਿਰਦਾਰੋਂ ਮੇਂ ਰਾਵਣ, ਕਂਸ, ਨੀਰੋ ਯਾ ਤੁਗ਼ਲਕ ਜੈਸੇ ਨਾਮ ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਪਹਚਾਨੇ ਜਾ ਸਕਤੇ ਹੈਂ। ਕੁਛ ਨਾਮੋਂ ਕੇ ਪੀਛੇ ਨ ਤੋ ਕਹਾਨੀ ਨਜ਼ਰ ਆਤੀ ਹੈ ਨ ਹੀ ਕ਼ਿਸ੍ਸਾ। ਐਸਾ ਹੀ ਏਕ ਨਾਮ ਹੈ ਦਕ਼ਿਯਾਨੂਸ ਜੋ ਸਿਰ੍ਫ਼ ਏਕ ਸਂਜ੍ਞਾ ਭਰ ਨਹੀਂ ਬਲ੍ਕਿ ਏਕ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਰੋਮਨ ਸਮ੍ਰਾਟ ਥਾ। ਆਜ ਕੇ ਤੁਰ੍ਕੀ ਔਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਨਾਤੋਲਿਯਾ ਕਾ ਇਫ਼ੇਸਸ ਸ਼ਹਰ ਇਸਕੇ ਰਾਜ੍ਯ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਥਾ। ਅਂਧਵਿਸ਼੍ਵਾਸੀ ਯਾ ਪੁਰਾਨੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਕੋ ਦਕ਼ਿਯਾਨੂਸ ਕਹਤੇ ਹੈਂ। ਬੋਲਚਾਲ ਕੀ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਯਹ ਸ਼ਬ੍ਦ ਖੂਬ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਇਸੀ ਤਰਹ ਦਕਿਯਾਨੂਸੀ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕੇ ਤਹਤ ਪੁਰਾਨੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ, ਰੂਢ਼ੀਵਾਦੀ ਔਰ ਅਧਿਕ ਉਮ੍ਰ ਵਾਲਾ, ਕੋਈ ਬੇਕਾਰ, ਪੁਰਾਨੀ ਔਰ ਮਨਹੂਸ ਚੀਜ਼ ਯਾ ਪੁਰਾਤਨਪਂਥੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਆਤੀ ਹੈ। ਮਸਲਨ ਦਕ਼ਿਯਾਨੂਸੀ ਲੋਗ, ਦਕ਼ਿਯਾਨੂਸੀ ਬਾਤੇਂ, ਦਕ਼ਿਯਾਨੂਸੀ ਚੀਜ਼ੇ। ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੇਂ ਦਕ਼ਿਯਾਨੂਸ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਸਹੀ ਰੂਪ ਦਕ਼੍ਯਾਨੂਸ ਹੈ।

ਹਿਨ੍ਦੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਕੇ ਕੋਸ਼ੋਂ ਮੇਂ ਅਵ੍ਵਲ ਤੋ ਦਕ਼ਿਯਾਨੂਸ ਕੇ ਸਂਦਰ੍ਭ ਮੇਂ ਜ੍ਯਾਦਾ ਜਾਨਕਾਰਿਯਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਤੀਂ। ਕੁਛ ਕੋਸ਼ੋਂ ਮੇਂ ਤੋ ਇਸਕਾ ਸਂਦਰ੍ਭ ਬਤੌਰ ਰੋਮਨ ਸ਼ਾਸਕ ਭੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਤਾ ਔਰ ਕਹੀਂ ਪਰ ਉਸਕੇ ਅਤ੍ਯਾਚਾਰੀ ਸਮ੍ਰਾਟ ਹੋਨੇ ਜਿਤਨੀ ਹੀ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤ ਜਾਨਕਾਰੀ ਮਿਲਤੀ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਕ ਸਂਦਰ੍ਭੋਂ ਮੇਂ ਦਕਿਯਾਨੂਸ ਕਾ ਉਲ੍ਲੇਖ ਬਤੌਰ ਦੇਸਿਯਸ ਮਿਲਤਾ ਹੈ। ਪਸ਼੍ਚਿਮ ਏਸ਼ਿਯਾ ਕੇ ਸਮਾਜ-ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਪਰ ਯਹੂਦੀ, ਈਸਾਈ ਔਰ ਇਸ੍ਲਾਮ ਤੀਨੋਂ ਧਰ੍ਮੋਂ ਕੀ ਗਹਰੀ ਛਾਪ ਪਡ਼ੀ ਹੈ। ਈਸਾਇਯਤ ਪਰ ਯਹੂਦੀ ਧਰ੍ਮ ਕਾ ਅਸਰ ਔਰ ਇਸ੍ਲਾਮ ਪਰ ਅਪਨੇ ਪੂਰ੍ਵਵਰ੍ਤੀ ਯਹੂਦੀ ਔਰ ਈਸਾਈ ਚਿਨ੍ਤਨ ਕਾ ਅਸਰ ਨਜ਼ਰ ਆਤਾ ਹੈ। ਬਾਈਬਲ ਕੇ ਗੋਸ੍ਪੇਲ ਔਰ ਕੁਰਾਨ ਕੇ ਸੂਰੋਂ (ਸੁਰਹ) ਕੀ ਅਨੇਕ ਕਥਾਓਂ ਮੇਂ ਸਮਾਨਤਾ ਸੇ ਯਹ ਸਾਬਿਤ ਭੀ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਬਾਇਬਲ ਔਰ ਕੁਰਾਨ ਦੋਨੋਂ ਮੇਂ ਹੀ ਥੋਡ਼ੀ ਬਹੁਤ ਭਿਨ੍ਨਤਾ ਕੇ ਸਾਥ ਦੇਸਿਯਸ ਯਾ ਦਕ਼੍ਯਾਨੂਸ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਲਗਭਗ ਏਕ ਜੈਸੀ ਹੀ ਕਹਾਨੀ ਹੈ।

ਈਸਾ ਕੇ ਜਨ੍ਮ ਕੇ ਵਕ਼੍ਤ ਪਸ਼੍ਚਿਮ ਏਸ਼ਿਯਾ ਔਰ ਸਮੂਚੇ ਯੂਰੋਪ ਮੇਂ ਮੂਰ੍ਤਿਪੂਜਾ ਕਾ ਹੀ ਬੋਲਬਾਲਾ ਥਾ। ਈਸਾ ਕੇ ਬਾਦ ਭੀ ਰੋਮਨ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯ ਮੇਂ ਮੂਰ੍ਤਿਪੂਜਾ ਕਾ ਚਲਨ ਥਾ। ਕਿਨ੍ਹੀਂ ਸਂਦਰ੍ਭੋਂ ਮੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਇਸ ਨਿਰਂਕੁਸ਼ ਸਮ੍ਰਾਟ ਕੋ 359 ਈਪੂ. ਕਾ ਬਤਾਯਾ ਗਯਾ ਹੈ ਮਗਰ ਯਹ ਭ੍ਰਾਮਕ ਹੈ। ਦਕ੍ਯਾਨੂਸ ਯਾਨੀ ਦੇਸਿਯਸ ਕਾ ਕਾਲ ਈਸਾ ਕੇ ਕ਼ਰੀਬ ਢਾਈ ਸਦੀ ਬਾਦ ਕਾ ਹੈ। ਰੋਮਨ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯ ਮੇਂ ਸ਼ਾਸਕੋਂ ਕੀ ਮੂਰ੍ਤਿਪੂਜਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਸਨਕ, ਅਤ੍ਯਾਚਾਰ ਔਰ ਉਤ੍ਪੀਡ਼ਨ ਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਈਸਾ ਕੇ ਸੂਲੀ ਪਰ ਚਢ਼ਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਸਾਤਵੀਂ ਆਠਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਭੀ ਜਾਰੀ ਰਹਾ ਰਹਾ। ਦੇਸਿਯਸ ਯਾ ਦਕ਼੍ਯਾਨੂਸ ਕਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਅਨਾਤੋਲਿਯਾ ਸੇ ਜੋਡ਼ਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਔਰ ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਰ੍ਕੀ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਤਾਰਸਸ ਔਰ ਇਫ਼ੇਸਸ ਸ਼ਹਰੋਂ ਪਰ ਉਸਕਾ ਸ਼ਾਸਨ ਥਾ। ਈਸਾਈ ਧਰ੍ਮ ਕੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੇਂਟ ਪੌਲ ਕਾ ਜਨ੍ਮ ਤਾਰਸਸ ਮੇਂ ਹੀ ਹੁਆ ਥਾ। ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿ ਤਾਰਸਸ ਕਾ ਨਾਮ ਤਾਰ੍ਕੁ ਕੇ ਆਧਾਰ ਪਰ ਪਡ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿਤ੍ਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਮੇਂ ਬਸਨੇ ਵਾਲੇ ਆਦਿਜਨ ਹਿਟ੍ਟਾਇਟ ਹੀ ਥੇ। ਤਾਰ੍ਕੁ ਏਕ ਦੇਵਤਾ ਥਾ ਜਿਸਕੀ ਪੂਜਾ ਹਿਤ੍ਤੀਜਨ ਕਰਤੇ ਥੇ। ਵੈਸੇ ਅਧਿਕਾਂਸ਼ ਸਂਦਰ੍ਭੋ ਮੇਂ ਇਫ਼ੇਸਸ ਸੇ ਇਸਕਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਜੋਡ਼ਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਯਹ ਵਹੀ ਇਫ਼ੇਸਸ ਹੈ ਜਹਾਂ ਕਾ ਆਰ੍ਟੇਮਿਸ ਕਾ ਮਂਦਿਰ ਸਾਤ ਅਜੂਬੋਂ ਮੇਂ ਗਿਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਅਰਬ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਂਦਰ੍ਭੋਂ ਮੇਂ ਇਫ਼ੇਸਸ ਕੋ ਅਫ਼ਸੂਸ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ।

ਦੇਸਿਯਸ ਮੂਰ੍ਤਿਪੂਜਾ ਮੇਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸ ਰਖਤਾ ਥਾ। ਉਸਕਾ ਸ਼ਾਸਨ ਬਡ਼ਾ ਸਖ਼੍ਤ ਔਰ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਕੇ ਆਧਾਰ ਪਰ ਚਲਤਾ ਥਾ। ਕਹਨੇ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਈਸਾਇਯਤ ਕੇ ਬਢ਼ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੀ ਵਜਹ ਸੇ ਰੋਮਨ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯ ਮੇਂ ਮੂਰ੍ਤਿਪੂਜਾ ਕੇ ਲਿਏ ਆਗ੍ਰਹ ਜ੍ਯਾਦਾ ਬਢ਼ਾ-ਚਢ਼ਾ ਥਾ। ਦੇਸਿਯਸ ਕਾ ਨਜ਼ਰਿਯਾ ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਮੇਂ ਜ੍ਯਾਦਾ ਸਖ਼੍ਤ ਥਾ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ੍ਯ ਮੇਂ ਉਸਕੇ ਜਾਸੂਸ ਫੈਲੇ ਹੁਏ ਥੇ ਜੋ ਰਾਈ-ਰਤ੍ਤੀ ਕੀ ਖਬਰੇਂ ਦੇਤੇ ਥੇ। ਮੂਰ੍ਤਿਪੂਜਾ ਕੇ ਵਿਰੋਧਿਯੋਂ ਕੋ ਦੇਸਿਯਸ ਬਰ੍ਦਾਸ਼੍ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ ਥਾ। ਈਸ਼੍ਵਰ ਏਕ ਹੈ ਔਰ ਅਦੇਖਾ ਹੈ ਜੈਸੀ ਬਾਤੋਂ ਪਰ ਯਕ਼ੀਨ ਕਰਨੇ ਵਾਲੋਂ ਕੋ ਵਹ ਆਨਨ-ਫ਼ਾਨਨ ਮੇਂ ਸਜ਼ਾਏ ਮੌਤ ਸੁਨਾ ਦੇਤਾ ਥਾ ਜਿਸਕੇ ਤਹਤ ਦੋਸ਼ਿਯੋਂ ਕੋ ਜ਼ਿਂਦਾ ਜਲਾਨੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਮੇਂ ਗਾਡ਼ ਦੇਨੇ, ਹਾਥ-ਪੈਰ ਕਾਟ ਕਰ ਪਸ਼ੁਓਂ ਕਾ ਗ੍ਰਾਸ ਬਨਾਨੇ ਜੈਸੇ ਅਮਾਨਵੀਯ ਤਰੀਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਥੇ। ਬਹਰਹਾਲ, ਬਾਇਬਲ ਮੇਂ ਵਰ੍ਣਿਤ ਕਥਾ ਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਫ਼ੇਸਸ ਕੇ ਸਾਤ ਯੁਵਾ ਲੋਗੋਂ ਨੇ ਸ਼ਹਰ ਕੀ ਦੇਵੀ ਕੇ ਮਂਦਿਰ ਮੇਂ ਸਿਰ ਝੁਕਾਨੇ ਸੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿਯਾ। ਕਿਨ੍ਹੀਂ ਸਂਦਰ੍ਭੋਂ ਮੇਂ ਯਹ ਘਟਨਾ 156ਈਸ੍ਵੀ ਕੀ ਭੀ ਬਤਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਦੇਸਿਯਸ ਕੇ ਕੋਪ ਸੇ ਬਚਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਸ਼ਹਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਪਹਾਡ਼ੀ ਗੁਫਾ ਮੇਂ ਸ਼ਰਣ ਲੀ। ਥਕੇ ਹਾਰੇ ਸਾਤੋਂ ਲੋਗ ਗੁਫ਼ਾ ਮੇਂ ਜਾਤੇ ਹੀ ਨੀਂਦ ਕੇ ਆਗ਼ੋਸ਼ ਮੇਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਧਰ ਦੇਸਿਯਸ ਕੋ ਜਬ ਖ਼ਬਰ ਲਗੀ ਤੋ ਉਸਨੇ ਗੁਫ਼ਾ ਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਚਟ੍ਟਾਨੋਂ ਸੇ ਬਂਦ ਕਰਵਾ ਦਿਯਾ ਤਾਕਿ ਵੇ ਅਂਦਰ ਹੀ ਮਰ-ਖਪ ਜਾਏਂ। ਗੋਸ੍ਪੇਲ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਯੇ ਲੋਗ ਦੋ ਸਦਿਯੋਂ ਤਕ ਸੋਤੇ ਰਹੇ। ਇਸਕੇ ਆਗੇ ਕ੍ਯਾ ਹੁਆ ਯੇ ਜਾਨਨੇ ਸੇ ਪਹਲੇ ਇਸ ਕਹਾਨੀ ਕੇ ਇਸ੍ਲਾਮੀ ਸਂਸ੍ਕਰਣ ਕਾ ਜਾਯਜ਼ਾ ਲਿਯਾ ਜਾਏ।

ਗੋਸ੍ਪੇਲ ਕੀ ਤਰਹ ਕੁਰਾਨ ਕੇ ਅਧ੍ਯਾਯੋਂ ਕੋ ਸੂਰਾ (ਸੁਰਹ) ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਗੁਫ਼ਾ ਮੇਂ ਸੋਏ ਲੋਗੋਂ ਕੀ ਕਹਾਨੀ ਕੁਰਾਨ ਕੇ ਸੂਰਹ-ਕਹ੍ਫ਼ (18ਵਾਂ ਅਧ੍ਯਾਯ) ਮੇਂ ਆਤੀ ਹੈ। ਕਹਾਨੀ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਫ਼ਸੂਸ ਸ਼ਹਰ (ਗ੍ਰੀਕ ਇਫ਼ੇਸਸ) ਮੇਂ ਸਾਤ ਲੋਗੋਂ ਕਾ ਏਕ ਸਮੂਹ ਥਾ ਜੋ ਈਸਾਇਯਤ ਮੇਂ ਭਰੋਸਾ ਰਖਤੇ ਥੇ। ਦਕ੍ਯਾਨੂਸ ਕੇ ਕਹਰ ਸੇ ਬਚਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਗੁਫ਼ਾ ਮੇਂ ਸ਼ਰਣ ਲੀ, ਜਿਸਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਉਸਕੇ ਹੀ ਹੁਕ੍ਮ ਸੇ ਬਂਦ ਕਰਾ ਦਿਯਾ ਗਯਾ। ਇਸ੍ਲਾਮੀ ਸਂਦਰ੍ਭੋਂ ਮੇਂ ਇਨ ਸਾਤ ਲੋਗੋਂ ਕੋ ਅਸ੍ਹਾਬੇ-ਕਹ੍ਫ਼ ਕਹਾ ਗਯਾ ਹੈ। ਅਸ੍ਹਬ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੋਤਾ ਹੈ ਪੈਗ਼ਮ੍ਬਰ ਕੇ ਕਰਪਾਪਾਤ੍ਰ, ਮੋਹਮ੍ਮਦ ਕੇ ਦੋਸ੍ਤ। ਮੂਲਤ ਅਸ੍ਹਬ, ਸਾਹਿਬ ਕਾ ਬਹੁਵਚਨ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਮਾਨ੍ਯਵਰ ਆਦਿ। ਇਸੀ ਤਰਹ ਕਹ੍ਫ਼ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੋਤਾ ਹੈ ਗੁਫ਼ਾ, ਕਂਦਰਾ, ਗਾਰ ਆਦਿ। ਕਹ੍ਫ਼ ਅਰਬੀ ਕਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ ਲੇਕਿਨ, ਗੁਹਾ, ਗੁਫਾ, ਕੋਹ, ਖੋਹ ਜੈਸੇ ਇਂਡੋ-ਈਰਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਸੇ ਇਸਕੀ ਸਾਮ੍ਯਤਾ ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ।

ਗੋਸ੍ਪੇਲ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕ਼ਰੀਬ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਯੇ ਲੋਗ ਸੋਤੇ ਰਹੇ ਜਬਕਿ ਸੂਰਹ੍ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਨਕੀ ਨੀਂਦ 309 ਸਾਲ ਬਾਦ ਟੂਟੀ। ਜੋ ਭੀ ਹੋ, ਨੀਂਦ ਟੂਟਨੇ ਪਰ ਇਨਮੇਂ ਸੇ ਕੁਛ ਲੋਗ ਭੋਜਨ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਮੇਂ ਪਾਸ ਕੀ ਬਸ੍ਤੀ ਤਕ ਪਹੁਂਚੇ। ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਕੁਛ ਰੋਟਿਯਾਂ ਖਰੀਦੀ। ਜਬ ਨਾਨਬਾਈ ਕੋ ਇਨ੍ਹੋਂਨੇ ਕੁਛ ਸਿਕ੍ਕੇ ਦਿਏ ਤੋ ਵਹ ਹੈਰਤ ਮੇਂ ਪਡ਼ ਗਯਾ। ਸਿਕ੍ਕੇ ਉਸਕੇ ਲਿਏ ਅਨਜਾਨੇ ਥੇ। ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਯੇ ਬਾਤ ਪੂਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੇਂ ਫੈਲ ਗਈ ਕਿ ਕੁਛ ਅਨੋਖੇ ਲੋਗ ਵਹਾਂ ਆਏ ਹੈਂ। ਜਾਨਕਾਰੋਂ ਨੇ ਦੇਖ-ਪਰਖ ਕਰ ਪਹਚਾਨਾ ਕਿ ਇਨ ਸਿਕ੍ਕੋਂ ਪਰ ਦਕ਼੍ਯਾਨੂਸ ਨਾਮ ਕੇ ਰਾਜਾ ਕੀ ਤਸ੍ਵੀਰ ਛਪੀ ਹੈ ਜੋ ਕ਼ਰੀਬ ਤੀਨ ਸਦੀ ਪਹਲੇ ਹੁਆ ਥਾ ਔਰ ਬੇਹਦ ਜ਼ਾਲਿਮ ਥਾ। ਨੀਂਦ ਸੇ ਜਾਗਨੇ ਵਾਲੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਅਬ ਹੈਰਤ ਮੇਂ ਪਡ਼ਨੇ ਕੀ ਬਾਰੀ ਥੀ। ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਬਤਾਯਾ ਕਿ ਬੇਸ਼ਕ ਦਕ਼੍ਯਾਨੂਸ ਜ਼ੁਲ੍ਮੀ ਹੈ ਔਰ ਉਸਸੇ ਬਚਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਹੀ ਤੋ ਵੇ ਕਲ ਸ਼ਹਰ ਛੋਡ਼ ਕਰ ਭਾਗੇ ਥੇ। ਵੋ ਤੋ ਝਪਕੀ ਲਗ ਗਈ ਔਰ ਵੇ ਨੀਂਦ ਮੇਂ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ ਹੋ ਗਏ। ਤੀਨ ਸਦੀ ਲਮ੍ਬੀ ਨੀਂਦ ਉਨਕੇ ਲਿਏ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਬਕੇ ਲਿਏ ਬਡ਼ੀ ਖ਼ਬਰ ਥੀ। ਫਿਰ ਯਹ ਹੁਆ ਕਿ ਵੇ ਸਾਤੋਂ ਲੋਗ ਵਹੀਂ ਰਹਨੇ ਲਗੇ। ਉਨਕੀ ਯਹੀ ਚਾਹਤ ਥੀ ਕਿ ਜਿਸ ਕਾਲ ਕੀ ਗੁਫਾ ਮੇਂ ਸਦਿਯੋਂ ਤਕ ਸੋਤੇ ਹੁਏ ਉਨ੍ਹੇਂ ਈਸ਼੍ਵਰੀਯ ਅਨੁਭੂਤਿ ਹੁਈ ਹੈ, ਉਨਕੀ ਉਮ੍ਰ ਪੂਰੀ ਹੋਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਵੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੇ ਲਿਏ ਭੀ ਉਸੀ ਗੁਫਾ ਮੇਂ ਸੋਏਂ। ਸ਼ਹਰਵਾਸਿਯੋਂ ਨੇ ਉਨਕੀ ਯਹ ਇਚ੍ਛਾ ਭੀ ਪੂਰੀ ਕੀ। ਬਾਦ ਕੇ ਦੌਰ ਮੇਂ ਆਮ ਲੋਗੋਂ ਮੇਂ ਭੀ ਯਹ ਧਾਰਣਾ ਬਨੀ ਕਿ ਉਸ ਗੁਫਾ ਮੇਂ ਦਫ਼ਨਾਏ ਜਾਨੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹੇਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਮਿਲੇਗਾ। ਪੁਰਾਤਤ੍ਵਵੇਤ੍ਤਾਓਂ ਕੋ ਏਸ਼ਿਯਾ ਵ ਯੂਰੋਪ ਮੇਂ ਤੁਰ੍ਕੀ, ਜੌਰ੍ਡਨ ਸੇ ਲੇਕਰ ਚੀਨ ਕੇ ਉਈਗੁਰ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤ ਤਕ ਮੇਂ ਐਸੀ ਗੁਫਾਏਂ ਮਿਲੀ ਹੈਂ ਜਿਨ੍ਹੇਂ ਸ੍ਥਾਨੀਯ ਲੋਗ ਅਸ੍ਹਾਬੇ-ਕਹ੍ਫ ਕਹਤੇ ਹੈਂ। ਇਨ ਸਭੀ ਸ੍ਥਾਨੋਂ ਪਰ ਕਬ੍ਰੇਂ ਹੈਂ।

ਕ਼ਿਸ੍ਸਾ-ਕੋਤਾਹ ਯਹ ਕਿ ਇਸ੍ਲਾਮ ਔਰ ਈਸਾਈ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਧਰ੍ਮੋਂ ਮੇਂ ਇਸ ਕਹਾਨੀ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਪਨੇ ਅਪਨੇ ਪੈਗ਼ਮ੍ਬਰ ਕੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸ੍ਥਾਪਿਤ ਕਰਨੇ ਮੇਂ ਕਿਯਾ। ਲੋਗੋਂ ਕੋ ਯਹ ਪਤਾ ਚਲਾ ਕਿ ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕਰ ਏਕੇਸ਼੍ਵਰਵਾਦ ਹੀ ਸਹੀ ਰਾਸ੍ਤਾ ਹੈ। ਈਸ਼੍ਵਰ ਏਕ ਹੈ ਔਰ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਹੀ ਜ਼ਾਲਿਮ ਕੇ ਕਹਰ ਸੇ ਬਚਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਅਪਨੇ ਸਾਤ ਨੇਕ ਬਂਦੋਂ ਕੋ ਸਦਿਯੋਂ ਤਕ ਸੁਲਾਏ ਰਖਾ। ਕਹਾਨੀ ਜੋ ਭੀ ਕਹਤੀ ਹੋ, ਧਰ੍ਮੋਂ ਕੀ ਬਾਤ ਧਰ੍ਮੋਪਦੇਸ਼ਕ ਜਾਨੇਂ, ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਕੇ ਸਫ਼ਰ ਮੇਂ ਹਮੇਂ ਤੋ ਦਕ਼ਿਯਾਨੂਸ ਲਫ਼੍ਜ ਕਾ ਸਫ਼ਰ ਜਾਨਨਾ ਥਾ, ਜੋ ਜਾਨ ਲਿਯਾ। ਅਲ੍ਲਾਹ ਕੇ ਉਨ ਸਾਤ ਨੇਕ ਬਂਦੋਂ ਕਾ ਨਾਮ ਆਜ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਨਤਾ। ਹਾਂ, ਜੁਲ੍ਮੀ ਦਕ਼ਿਯਾਨੂਸ ਕੋ ਹਮ ਕ਼ਰੀਬ ਕ਼ਰੀਬ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰ ਲੇਤੇ ਹੈਂ।

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...

ਅਗਰ, ਮਗਰ, ਵਰਨਾ, ਲੇਕਿਨ…

ਕ ਲ੍ਪਨਾ ਕਰੇਂ ਕਿ ਕਿਸੀ ਸੁਬਹ ਆਪਕੋ ਯੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਸੁਨਨੇ ਕੋ ਮਿਲੇ ਕਿ ਦਿਨਭਰ ਆਪ ਜੋ ਭੀ ਬੋਲੇਂਗੇ, ਉਸਮੇਂ ‘ਅਗਰ’, ‘ਮਗਰ’, ‘ਵਰਨਾ’ ਯਾ ‘ਲੇਕਿਨ’ ਕਾ ਇਸ੍ਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰੇਂਗੇ ਤੋ ਕ੍ਯਾ ਇਸੇ ਮਂਜੂਰ ਕਰ ਲੇਂਗੇ? ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਗਤ ਰੂਪ ਸੇ ਮੈਂ ਇਸ ਚੁਨੌਤੀ ਕੋ ਸ੍ਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਊਂਗਾ। ਯਹ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਯੇ ਜਾਨਕਰ ਭੀ ਤਾਜ੍ਜੁਬ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਅਗਰ’, ‘ਮਗਰ’, ‘ਲੇਕਿਨ’ ਯਾ ‘ਵਰਨਾ’ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੇ ਅਪਨੇ ਨਹੀਂ ਬਲ੍ਕਿ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੇ ਆਯਾਤਿਤ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈਂ। ਯਹੀ ਨਹੀਂ, ‘ਮਗਰ’ ਤੋ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਕਾ ਸਂਕਰ ਹੈ। ਇਨ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਕੇ ਆਸਾਨ ਹਿਨ੍ਦੀ ਪਰ੍ਯਾਯ ਯਦਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ, ਪਰਨ੍ਤੁ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਹੈਂ ਪਰ ਇਨਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਗਰ’, ‘ਮਗਰ’ ਯਾ ‘ਵਰਨਾ’ ਕੀ ਤੁਲਨਾ ਮੇਂ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮ ਹੈ। ਆਪ ਜਬ ਯੇ ਚੁਨੌਤੀ ਸ੍ਵੀਕਾਰ ਕਰੇਂਗੇ, ਤਬ ਇਸਕੀ ਆਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਭੀ ਹੋ ਜਾਏਗੀ।

ਸਬਸੇ ਪਹਲੇ ਬਾਤ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ‘ਅਗਰ’ ਕੀ। ਬੋਲਚਾਲ ਮੇਂ ਅਗਰ ਬੇਹਦ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ ਇਸਕਾ ਪਰ੍ਯਾਯ ਯਦਿ ਹੈ ਜੋ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੀ ਤਤ੍ਸਮ ਸ਼ਬ੍ਦਾਵਲੀ ਸੇ ਆਤਾ ਹੈ। ‘ਅਗਰ’ ਕੀ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਉਰ੍ਦੂ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਕੇ ਸ਼ਬ੍ਦਕੋਸ਼ ਜ੍ਯਾਦਾ ਜਾਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦੇਤੇ ਹੈਂ। ਅਲੀ ਨੂਰਾਈ ਕੇ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਵ ਭਾਰੋਪੀਯ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਕੇ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਕੋਸ਼ ਮੇਂ ਈਰਾਨ ਕੇ ਭਾਸ਼ਾਵਿਦ੍ ਏਮ.ਏਚ. ਤਬਰਿਜ਼ੀ ਔਰ ਜਰ੍ਮਨ ਭਾਸ਼ਾਵਿਦ ਪੌਲ ਹੋਰ੍ਨ ਕੇ ਹਵਾਲੇ ਸੇ ‘ਅਗਰ’ ਕੀ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਕਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਅਵੇਸ੍ਤਾ ਕੇ ‘ਹਾਕਰਤ’ ਸੇ ਜੁਡ਼ਤਾ ਨਜ਼ਰ ਆਤਾ ਹੈ। ਗਹਰਾਈ ਮੇਂ ਜਾਨੇ ਪਰ ਪਤਾ ਚਲਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਹਾਕਰਤ’ ਕਾ ‘ਹਾ’ ਅਵੇਸ੍ਤਾ ਕੇ ‘ਹਮ’ (ਸਰ੍ਵ) ਔਰ ‘ਕਰਤ’ ‘ਕਰ੍ਤ’ [ਕਾਟ(ਨਾ), ਧਾਰ(ਨਾ)] ਸੇ ਆ ਰਹਾ ਹੈ। ਜੋਸੇਫ਼ ਏਚ ਪੀਟਰਸਨ ਕੀ “ਡਿਕ੍ਸ਼ਨਰੀ ਔਫ਼ ਮੋਸ੍ਟ ਕੌਮਨ ਅਵੇਸ੍ਤਾ ਵਰ੍ਡ੍ਸ” ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸਮੇਂ ਏਕ ਬਾਰ ਯਾ ਕਭੀ-ਕਭੀ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ।

ਬਹਰਹਾਲ, ਜੌਨ ਪ੍ਲੈਟ੍ਸ ਕੇ ਕੋਸ਼ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ‘ਯਦਿ’ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਵਾਲੇ ਅਗਰ ਮੇਂ ਅਰਬੀ ਕਾ ‘ਮਾ’ ਉਪਸਰ੍ਗ (ਮਾ+ਅਗਰ) ਲਗਨੇ ਸੇ ਮਗਰ ਬਨਤਾ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਕੇ ‘ਮਾ’ ਉਪਸਰ੍ਗ ਮੇਂ ‘ਨਾ’ ਕੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰ ਮੇਂ ਲੇਕਿਨ, ਕਿਨ੍ਤੁ, ਪਰਨ੍ਤ ਕੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਾ ਮੁਹਾਵਰਾ “ਅਗਰ-ਮਗਰ” ਕਰਨਾ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਭੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਇਸੀ ਤਰਹ “ਕਿਨ੍ਤੁ-ਪਰਨ੍ਤੁ” ਮੇਂ ਭੀ ਵਹੀ ਭਾਵ ਹੈ। ਹੀਲ-ਹਵਾਲਾ, ਟਾਲਮਟੋਲ, ਆਨਾਕਾਨੀ ਯਾ ਮਾਮਲੇ ਕੋ ਲਟਕਾਨੇ ਕਾ ਆਸ਼ਯ ਯਹਾਂ ਉਭਰਤਾ ਹੈ। ਅਗਰ ਔਰ ਮਗਰ ਮੇਂ ਜਡ਼ਤਾ, ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਿਵਾਦਿਤਾ ਉਜਾਗਰ ਹੋਤੀ ਹੈ।ਨੂਰਾਈ ਕੇ ਕੋਸ਼ ਕੀ ਏਕ ਅਨ੍ਯ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਟਿ ਮੇਂ ‘ਅਗਰ’ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ‘IF’ ਯਾਨੀ ‘ਯਦਿ’ ਯਾ ‘ਅਗਰ’ ਬਤਾਯਾ ਗਯਾ ਹੈ ਕਿਨ੍ਤੁ ਉਸਕੇ ਆਗੇ ‘cut once’ ਭੀ ਲਿਖਾ ਹੈ।ਅਵੇਸ੍ਤਾ ਮੇਂ ‘ਅਕ’ (ak) ਭੀ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਅਕ੍ਸ਼, ਧੁਰੀ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ‘ਕਭੀ ਕਭੀ’ ਕੇ ਮਦ੍ਦੇਨਜ਼ਰ ਯਦਿ ਪਰ ਗੌਰ ਕਰੇ ਤੋ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਯਦਿ ਮੇਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ਮਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰਿਸ੍ਥਿਤਿ ਪ੍ਰਮੁਖ ਹੈ। ਅਕ੍ਸ਼ ਕੇ ਏਕ ਪਲਡ਼ੇ ਪਰ ‘ਅਗਰ’ ਹੈ ਔਰ ਦੂਸਰੇ ਪਰ ‘ਮਗਰ’ ਹੈ। ‘ਅਕ’ ਯਾ ‘ਹਕਰਤ’ ਮੇਂ ਹੀ ‘ਅਗਰ’ ਕੇ ਬੀਜ ਛੁਪੇ ਹੈਂ। ‘ਹ’ ਧ੍ਵਨਿ ਕਾ ਲੋਪ ਹੋਕਰ ਸਿਰ੍ਫ਼ ‘ਅ’ ਸ੍ਵਰ ਬਚ ਰਹਾ ਹੈ ਔਰ ‘ਕ’ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰ ‘ਗ’ ਮੇਂ ਹੋ ਰਹਾ ਹੈ। ਅਨ੍ਤਿਮ ‘ਤ’ ਭੀ ਲੁਪ੍ਤ ਹੋ ਰਹਾ ਹੈ।

ਅਨ੍ਯਥਾ ਕੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਵਾਲਾ ‘ਵਰਨਾ’ ਭੀ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਖੂਬ ਚਲਤਾ ਹੈ। ‘ਵਰਨਾ’ ਮੇਂ ‘ਨਹੀਂ ਤੋ ਫਿਰ’ ਯਾ ‘ਔਰ ਨਹੀਂ ਤੋ’ ਕੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਹੈ। ਉਰ੍ਦੂ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੇਂ ਇਸਕਾ ‘ਵਗਰਨਾ’ ਰੂਪ ਦੇਖਨੇ ਕੋ ਮਿਲਤਾ ਹੈ। ਕ਼ਤੀਲ ਸ਼ਿਫ਼ਾਈ ਸਾਹਬ ਕਾ ਏਕ ਸ਼ੇਰ ਹੈ- “ਚਲੋ ਅਚ੍ਛਾ ਹੁਆ, ਕਾਮ ਆ ਗਈ ਦੀਵਾਨਗੀ ਅਪਨੀ / ਵਗਰਨਾ ਹਮ ਜ਼ਮਾਨੇ ਭਰ ਕੋ ਸਮਝਾਨੇ ਕਹਾਂ ਜਾਤੇ”। ਵਰਨਾ ਕੇ ਬੀਚ ਮੇਂ ਇਸ ‘ਗ’ ਕੇ ਵਜੂਦ ਕੇ ਕ੍ਯਾ ਮਾਯਨੇ ਹੈਂ? ਦਰਅਸਲ ‘ਵਰਨਾ’ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਭੀ ‘ਅਗਰ’ ਛਿਪਾ ਹੈ। ਜੌਨ ਪ੍ਲੈਟ੍ਸ ਕੇ ਕੋਸ਼ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਰਨਾ ਏਕ ਵਾਕ੍ਯਾਂਸ਼ ਹੈ “ਵਾ ਅਗਰ ਨਾ”। ਇਸਕਾ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪ ਹੁਆ ਵਗਰਨਾ। ਉਰ੍ਦੂ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਯਹ ‘ਵਰਨਾ’ ਰਹ ਗਯਾ। ਇਸਕੀ ਏਕ ਔਰ ਵਰ੍ਤਨੀ ਹੈ ਵਰ੍ਨਾ ਜਿਸਮੇਂ ਸਿਰ੍ਫ਼ ਢਾਈ ਆਖਰ ਰਹ ਜਾਤੇ ਹੈਂ “ਵਾ ਅਗਰ ਨਾ” ਮੇਂ ਜੋ ‘ਵਾ’ ਹੈ ਵਹ ਅਵੇਸ੍ਤਾ ਕੇ ਅਪ ਸੇ ਆ ਰਹਾ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਪੁਨ, ਫਿਰ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵ, ਪਰੇ, ਦੂਰ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਹੈਂ। ਅਗਰ ਕਾ ਏਕ ਅਨ੍ਯ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਰੂਪ ਹੈ ‘ਗਰ’। “ਗਰ ਐਸਾ ਹੋ ਜਾਏ”, “ਗਰ ਵੈਸਾ ਹੋ ਜਾਏ” ਜੈਸੇ ਵਾਕ੍ਯ ਭੀ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਚਲਤੇ ਹੈਂ। “ਵਾ ਅਗਰ ਨਾ” ਕਾ ਏਕ ਰੂਪ “ਵਾ ਗਰ ਨਾ” ਭੀ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ ਜਿਸਸੇ ‘ਵਗਰਨਾ ਬਨਾ ਹੋਗਾ।ਗਰ੍ਚੇ ਯਾ ਅਗਰ੍ਚੇ ਜੈਸੇ ਰੂਪੋਂ ਮੇਂ ‘ਯਦ੍ਯਪਿ’ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ।

ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਕਿਨ੍ਤੁ, ਪਰਨ੍ਤੁ ਕੇ ਆਸ਼ਯ ਵਾਲਾ ‘ਲੇਕਿਨ’ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਖੂਬ ਚਲਤਾ ਹੈ ਯੂਂ ਕਹੇਂ ਕਿ ‘ਲੇਕਿਨ’ ਕੇ ਬਿਨਾ ਤੋ ਕਾਮ ਚਲਨਾ ਹੀ ਮੁਸ਼੍ਕਿਲ ਹੈ। ਕੋਸ਼ੋਂ ਕੇ ਮੁਤਬਿਕ ਲੇਕਿਨ ਸ਼ਬ੍ਦ ਅਰਬੀ ਕੇ ‘ਲਾਕਿਨ’ ਸੇ ਆ ਰਹਾ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਯਦਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ, ਪਰਨ੍ਤੁ ਜੈਸਾ ਹੀ ਹੈ । ਸੇਮਿਟਿਕ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਕੇ ਖ੍ਯਾਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਜ੍ਞ ਮਾਯਰ ਮੋਸ਼ੇ ਬ੍ਰੌਮਨ (1909-1977) ਅਪਨੀ ਪੁਸ੍ਤਕ ਸ੍ਟਡੀਜ਼ ਇਨ ਸੇਮਿਟਿਕ ਫ਼ਿਲੋਲੌਜੀ ਮੇਂ ਸਮ੍ਭਾਵਨਾ ਜਤਾਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਲਾਕਿਨ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਪ੍ਰੋਟੋ ਅਰੇਬਿਕ ਰੂਪ ‘ਇਲ੍ਲਾ-ਕਾਨ’ ਹੈ । ਇਲ੍ਲਾ ਦਰਅਸਲ ‘ਲਾ’ ਕਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਯਦਿ, ਸਿਵਾਯ, ਪਰਨ੍ਤੁ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਹੈਂ । ‘ਕਾਨ’ ਸਹਾਯਕ ਕ੍ਰਿਯਾ ਹੈ । ਇਸ ਤਰਹ ਇਲ੍ਲਾ-ਕਾਨ ਕਾ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰ ਹੀ ਲਾਕਿਨ ਹੁਆ ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ (ਲਾਕੇਨ) ਹੋਤੇ ਹੁਏ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕਾ ‘ਲੇਕਿਨ’ ਬਨਾ ।

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...

ਹੋਸ਼ਿਯਾਰੀ ਕੀ ਬਾਤੇਂ

ਹਿ ਨ੍ਦੀ ਕੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭਂਡਾਰ ਮੇਂ ਹੋਸ਼ਿਯਾਰ, ਹੋਸ਼ਿਯਾਰੀ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਹੈਂ ਜਿਸਕਾ ਇਸ੍ਤੇਮਾਲ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਰਾ ਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੇਂ ਖੂਬ ਹੋਤਾ ਹੈ । ਹੋਸ਼ਿਯਾਰ ਸ਼ਬ੍ਦ ਦਰਅਸਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੂਲ ਸੇ ਭਾਰਤੀਯ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਮੇਂ ਦਾਖ਼ਿਲ ਹੁਆ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਤੌਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸਜਗ ਔਰ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ । ਚਤੁਰ, ਨਿਪੁਣ, ਕੁਸ਼ਲ, ਸਾਵਧਾਨ, ਸਮਝਦਾਰ ਔਰ ਦਕ੍ਸ਼ ਕੀ ਵ੍ਯਂਜਨਾ ਭੀ ਇਸਮੇਂ ਨਿਹਿਤ ਹੈ । ਹੋਸ਼ਿਯਾਰੀ ਏਕ ਸਂਜ੍ਞਾ ਹੈ ਔਰ ਇਸਕੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਮੇਂ ਹੋਸ਼ਿਯਾਰ ਕੇ ਸਭੀ ਗੁਣ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈਂ । ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਹੋਸ਼ਿਯਾਰ ਕੇ ਹੋਸ਼੍ਯਾਰ, ਹੁਸ਼ਿਯਾਰ, ਹੋਸ਼੍ਯਾਰ, ਹੁਸ੍ਯਾਰ, ਹੋਸ਼ਯਾਰ ਜੈਸੇ ਰੂਪ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈਂ । ਮਰਾਠੀ ਮੇਂ ਇਸੇ ਹੁਸ਼ਾਰ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ।

ਹੋਸ਼ਿਯਾਰ ਯਾ ਹੋਸ਼ਿਯਾਰੀ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਾ ਹੋਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਇਂਡੋ-ਈਰਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ । ਜੋਸੇਫ਼ ਏਚ ਪੀਟਰਸਨ ਕੀ ਡਿਕ੍ਸ਼ਨਰੀ ਔਫ਼ ਮੋਸ੍ਟ ਕੌਮਨ ਅਵੇਸ੍ਤਾ ਵਰ੍ਡ੍ਸ ਮੇਂ ਉਸ਼ੀ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ । ਜੌਨ ਪ੍ਲੈਟ੍ਸ ਕੇ ਕੋਸ਼ ਮੇਂ ਇਸਕਾ ਪਹਲਵੀ ਰੂਪ ਹੁਸ਼ ਯਾ ਹੋਸ਼ ਹੈ ਜਬਕਿ ਡੀ.ਏਨ.ਮੈਕੇਨ੍ਜੀ ਕੀ ਪਹਲਵੀ ਡਿਕ੍ਸ਼ਨਰੀ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਵੇਸ੍ਤਾ ਉਸ਼ੀ ਕਾ ਪਹਲਵੀ ਰੂਪ ਓਸ਼ ਹੋਤਾ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਏਕ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਜ੍ਞਾਨ, ਬੋਧ, ਦੂਸਰਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਮਰਤ੍ਯੁ ਔਰ ਤੀਸਰਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਉਦਯ, ਪ੍ਰਭਾਤ, ਸਵੇਰਾ ਆਦਿ । ਭਾਸ਼ਾਵਿਜ੍ਞਾਨੀ ਏਕਮਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ਼ੀ, ਓਸ਼ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਕੇ ਉਸ਼, ਉਸ਼ਾ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਕੇ ਸਮਰੂਪ ਹੈਂ ਜਿਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭਾਤ, ਉਦਯ ਯਾ ਸਵੇਰਾ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ । ਵੈਦਿਕ ਉਸ਼੍ ਧਾਤੁ ਮੇਂ ਤਾਪ, ਤਪਾਨਾ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਭੀ ਹੈਂ । ਪਹਲਵੀ ਓਸ਼ ਮੇਂ ਪੂਰ੍ਵ ਦਿਸ਼ਾ ਕਾ ਭਾਵ ਭੀ ਹੈ । ਸੂਰ੍ਯੋਦਯ ਕੇ ਸਾਥ ਹੀ ਤਾਪ ਕਾ ਏਕ ਨਾਮ ਉਸ਼੍ਮਾ ਭੀ ਹੈ । ਉਸ਼੍ਮਾ ਕੇ ਮੂਲ ਮੇਂ ਭੀ ਯਹੀ ਉਸ਼੍ ਹੈ । ਉਸ਼੍ਮਾ ਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਿਕਲਤਾ ਹੈ । ਪ੍ਰਕਰਤਿ ਮੇਂ ਉਸ਼੍ਮਾ ਔਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਾ ਆਦਿਪ੍ਰਤੀਕ ਸੂਰ੍ਯ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰ੍ਵ ਦਿਸ਼ਾ ਸੇ ਉਗਤਾ ਹੈ । ਯਹੀ ਸਾਰੇ ਸਂਕੇਤ ਵੈਦਿਕ ਉਸ਼ ਔਰ ਪਹਲਵੀ ਓਸ਼ ਮੇਂ ਹੈਂ ।

ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੇਂ ਆਕਰ ਓਸ਼ ਕਾ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰ ਹੋਸ਼ ਹੋਤਾ ਹੈ ਔਰ ਇਸਮੇਂ ਜ੍ਞਾਨ, ਬੋਧ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਸ੍ਥਾਯੀ ਹੋ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਤਥਾ ਸੂਰ੍ਯੋਦਯ, ਪ੍ਰਭਾਤ ਜੈਸੇ ਭਾਵ ਇਸਮੇਂ ਸੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਤੇ ਹੈਂ । ਪਹਲਵੀ ਮੇਂ ਸਤਰ੍ਕ, ਜਾਗਰੁਕ, ਸਚੇਤ ਕੇ ਲਿਏ ਓਸ਼ਯਾਰ (osyar) ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ । ਇਸਕਾ ਅਗਲਾ ਰੂਪ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਾ ਹੋਸ਼ਯਾਰ ਹੈ । ਹਿਨ੍ਦੀ-ਉਰ੍ਦੂ ਮੇਂ ਯਹ ਹੋਸ਼ਿਯਾਰ ਬਨਤਾ ਹੈ । ਮੁਹਮ੍ਮਦ ਮੁਸ੍ਤਫ਼ਾ ਖਾਂ ਮਦ੍ਦਾਹ ਕੇ ਕੋਸ਼ ਮੇਂ ਹੋਸ਼ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਬੁਦ੍ਧਿ, ਸਮਝ, ਅਕ਼੍ਲ, ਚੇਤਨਾ, ਸਂਜ੍ਞਾ, ਖ਼ਬਰਦਾਰੀ, ਵਿਵੇਕ, ਤਮੀਜ਼ ਔਰ ਨਸ਼ੇ ਮੇਂ ਉਤਾਰ ਕੀ ਅਵਸ੍ਥਾ ਜੈਸੇ ਅਰ੍ਥ ਬਤਾਏ ਗਏ ਹੈਂ । ਹੋਸ਼ਯਾਰ ਸ਼ਬ੍ਦ ਮੇਂ ਜੋ ਯਾਰ ਹੈ ਵਹ ਭੀ ਇਂਡੋ-ਈਰਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ । ਯਾਰ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਮਿਤ੍ਰ, ਦੋਸ੍ਤ, ਬਂਧੁ, ਸਖਾ, ਸਾਥੀ ਆਦਿ। ਯਾਰ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਮੇਂ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਆਸ਼ਿਕ , ਮਾਸ਼ੂਕ ਭੀ ਸਮਾਏ ਹੈਂ। ਇਸਕੇ ਅਲਾਵਾ ਯਹ ਸ਼ਬ੍ਦ ਮਦਦਗਾਰ, ਸਹਾਯਕ ਕਾ ਭਾਵ ਭੀ ਰਖਤਾ ਹੈ। ਜੌਨ ਪ੍ਲੈਟ੍ਸ ਕੇ ਉਰ੍ਦੂ ਇਂਗ੍ਲਿਸ਼ ਹਿਨ੍ਦੁਸ੍ਤਾਨੀ ਕੋਸ਼ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਯਾਰ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕੀ ਸਂਭਾਵਿਤ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਜਾਰ ਸੇ ਬਤਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਜਾਰ ਸ਼ਬ੍ਦ ਮੇਂ ਮੂਲਤ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਆਸ਼ਿਕ, ਉਪਪਤਿ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਕਿਸੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕੇ ਆਸ਼ਿਕ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਜਾਰ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕੀ ਅਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾ ਫਾਰਸੀ ਕੇ ਯਾਰ ਮੇਂ ਭੀ ਕਾਯਮ ਹੈ । ਯਾਰ ਸ਼ਬ੍ਦ ਬਾਦ ਮੇਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਮਿਤ੍ਰ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਮੇਂ ਸਮਾਜ ਮੇਂ ਰੂਢ਼ ਹੁਆ । ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਾ ਬੇ ਉਪਸਰ੍ਗ ਲਗ ਕਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਸ਼ਬ੍ਦ ਬਨਤਾ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਚੇਤਨਾ ਨ ਹੋ, ਅਚੇਤ ।

ਹੋਸ਼ਯਾਰ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਜਿਸਕੀ ਅਕ੍ਲ ਸੇ ਦੋਸ੍ਤੀ ਹੋ । ਅਕ਼੍ਲ ਕਾ ਦੁਸ਼੍ਮਨ ਮੁਹਾਵਰਾ ਭੀ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ । ਐਸੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਕੇ ਲਿਏ ਉਰ੍ਦੂ ਮੇਂ ਹੋਸ਼ਬਾਖ਼੍ਤ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ । ਇਸਕੇ ਅਲਾਵਾ ਹੋਸ਼ਮਂਦ, ਹੋਸ਼ਮਂਦੀ ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਭੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈਂ । ਹੋਸ਼ਰੁਬਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਲੇਨੇ ਵਾਲਾ, ਹੋਸ਼ ਉਡ਼ਾ ਦੇਨੇ ਵਾਲਾ । ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਹੋਸ਼ੋ-ਹਵਾਸ ਪਦ ਭੀ ਖੂਬ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ । ਯਹ ਸਂਕਰ ਪਦ ਹੈ ਅਰ੍ਥਾਤ ਹੋਸ਼ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੇ ਆਯਾ ਹੈ ਔਰ ਹਵਾਸ ਅਰਬੀ ਸੇ । ਹਵਾਸ ਸ਼ਬ੍ਦ ਅਰਬੀ ਧਾਤੁ ਹਾ-ਸੀਨ-ਸੀਨ ਸੇ ਬਨਾ ਹੈ (ح س س ) ਜਿਸਮੇਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼, ਸਂਵੇਦਨਾ ਯਾ ਸਮਝ ਕਾ ਭਾਵ ਹੈ । ਇਸਸੇ ਬਨੇ ਹਾਸ੍ਸ ਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੋਤਾ ਹੈ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਂ ਜੋ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼, ਸਂਵੇਦਨਾ ਕੀ ਵਾਹਕ ਹੈਂ । ਹਾਸ੍ਸ ਕਾ ਬਹੁਵਚਨ ਹੈ ਹਵਾਸ । ਹਿਨ੍ਦੀ ਸ਼ਬ੍ਦਸਾਗਰ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸਕਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਂ, ਸਂਵੇਦਨਾ, ਚੇਤਨਾ, ਸਂਜ੍ਞਾ, ਹੋਸ਼ ਆਦਿ । ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਹੋਸ਼-ਹਵਾਸ ਮੇਂ ਵਹੀ ਭਾਵ ਹੈ ਜੋ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੇ ਸੁਧ-ਬੁਧ ਮੇਂ ਹੈ । ਸੁਧਿ ਔਰ ਬੋਧ ਦੋਨੋ ਜਹਾਂ ਸ੍ਥਿਤ ਹੋ ਵਹੀ ਹੋਸ਼-ਹਵਾਸ ਕੀ ਸ੍ਥਿਤਿ ਹੈ ।

ਹੋਸ਼ ਸੇ ਜੁਡ਼ੇ ਅਨੇਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵ ਕਹਾਵਤੇਂ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈਂ ਜੈਸੇ ਹੋਸ਼ ਉਡ਼ਨਾ, ਹੋਸ਼ ਗੁਮ ਹੋਨਾ ਯਾ ਹੋਸ਼ ਫ਼ਾਖ਼੍ਤਾ ਹੋਨਾ । ਇਨ ਸਭੀ ਮੇਂ ਭਯ, ਆਸ਼ਂਕਾ, ਚਿਨ੍ਤਾ ਯਾ ਫ਼ਿਕ਼੍ਰ ਸੇ ਸੁਧ-ਬੁਧ ਖੋਨੇ ਯਾ ਡਰ ਜਾਨੇ ਕੀ ਅਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਹੋਤੀ ਹੈ । ਹੋਸ਼ ਆਨਾ ਯਾਨੀ ਗ਼ਲਤੀ ਸੁਧਾਰ ਲੇਨਾ, ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਜਾਨਾ ਆਦਿ । ਹੋਸ਼ ਦਂਗ ਹੋਨਾ ਯਾਨੀ ਚਕਿਤ ਰਹ ਜਾਨਾ । ਹੋਸ਼ ਠਿਕਾਨੇ ਆਨਾ ਅਰ੍ਥਾਤ ਸਬਕ ਮਿਲਨਾ, ਬੁਦ੍ਧਿ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋਨਾ, ਅਧੀਰਤਾ ਯਾ ਵ੍ਯਾਕੁਲਤਾ ਮਿਟਨਾ, ਹੋਸ਼ ਕੀ ਦਵਾ ਕਰਨਾ ਯਾਨੀ ਅਕ੍ਲ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨਾ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਪਾਨਾ ਆਦਿ ।

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...

“ਹਿਨ੍ਦੀ ਸਰਾਯ” ਸੇ ਗੁਜ਼ਰਤੇ ਹੁਏ

ਇਸ ਬਾਰ ਪੇਸ਼ ਹੈ ਡੌਕ੍ਟਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ ਅਗ੍ਰਵਾਲ ਕੀ ਤਾਜ਼ਾ ਪੁਸ੍ਤਕ "ਹਿਨ੍ਦੀ ਸਰਾਯ ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖਾਨ ਵਾਯਾ ਯੇਰੇਵਾਨ" ਕੀ ਚਰ੍ਚਾ । ਪੁਸ੍ਤਕ ਸੋਲਹਵੀਂ-ਸਤ੍ਰਹਵੀ ਸਦੀ ਕੇ ਉਨ ਭਾਰਤੀਯ ਵ੍ਯਾਪਾਰਿਯੋਂ ਕੀ ਜਡ਼ੋਂ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਕੇ ਬਹਾਨੇ ਸੇ ਸਮੂਚੀ ਭਾਰਤੀਯ / ਹਿਨ੍ਦੂ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਕੀ ਵੈਸ਼੍ਵਿਕ ਧਰਾਤਲ ਪਰ ਵਿਦ੍ਵਤ੍ਤਾਪੂਰ੍ਣ ਪਡ਼ਤਾਲ ਕਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਸੇ ਰੂਸ ਕੇ ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖਾਨ ਜਾ ਬਸੇ ਥੇ।

ਕ਼ਰੀਬ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਲੇ ਕੀ ਬਾਤ ਹੈ । ਅਗਸ੍ਤ ਮਹਿਨੇ ਕੀ 21-22 ਤਾਰੀਖ਼ ਕੀ ਦਰਮਿਯਾਨੀ ਰਾਤ ਡੌ. ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ ਅਗ੍ਰਵਾਲ ਕੋ ਫ਼ੈਸਬੁਕ ਪਰ ਮੈਸੇਜ ਕਿਯਾ ਕਿ 11 ਸਿਤਮ੍ਬਰ 2011 ਕੋ ਮੈ ਦਿਲ੍ਲੀ ਪਹੁਂਚ ਰਹਾ ਹੂਂ, ਕ੍ਯਾ ਮੁਲਾਕ਼ਾਤ ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ ? 22 ਅਗਸ੍ਤ ਕੀ ਖੁਸ਼ਨੁਮਾ ਸੁਬਹ । ਸਾਤ ਬਜੇ ਡੌਕ੍ਟਸਾਬ ਕੇ ਫੋਨ ਸੇ ਹੀ ਨੀਂਦ ਖੁਲੀ । ਪਤਾ ਚਲਾ ਕਿ ਵੇ ਤੋ ਉਨ ਦਿਨੋਂ ਦਿਲ੍ਲੀ ਸੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਯੇਰੇਵਾਨ-ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖ਼ਾਨ ਮੇਂ ਹੋਂਗੇ ।

ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ ਅਗ੍ਰਵਾਲ ਭਾਰਤੀਯ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਔਰ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਕੇ ਗਂਭੀਰ ਅਧ੍ਯੇਤਾ ਹੈਂ । ਜੇਏਨਯੂਂ ਮੇਂ ਸਤ੍ਰਹ ਬਰਸ ਪਢ਼ਾਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਇਨ ਦਿਨੋਂ ਸਂਘ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਆਯੋਗ ਕੇ ਸਦਸ੍ਯ ਹੈਂ।

ਮਧ੍ਯਏਸ਼ਿਯਾ ਕੇ ਇਨ ਦੋ ਸ਼ਹਰੋਂ ਕਾ ਨਾਮ ਸੁਨਤੇ ਹੀ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਉਠਾ । ਪੁਲਕ ਕੇ ਸਾਥ ਡੌਕ੍ਟਸਾਬ ਸੇ ਅਨੁਰੋਧ ਕਿਯਾ ਕਿ ਵੇ ਯਾਤ੍ਰਾਵਰਤਾਨ੍ਤ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖੇਂ ਔਰ ਤਸ੍ਵੀਰੇਂ ਭੀ ਲੇਂ । ਡੌਕ੍ਟਸਾਬ ਨੇ ਅਪਨੇ ਚਿਰਪਰਿਚਿਤ ਅਂਦਾਜ਼ ਮੇਂ ਕਹਾ ਥਾ-“ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਪੂਰੀ ਹੋਗੀ ਬਂਧੁ, ਅਗਰ ਸਬ ਕੁਛ ਠੀਕ ਰਹਾ ਤੋ ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਵਕ਼੍ਤ ਬਹੁਤ ਕਮ ਹੈ ।” ਸਾਤ-ਆਠ ਦਿਨ ਕਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਡੌਕ੍ਟਸਾਬ ਲੌਟ ਆਏ ਪਰ ਉਨਕੀ ਯਾਤ੍ਰਾ ਤਬ ਤਕ ਅਧੂਰੀ ਰਹਨੀ ਥੀ ਜਬ ਤਕ ਉਨਕੀ ਖੋਜ-ਯਾਤ੍ਰਾ ਕੇ ਅਨੁਭਵ ਜਿਲ੍ਦ ਮੇਂ ਬਂਧ ਨਹੀਂ ਜਾਤੇ । ਖੁਸ਼ੀ ਕੀ ਬਾਤ ਹੈ ਕਿ ਕ਼ਰੀਬ ਏਕ ਸਾਲ ਕੇ ਭੀਤਰ ਡੌਕ੍ਟਸਾਬ ਨੇ ਯੇਰੇਵਾਨ-ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖ਼ਾਨ ਯਾਤ੍ਰਾ-ਵਰਤ੍ਤਾਨ੍ਤ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਯਾ ਔਰ ਬੀਤੇ ਨਵਮ੍ਬਰ ਮਾਹ ਮੇਂ ਉਸਕਾ ਧੂਮਧਾਮ ਸੇ ਲੋਕਾਰ੍ਪਣ ਭੀ ਹੋ ਗਯਾ । ਹਿਨ੍ਦੀ ਜਗਤ ਮੇਂ ਆਜ ਇਸ ਕ਼ਿਤਾਬ ਕੀ ਖੂਬ ਚਰ੍ਚਾ ਹੈ । ਯੇ ਸਿਰ੍ਫ਼ ਯਾਤ੍ਰਾਵਰਤ੍ਤਾਨ੍ਤ ਨਹੀਂ ਬਲ੍ਕਿ ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਅਧ੍ਯਯਨ ਹੈ । ਏਕ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿਕਰ੍ਮੀ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਵੋਲ੍ਗਾ ਔਰ ਗਂਗਾ ਕੇ ਬੀਚ ਕੀ ਦੂਰੀ ਕੋ ਪਾਟਨੇ ਵਾਲੇ ਉਨ ਪਦਚਿਹ੍ਨੋਂ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਾ ਆਖ੍ਯਾਨ ਹੈ ਜੋ ਸਦਿਯੋਂ ਸੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ ਮੇਂ ਉਭਰਤੇ ਰਹੇ ।

ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਕਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਅਪਨ ਬਰਸੋਂ ਸੇ ਭੂਮਧ੍ਯ ਸਾਗਰ ਸਮੇਤ ਏਸ਼ਿਯਾ ਕੇ ਮਧ੍ਯ, ਪਸ਼੍ਚਿਮ ਔਰ ਪੂਰ੍ਵੀ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੋਂ ਕਾ ਮਾਨਚਿਤ੍ਰ ਪਰ੍ਯਟਨ ਕਰਤੇ ਰਹੇ ਹੈਂ । ਹਿਨ੍ਦੀ-ਉਰ੍ਦੂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਮੁਲ੍ਕ਼ ਕੀ ਤਮਾਮ ਬੋਲਿਯੋਂ ਮੇਂ ਪੂਰਾ ਸਂਸਾਰ ਨੁਮਾਂਯਾ ਹੋਤਾ ਹੈ । ਮਗ਼ਰਿਬ ਮੇਂ ਛੁਪਾ ਮੋਰਕ੍ਕੋਂ, ਬ੍ਰੁਨੇਈ ਮੇਂ ਛੁਪਾ ਵਰੁਣ ਅਗਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੌਰ ਪਰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਤਾ ਤੋ ਯਹ ਭੀ ਕਹਾਂ ਪਤਾ ਚਲਤਾ ਹੈ ਕਿ ਖਜਾਨੇਵਾਲਾ ਕਾਰੂਂ ਤੁਰ੍ਕੀ ਕਾ ਸਨਕੀ ਕ੍ਰੋਸ਼ਸ ਥਾ ਔਰ ਜਿਸ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ੀ ਕੀ ਥਪਕੀ ਪੀਠ ਪਰ ਮਹਸੂਸ ਹੋਤੀ ਹੈ ਉਸ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਕਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਫ਼ਾਰਸ ਕੀ ਖਾਡ਼ੀ ਮੇਂ ਸ੍ਥਿਤ ਬਂਦਰਅਬ੍ਬਾਸ ਕੇ ਸਂਸ੍ਥਾਪਕ ਸ਼ਾਹਅਬ੍ਬਾਸ ਸੇ ਭੀ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ । ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਕਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਹੀ ਇਨ ਤਮਾਮ ਇਲਾਕ਼ੋਂ ਸੇ ਪਰਿਚਯ ਹੋਤਾ ਗਯਾ । ਬਰਹਤ੍ਤਰ ਭਾਰਤੀਯਤਾ ਕਾ ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਪਰਾਗਣ ਪੂਰੀ ਦੁਨਿਯਾ ਮੇਂ ਸਦਿਯੋਂ ਸੇ ਹੋਤਾ ਰਹਾ ਹੈ । ਚਾਹੇ ਪੂਰ੍ਵ ਮੇਂ ਕਮ੍ਬੋਡਿਯਾ ਜੈਸਾ ਦੇਸ਼ ਹੋ ਜਹਾਂ ਅਵਧ ਕੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾ ਕੀ ਛਾਯਾ ਅਯੁਥਾਯਾ ਮੇਂ ਨਜ਼ਰ ਆਤੀ ਹੈ ਯਾ ਫਿਰ ਸੁਦੂਰ ਪਸ਼੍ਚਿਮੋਤ੍ਤਰ ਕਾ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਹੋ ਜਿਸਕਾ ਨਾਮ ਕਨਿਸ਼੍ਕ ਕੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਮੇਂ ਪੁਰੁਸ਼ਪੁਰ ਥਾ । ਬਹਰਹਾਲ, ਡੌਕ੍ਟਸਾਬ ਨੇ ਅਪਨੀ ਕਿਤਾਬ ਕਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤ੍ਮਕ ਰਖਾ ਹੈ- ਹਿਨ੍ਦੀ ਸਰਾਯ ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖਾਨ ਵਾਯਾ ਯੇਰੇਵਾਨ । ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਏਕ ਤੋ ਵੈਸੇ ਹੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਕਮ ਲਿਖੇ ਜਾਤੇ ਹੈਂ । ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਿਨ੍ਦੀ ਵਾਲੇ ਯਾਤ੍ਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਤੇ ਮਗਰ ਉਸ ਦਰਸ਼੍ਟਿ ਕਾ ਕ੍ਯਾ ਕੀਜੇ ਜੋ ਏਕ ਸਚ੍ਚੇ ਲੇਖਕ ਕੇ ਮਨ ਮੇਂ ਹੋਤੀ ਹੈ । ਲੇਖਕ ਅਪਨੇ ਦੌਰ ਕਾ ਕਾਲਯਾਤ੍ਰੀ ਹੋਤਾ ਹੈ । ਉਸਕੀ ਲਿਖੀ ਏਕ ਏਕ ਇਬਾਰਤ ਅਪਨੇ ਸਮਯ ਕੀ ਸਚ੍ਚਾਈ ਹੋਤੀ ਹੈ । ਅਪਨੀ ਕਲ੍ਪਨਾ ਸੇ ਵਹ ਐਸੇ ਅਨੇਕ ਪੁਲੋਂ ਕਾ ਸਰਜਨ ਕਰਤਾ ਹੈ ਜਿਸਸੇ ਸਮਾਜ ਕੋ ਵਿਭਿਨ੍ਨ ਸਮਯਾਵਧਿਯੋਂ ਕੇ ਬੀਚ ਸੇ ਗੁਜ਼ਰਨੇ ਕਾ ਮੌਕਾ ਸੁਲਭ ਹੋਤਾ ਹੈ ।

ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖ਼ਾਨ ਕੀ ਜੋ ਯਾਤ੍ਰਾ ਵਾਯਾ ਯੇਰੇਵਾਨ ਦਿਲ੍ਲੀ ਸੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁਈ ਉਸਕਾ ਬੀਜ ਤੋ ਲੇਖਕ ਕੀ ਚਰ੍ਚਿਤ ਕਰਤਿ “ਅਕਥ ਕਹਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ” ਕੀ ਸਰਜਨਯਾਤ੍ਰਾ ਕੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਪਡ਼ ਗਯਾ ਥਾ । ਇਸਕਾ ਜ਼ਿਕ਼੍ਰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਅਨੇਕ ਸ੍ਥਾਨੋਂ ਪਰ ਕਿਯਾ ਭੀ ਹੈ । ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖ਼ਾਨ ਸੇ ਅਪਨਾ ਪਰਿਚਯ ਭੀ ਐਤਿਹਾਸਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਪਰ ਭੋਲਾਨਾਥ ਤਿਵਾਰੀ ਕੇ ਵਿਦ੍ਵਤ੍ਤਾਪੂਰ੍ਣ ਲੇਖਨ ਕੇ ਜ਼ਰਿਯੇ ਹੁਆ ਥਾ । ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਸਮਾਏ ਵਿਦੇਸ਼ਜ ਮੂਲ ਕੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਕੀ ਪਡ਼ਤਾਲ ਕੀ ਥੀ ਇਸਕੇ ਲਿਏ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਮਧ੍ਯਏਸ਼ਿਯਾ ਕੇ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ੋਂ ਕੀ ਯਾਤ੍ਰਾ ਭੀ ਕੀ । ਡੌ ਅਗ੍ਰਵਾਲ ਕੀ ਯਹ ਯਾਤ੍ਰਾ ਭੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਹੈ । ਸਦਿਯੋਂ ਪਹਲੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ਰੂਸ ਮੇਂ ਵੋਲ੍ਗਾ ਕੇ ਮੁਹਾਨੇ ਪਰ ਬਸਾ ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖਾਨ ਮਧ੍ਯਏਸ਼ਿਯਾ ਕਾ ਬਡ਼ਾ ਵ੍ਯਾਪਾਰਿਕ ਕੇਨ੍ਦ੍ਰ ਥਾ । ਹਿਨ੍ਦੁਸ੍ਤਾਨ ਕੇ ਸਿਂਧ, ਮਾਰਵਾਡ਼ ਔਰ ਪਂਜਾਬ ਸੇ ਕਈ ਵ੍ਯਾਪਾਰੀ ਵਹਾਂ ਜਾਕਰ ਬਸਤੇ ਰਹੇ ਥੇ ਜੋ ਮੂਲਤ ਵੈਸ਼੍ਣਵਪਂਥੀ ਥੇ । ਐਸੇ ਸਮਾਜ ਮੇਂ ਜਹਾਂ ਵ੍ਯਾਪਾਰ ਕੇ ਲਿਏ ਸਾਤ ਸਮਂਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਨਿਸ਼ਿਦ੍ਧ ਹੋ, ਯੇ ਕੌਨ ਵੈਸ਼੍ਣਵ ਵ੍ਯਾਪਾਰੀ ਥੇ ਜਿਨ੍ਹੋਂਨੇ ਸੁਦੂਰ ਰੂਸ ਕੇ ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖਾਨ ਸ਼ਹਰ ਕੋ ਅਪਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰ੍ਥ ਔਰ ਵ੍ਯਵਸਾਯ ਬੁਦ੍ਧਿ ਕਾ ਅਖਾਡ਼ਾ ਬਨਾਨੇ ਕੀ ਸੋਚੀ ? ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਸਂਦਰ੍ਭ ਮੇਂ ਵਿਦ੍ਵਤ੍ਤਾਪੂਰ੍ਵਕ ਸ੍ਥਾਪਿਤ ਕਿਯਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਰ-ਦੇਸ਼ੋਂ ਕੀ ਯਾਤ੍ਰਾ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤੀਯੋਂ ਕਾ ਸ੍ਵਭਾਵ ਰਹਾ ਹੈ । ਪਸ਼੍ਚਿਮ ਕੀ ਓਰ ਜੋ ਵ੍ਯਾਪਾਰੀ ਜਤ੍ਥੇ ਗਏ ਦਰਅਸਲ ਵੇ ਰਾਮਾਨੁਜ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਯ ਸੇ ਅਲਗ ਹੁਏ ਰਾਮਾਨਂਦੀ ਵੈਸ਼੍ਣਵ ਥੇ ਜਿਨ੍ਹੋਂਨੇ ਰੂਢ਼ ਧਾਰ੍ਮਿਕ ਮਾਨ੍ਯਤਾਓਂ ਕੇ ਆਗੇ ਅਪਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰ੍ਥ ਔਰ ਆਸ੍ਥਾ ਕਾ ਐਸਾ ਸਨ੍ਤੁਲਨ ਬਨਾਯਾ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ-ਰੂਸ ਵ੍ਯਾਪਾਰ ਕਾ ਏਕ ਨਯਾ ਰਾਸ੍ਤਾ ਖੋਲ ਦਿਯਾ ।

ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖ਼ਾਨ ਬਰਾਸ੍ਤਾ ਯੇਰੇਵਾਨ ਯਹ ਸਫ਼ਰ ਲੇਖਕ ਕੇ ਲਿਏ ਏਕ ਤੀਰ੍ਥਯਾਤ੍ਰਾ ਜੈਸਾ ਥਾ । ਪੁਰਖੋਂ ਕੀ ਖੋਜ ਮੇਂ ਕੀ ਗਈ ਏਕ ਯਾਤ੍ਰਾ ਜਿਸਕਾ ਮਕ਼ਸਦ ਥਾ ਅਪਨੀ ਜਡ਼ੋਂ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ । ਪ੍ਰਾਚੀਨਕਾਲ ਸੇ ਹੀ ਸਮੂਚੀ ਦੁਨਿਯਾ ਮੇਂ ਜਿਤਨੇ ਭੀ ਫੇਰਬਦਲ, ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਔਰ ਸਾਮਾਜਿਕ-ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਬਦਲਾਵ ਆਏ ਹੈਂ ਉਨਮੇਂ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਗਤਿਵਿਧਿਯੋਂ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਖ਼ਾਸ ਰਹੀ ਹੈ । ਸੌਦਾਗਰੋਂ ਕੇ ਜ਼ਰਿਯੇ ਹੀ ਨ ਸਿਰ੍ਫ ਜਿਨ੍ਸੋਂ ਔਰ ਮਾਲ-ਅਸਬਾਬ ਕਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੁਆ ਬਲ੍ਕਿ ਉਸਸੇ ਕਈ ਗੁਨਾ ਜ੍ਯਾਦਾ ਔਰ ਸ੍ਥਾਯੀ ਵ੍ਯਾਪਾਰ ਹੁਆ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ, ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਔਰ ਰਿਵਾਯਤੋਂ ਕਾ । ਸਦਿਯੋਂ ਪਹਲੇ ਭਾਰਤ ਸੇ ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖਾਨ ਜਾ ਬਸੇ ਵ੍ਯਾਪਾਰੀ ਸਮੁਦਾਯ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੋਂ ਕੀ ਦਿਲਚਸ੍ਪੀ ਕਭੀ ਕ੍ਯੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀ, ਲੇਖਕ ਕੋ ਯਹ ਸਵਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਮਥਤਾ ਰਹਤਾ ਹੈ । ਇਸਕੇ ਕਾਰਣੋਂ ਕਾ ਚਿਨ੍ਤਨ-ਪਕ੍ਸ਼ ਭੀ ਬਡ਼ੀ ਪ੍ਰਮੁਖਤਾ ਸੇ ਕਿਤਾਬ ਮੇਂ ਉਭਰ ਕਰ ਆਯਾ ਹੈ । ਤਥ੍ਯੋਂ ਕੋ ਦਰ੍ਜ਼ ਕਰਨੇ ਕੀ ਹਮਾਰੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਏਕ ਤਰਹ ਸੇ ਭਾਰਤੀਯੋਂ ਕੀ ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਪਹਚਾਨ ਬਨ ਚੁਕੀ ਹੈ । ਹਮੇਂ ਅਪਨੇ ਅਤੀਤ ਕੇ ਗੌਰਵਗਾਨ ਮੇਂ ਇਤਨਾ ਆਨਂਦ ਆਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਯਾ ਕਹੇਂ । ਸ਼ਾਯਦ ਇਸੀਲਿਏ ਹਮ ਵਾਸ੍ਤਵਿਕ ਤਥ੍ਯੋਂ ਕੋ ਅਗਲੀ ਪੀਢ਼ਿਯੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਸਂਜੋ ਕਰ, ਉਨਕਾ ਦਸ੍ਤਾਵੇਜੀਕਰਣ ਕਰਨੇ ਮੇਂ ਕੋਤਾਹ ਹੈਂ । ਸੁਵਿਧਾਨੁਸਾਰ ਅਪਨੇ ਸੁਨਹਰੇ ਅਤੀਤ ਕੇ ਪਨ੍ਨੋਂ ਕੋ ਜਬ ਚਾਹੇਂ ਔਰ ਚਮਕੀਲਾ ਬਨਾ ਕਰ ਨਯੀ ਪੀਢ਼ੀ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਰਖ ਦੇਤੇ ਹੈਂ । ਅਤੀਤ ਕੇ ਵਿਵਰਣੋਂ ਕੋ ਦਰ੍ਜ਼ ਨ ਕਰਨੇ ਕੀ ਭਾਰਤੀਯੋਂ ਕੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼੍ਟ ਪ੍ਰਵਰਤ੍ਤਿ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ‘ਹਿਨ੍ਦੀ ਸਰਾਯ’ ਮੇਂ ਡੌ. ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ ਅਗ੍ਰਵਾਲ ਲਿਖਤੇ ਹੈਂ, “...ਕਿਸੀ ਘਟਨਾ ਯਾ ਅਨੁਭਵ ਕੋ ...ਲਿਖਿਤ ਦਸ੍ਤਾਵੇਜ ਕਾ ਰੂਪ ਦੇਨੇ ਮੇਂ ਹਿਨ੍ਦੁਓਂ ਕੀ ਰੁਚਿ ਕ੍ਯੋਂ ਨਹੀਂ ਥੀ ? ਕ੍ਯਾ ਇਸਲਿਏ ਕਿ ਹਿਨ੍ਦੂ ਚਿਤ੍ਤ ਕੋ, ਕਿਸੀ ਸਾਮਾਜਿਕ ਅਨੁਭਵ ਕੀ ਸ੍ਮਰਤਿ ਸੇ ਜੋ ਸੀਖਨੇ ਯੋਗ੍ਯ ਹੈ, ਉਸੇ ਮੌਖਿਕ ਪਰਮ੍ਪਰਾ ਕੇ ਜਰਿਯੇ ਅਗਲੀ ਪੀਢ਼ੀ ਕੇ ਸਂਸ੍ਕਾਰੋਂ ਤਕ ਪਹੁਂਚਾ ਦੇਨਾ ਜ੍ਯਾਦਾ ਸੁਹਾਤਾ ਥਾ ...”

ਡੌਕ੍ਟਸਾਬ ਕੀ ਬਾਤ ਮੇਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹਦ ਤਕ ਸਚ੍ਚਾਈ ਹੈ । ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖ਼ਾਨ ਕੇ ਸੈਕਡ਼ੋਂ ਗੁਮਨਾਮ ਭਾਰਤੀਯ ਵ੍ਯਾਪਾਰਿਯੋਂ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਉਨਕੀ ਗਹਨ ਪਡ਼ਤਾਲ ਕੇ ਸਾਰਥੀ ਬਨੇ ਮਾਸ੍ਕੋਂ ਮੇਂ ਰਹਨੇ ਵਾਲੇ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕਵਿ ਅਨਿਲ ਜਨਵਿਜਯ, ਜਿਨ੍ਹੋਂਨੇ ਲੇਖਕ ਕੇ ਲਿਏ ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖਾਨ ਕੇ ਅਭਿਲੇਖਾਗਾਰ ਮੇਂ ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੇਂ ਦਰ੍ਜ਼ ਅਨੇਕ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਦਸ੍ਤਾਵੇਜੋਂ ਕਾ ਹਿਨ੍ਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਬੇਸ਼ਕ਼ੀਮਤੀ ਮਦਦ ਕੀ । ਡੌਕ੍ਟਸਾਬ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਮੇਂ ਅਨੇਕ ਸ੍ਥਾਨੋਂ ਪਰ ਇਸ ਯਾਤ੍ਰਾ ਮੇਂ ਅਨਿਲਜੀ ਕੀ ਮਹਤੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੋ ਯਾਦ ਕਿਯਾ ਹੈ । ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖਾਨ ਕੇ ਭਾਰਤੀਯ ਵ੍ਯਾਪਾਰਿਯੋਂ ਕੀ ਖੋਜ ਯਾਤ੍ਰਾ ਕੇ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਮੇਂ ਮੈਂ ਜ੍ਯਾਦਾ ਨਹੀਂ ਕਹਨਾ ਚਾਹੂਂਗਾ ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਉਨਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਜੋ ਭੀ ਜਾਨਕਾਰਿਯਾਂ ਹੈਂ ਵੇ ਪਹਲੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕਮ ਹੈਂ । ਡੌਕ੍ਟਸਾਬ ਨੇ ਹਰ ਉਪਲਬ੍ਧ ਜਾਨਕਾਰੀ ਕਾ ਬੇਹਦ ਰਚਨਾਤ੍ਮਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਲਿਯਾ ਹੈ ਇਸਲਿਏ ਚਾਹੂਂਗਾ ਕਿ ਸੋਲਹਵੀਂ-ਸਤ੍ਰਹਵੀਂ ਸਦੀ ਕੇ ਇਨ ਵ੍ਯਾਪਾਰਿਯੋਂ ਚਾਹੇ ਵੋ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਾਰਵਾਡ਼ੀ ਬਾਰਾਯੇਵ ਹੋ ਯਾ ਟੇਕਚਂਦ ਲਾਲਾਯੇਵ ਅਥਵਾ ਬਗਾਰੀ ਆਲਮਚਂਦੋਫ਼, ਇਨਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਜਾਨਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਆਪਕੋ ਕ਼ਿਤਾਬ ਖਰੀਦ ਕਰ ਪਢ਼ਨੀ ਹੋਗੀ । ਅਗਰ ਅਪਨੇ ਇਸ ਬਯਾਨ-ਹਾਲ ਮੇਂ ਉਨਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਜ਼ਰਾ ਸਾ ਭੀ ਲਿਖਾ ਤੋ ਪਢ਼ਨੇ ਕਾ ਮਜ਼ਾ ਜਾਤਾ ਰਹੇਗਾ । ਯਹਾਂ ਮੈਂ ਕ਼ਿਤਾਬ ਕੀ ਦੂਸਰੀ ਖੂਬਿਯੋਂ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਭੀ ਕੁਛ ਕਹਨਾ ਚਾਹੂਂਗਾ । ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਡੌਕ੍ਟਸਾਬ ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਕੋ ਟ੍ਰੈਵੇਲੌਗ ਕੇ ਸਾਥ ਥੌਟਲੌਗ ਕੀ ਸਂਜ੍ਞਾ ਭੀ ਦੀ ਹੈ । ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਗਤ ਤੌਰ ਪਰ ਮੁਝੇ ‘ਹਿਨ੍ਦੀ ਸਰਾਯ’ ਕੇ ਟ੍ਰੈਵੇਲੌਗ ਵਾਲੇ ਸ੍ਵਰੂਪ ਸੇ ਥੌਟਲੌਗ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਨੇ ਜ੍ਯਾਦਾ ਮੁਤਾਸਿਰ ਕਿਯਾ । ਕਿਤਾਬ ਕੇ ਪਹਲੇ ਸਰ੍ਗ ਯਾਨੀ ਬਯਾਨ ਯੇਰੇਵਾਨ ਮੇਂ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਆਰ੍ਮੀਨਿਯਾ ਕੇ ਲਾਡ਼ਲੇ ਕਵਿ ਚੌਰੇਨ੍ਤ੍ਸ ਕੇ ਬਹਾਨੇ ਆਰ੍ਮੀਨਿਯਾ ਕੇ ਸਾਮਾਜਿਕ, ਸਾਸ੍ਕਰਤਿਕ ਔਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਪਰ ਜੋ ਕੁਛ ਭੀ ਲਿਖਾ ਹੈ ਵੋ ਬੇਹਦ ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਤਬ੍ਸਰਾ ਹੈ । ਪਾਠਕ ਕੋ ਬਾਂਧ ਕਰ ਰਖਨੇ ਵਾਲਾ ਸਾਥ ਹੀ ਜ੍ਞਾਨਵਰ੍ਧਕ । ਕਮਾਲ ਯੇ ਕਿ ਚੌਰੇਨ੍ਤ੍ਸ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਪਢ਼ਤੇ ਹੁਏ ਲਗਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਯਹ ਕ਼ਿਸ੍ਸਾ ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿ ਕੇ ਮਹਾਨ ਨਾਯਕੋਂ ਮੇਂ ਏਕ ਤ੍ਰਾਤ੍ਸ੍ਕੀ, ਉਨਕੇ ਮੈਕ੍ਸਿਕੋ ਨਿਰ੍ਵਾਸਨ ਔਰ ਵਹਾਂ ਉਨਕੀ ਹਤ੍ਯਾ ਤਕ ਜਾਏਗਾ । ਰੂਸ ਹੀ ਕ੍ਯੋਂ, ਸਮੂਚੇ ਪੂਰ੍ਵੀ ਯੂਰੋਪ ਮੇਂ ਅਪਨੇ ਸਮਾਜ ਨਾਯਕੋਂ ਸੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨਾ ਏਕ ਤਰਹ ਸੇ ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਪਹਚਾਨ ਬਨ ਚੁਕੀ ਹੈ । ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਪਰ ਕਲਾਜੀਵਿਯੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਉਸ ਸਮਾਜ ਮੇਂ ਸੈਕਡ਼ੋਂ ਸਾਲ ਪਹਲੇ ਹੀ ਕੁਲੀਨ-ਸਮਝ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਚੁਕੀ ਥੀ । ਯੇਰੇਵਾਨ ਕੀ ਮਾਸ਼੍ਤੋਜ ਸ੍ਟ੍ਰੀਟ ਪਰ ਵੇ ਆਰ੍ਮੀਨਿਯਾਈ ਲੇਖਕ ਵਿਲਿਯਮ ਸਾਰੋਯਾਨ ਕੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇਖਤੇ ਹੁਏ ਯਾਦ ਕਰਤੇ ਹੈਂ “ਦਿਲ੍ਲੀ ਮੇਂ ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ ਕੇ ਨਾਮ ਪਰ ਕੋਈ ਸਡ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ।”

ਕਿਤਾਬ ਕਾ ਚਿਨ੍ਤਨ ਪਕ੍ਸ਼ ਇਤਨਾ ਤਾਕ਼ਤਵਰ ਹੈ ਕਿ ਏਕ ਬਾਰ ਮੇਂ ਇਸ ਕ਼ਿਤਾਬ ਕੋ ਸਿਰ੍ਫ਼ ਫ੍ਲੈਪ ਪਰ ਦੀ ਗਈ ਤਹਰੀਰ ਕੇ ਮਦ੍ਦੇਨਜ਼ਰ ਹੀ ਪਢ਼ਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ, ਵਰਨਾ ਇਸੇ ਬਾਰ ਬਾਰ ਪਢ਼ਨਾ ਹੋਗਾ । ਕਿਸੀ ਟ੍ਰੈਵੇਲੌਗ ਮੇਂ ਸਨ੍ਦਰ੍ਭ ਗ੍ਰਨ੍ਥ ਕੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੋਨੀ ਚਾਹਿਏ, ਮਗਰ ਜੈਸਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀਯ ਲੇਖਕੋਂ ਕਾ ਸ੍ਵਭਾਵ ਹੈ, ਉਨਕੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਅਕ਼੍ਸਰ ਦਿਨਾਂਕ-ਵਰਤ੍ਤ ਯਾ ਡਾਯਰੀ ਬਨ ਕਰ ਰਹ ਜਾਤੇ ਹੈਂ । ਯੇਰੇਵਾਨ ਪ੍ਰਸਂਗ ਮੇਂ ਹੀ ਡੌਕ੍ਟਸਾਬ ਨੇ ਜਰਥੁਸ੍ਤ੍ਰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਯਾਨੀ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭ ਸਂਘਰ੍ਸ਼, ਬਾਇਬਲ ਕੇ ਓਲ੍ਡ ਟੇਸ੍ਟਾਮੇਂਟ ਕੇ ਪ੍ਰਸਂਗ, ਇਸ੍ਲਾਮੀ ਕਟ੍ਟਰਵਾਦ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਾ ਆਨਂਦਵਾਦ ਬਨਾਮ ਦੁਖਵਾਦ, ਰਿਗ੍ਵੈਦਿਕ ਸੋਚ ਔਰ ਏਕੇਸ਼੍ਵਰਵਾਦ ਬਨਾਮ ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ ਆਦਿ ਮੁਦ੍ਦੋਂ ਪਰ ਪਰਸ਼੍ਠ 33 ਸੇ 43 ਕੇ ਬੀਚ ਇਤਨੇ ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਮਰ੍ਸ਼ ਕਾ ਮੁਜ਼ਾਹਿਰਾ ਕਿਯਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਛ ਕਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਤਾ । ਮੇਰੀ ਨਿਗ਼ਾਹ ਮੇਂ ਯੇ ਸਫ਼ਹੇ ਕਿਤਾਬ ਕਾ ਸਬਸੇ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਹਿਸ੍ਸਾ ਹੈਂ । ਬੇਹਦ ਕਠਿਨ ਚੀਜ਼ੋਂ ਕੋ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਇਤਨੀ ਆਸਾਨੀ ਸੇ ਸਮਝਾ ਦਿਯਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸਿਰ੍ਫ ਉਨਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਆਭਾਰ ਜਤਾ ਸਕਤਾ ਹੂਂ । ਕਿਤਾਬ ਮੇਂ ਕਿਨ੍ਹੀਂ ਸ੍ਥਾਨੋਂ ਔਰ ਵਸ੍ਤੁਓਂ ਕੀ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਯੋਂ ਕੀ ਚਰ੍ਚਾ ਭੀ ਡੌਕ੍ਟਸਾਬ ਕਰਤੇ ਰਹੇ ਹੈਂ । ਹਾਂ, ਭਾਰਤੀਯ ਵ੍ਯਾਪਾਰਿਯੋਂ ਕੀ ਜਾਰਜ ਸਂਤਾਨੋਂ ਕੇ ਅਗਰਿਜਾਨ ਨਾਮ ਨੇਂ ਮੁਝੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਿਯਾ ਹੈ । ਇਸਕੇ ਪੀਛੇ ਪਡ਼ਾ ਹੂਂ । ਇਸ ਬਾਤ ਪਰ ਦਰਢ਼ ਹੂਂ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕਾ ਸਂਦਰ੍ਭ ਭਾਰਤੀਯ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਸੇ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਖਾਨੀ ਤਾਤਾਰੋਂ ਕੇ ਬੀਚ ਯਾ ਵਹਾਂ ਕੇ ਰੂਸਿਯੋਂ ਕੇ ਬੀਚ ਅਗਰਿਜਾਨ ਨਾਮ ਹਿਕਾਰਤ ਭਰਾ ਸਮ੍ਬੋਧਨ ਥਾ, ਐਸਾ ਲਗਤਾ ਹੈ । ਅਗ੍ਨਿਪੁਤ੍ਰ ਜੈਸੀ ਵ੍ਯਂਜਨਾ ਇਸਮੇਂ ਤਲਾਸ਼ਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਲਗਤਾ । ਇਸ ਪਰ ਵਿਸ੍ਤਾਰ ਸੇ ਲਿਖਨੇ ਕੀ ਇਚ੍ਛਾ ਹੈ । ਕਾਮ ਚਲ ਰਹਾ ਹੈ । ਇਂਡੋ-ਯੂਰੋਪੀਯ ਯਾ ਤੁਰ੍ਕਿਕ-ਤਾਤਾਰੀ ਧਰਾਤਲ ਮੇਂ ਇਸ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕੇ ਬੀਜ ਦਬੇ ਹੁਏ ਹੈਂ, ਫ਼ਿਲਹਾਲ ਯਹੀ ਮਾਨ ਕਰ ਚਲ ਰਹਾ ਹੂਂ ।

ਚਲਤੇ ਚਲਤੇ ਯਹੀ ਕਿ ਯੇ ਸਿਰ੍ਫ਼ ਪੁਸ੍ਤਕ ਚਰ੍ਚਾ ਹੈ । ਇਸਮੇਂ ਆਲੋਚਨਾ ਯਾ ਸਮੀਕ੍ਸ਼ਾ ਕੇ ਤਤ੍ਵ ਨ ਤਲਾਸ਼ੇ ਜਾਏਂ । ਇਸਕੇ ਪ੍ਰਾਰੂਪ ਮੇਂ ਕਈ ਖਾਮਿਯਾਂ ਹੋਂਗੀ । ਯੂਂ ਹੀ, ਜੋ ਮਨ ਮੇਂ ਆਯਾ, ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਸੇ ਲਿਖ ਦਿਯਾ । ਸਮਾਜ-ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਮੇਂ ਰੁਚਿ ਰਖਨੇ ਵਾਲੇ ਹਿਨ੍ਦੀ ਪਾਠਕੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਯਹ ਪੁਸ੍ਤਕ ਬੇਹਦ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਖ਼ਰੀਦਨੇ ਕੀ ਸਲਾਹ ਦੂਂਗਾ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ – ਰਾਜਕਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਰਸ਼੍ਠ ਸਂਖ੍ਯਾ –131, ਮੂਲ੍ਯ-395 (ਹਾਰ੍ਡਕਵਰ)

ਯੇ ਸਫਰ ਆਪਕੋ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ? ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਹੋ ਤੋ ਯਹਾਂ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਅਭੀ ਔਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਵਿਵਰਣ ਪਢ਼ੇਂ ਆਗੇ...