ਆਪਨੇ ਕਭੀ ਆਂਦੋਲਨ ਕਿਯਾ ? ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਏ। ਆਜ-ਕਲ ਆਂਦੋਲਨ ਨ ਕਰਨੇ ਵਾਲੋਂ ਕੋ ਸਮਾਜ ਅਚ੍ਛੀ ਨਜ਼ਰ ਸੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਤਾ। ਲੋਗ ਮਾਨਨੇ ਲਗੇ ਹੈਂ ਕਿ ਆਂਦੋਲਨ ਕਰਨੇ ਸੇ ਸਮਾਜ ਬਦਲਤਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਬਦਲਤਾ ਹੈ। ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਆਜ ਕਾ ਯੁਵਾ ਭ੍ਰਸ਼੍ਟਾਚਾਰ ਕੇ ਖਿ਼ਲਾਫ਼ ਹਰ ਆਂਦੋਲਨ ਮੇਂ ਬਢ਼-ਚਢ਼ਕਰ ਹਿਸ੍ਸਾ ਲੇਤਾ ਹੈ। ਹਮਾਰੇ ਯੁਵਾ ਆਜ ਭੀ ਬਹੁਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਔਰ ਸੁਸਂਸ੍ਕਰਤ ਹੈਂ। ਮੁਝੇ ਭੀ ਬਾਤ ਜਂਚੀ। ਮੈਂਨੇ ਦੇਖਾ ਕਿ ਆਂਦੋਲਨ ਕੋ ਲੇਕਰ ਯੁਵਾ ਏਕ ਸਾਲ ਤਕ ਵਹੀ ਦਸ-ਪਾਂਚ ਸਵਾਲ ਨੇਤਾਓਂ ਸੇ ਪੂਛਤੇ ਰਹੇ ਜੋ 10-5 ਆਂਦੋਲਨਕਾਰੀ ਯਾ 100-50 ਮੀਡਿਯਾਕਰ੍ਮੀ ਪੂਛ ਰਹੇ ਥੇ। ਯੁਵਾ ਇਤਨੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਔਰ ਸਂਸ੍ਕਾਰ-ਬਂਦ ਹੈਂ ਕਿ ਉਨਕੇ ਪਾਸ ਅਪਨੇ ਸਵਾਲ ਤਕ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਸਬਸੇ ਜ਼੍ਯਾਦਾ ਆਸ਼ਾ ਉਨ ਯੁਵਾਓਂ ਕੋ ਦੇਖਕਰ ਬਂਧਤੀ ਥੀ ਜੋ ਬਿਨਾ ਡ੍ਰਾਫ੍ਟ ਪਢ਼ੇ ਹੀ ‘ਮੈਂ ਭੀ ਫ਼ਲਾਨਾ, ਤੂ ਭੀ ਢਿਕਾਨਾ’ ਮਾਰ੍ਕਾ ਨਾਰੋਂ ਪਰ ਗਲਾ ਫ਼ਾਡ਼ ਰਹੇ ਥੇ। ਐਸੇ ਹੀ ਯੁਵਾ ਹਰ ਆਂਦੋਲਨ ਕੀ ਜਾਨ ਹੋਤੇ ਹੈਂ। ਸੋਚਨੇ-ਸਮਝਨੇ ਵਾਲੇ ਲੋਗ ਆਂਦੋਲਨੋਂ ਕੀ ਗਤਿ ਕੋ ਧੀਮਾ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਲੇ-ਦੇਕਰ ਇਨ ਯੁਵਾਓਂ ਕੇ ਪਾਸ ਏਕ ਹੀ ਸਵਾਲ ਥਾ ਜੋ ਕਿ ਖ਼ੁਦਬਖ਼ੁਦ ਜਵਾਬ ਭੀ ਥਾ-ਲੋਕਪਾਲ ਕਬ ਆਏਗਾ ? ਮੈਂ ਸਮਝਤਾ ਥਾ ਕਿ ਚਮਤ੍ਕਾਰ ਕੀ ਆਸ਼ਾ ਮੇਂ ਸਿਰ੍ਫ਼ ਬੁਜ਼ੁਰ੍ਗ ਔਰ ਅਨਪਢ਼ ਲੋਗ ਹੀ ਮਰਤੇ ਹੈਂ ਪਰ ਮੈਂ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਿਤ ਹੁਆ। ਯਹਾਂ ਆਂਦੋਲਨਕਾਰੀ ਜਿਸ ਤਰਹ ਕੇ ਚਮਤ੍ਕਾਰ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਥੇ ਉਨ੍ਹੇਂ ਨਿਰਾਕਾਰ ਔਰ ਅਂਧਵਿਸ਼੍ਵਾਸਪੂਰਕ ਚਮਤ੍ਕਾਰ ਕਹਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਆਂਦੋਲਨ ਕੇ ਕੇਂਦ੍ਰੀਯ ਪਾਤ੍ਰ ਏਕ ਬੁਜ਼ੁਰ੍ਗ ਸਜ੍ਜਨ ਬੀਚ-ਬੀਚ ਮੇਂ ਦੋਹਰਾਤੇ ਥੇ, ‘ਮੇਰੇ ਪੀਛੇ ਭਗਵਾਨ ਖਡ਼ਾ ਹੈ।’ ਅਗਰ ਵਹਾਂ ਕੋਈ ਸੋਚਨੇ ਵਾਲਾ ਹੋਤਾ ਤੋ ਸੋਚਤਾ ਕਿ ਇਤਨੇ ਸਾਲੋਂ ਸੇ ਭਗਵਾਨ ਕਿਸਕੇ ਪੀਛੇ ਖਡ਼ਾ ਥਾ! ਅਭੀ ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਪੀਛੇ ਸੇ ਹਟ ਗਯਾ ਤੋ ਕ੍ਯਾ ਹੋਗਾ!
ਬਹਰਹਾਲ ਆਂਦੋਲਨ-ਪ੍ਰਮੁਖ ਕਾ ਕਹਨਾ ਥਾ ਕਿ ਯੁਵਾਓਂ ਸੇ ਉਨ੍ਹੇਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿ ਮਿਲਤੀ ਹੈ। ਇਧਰ ਯੁਵਾਓਂ ਕੋ ਭੀ ਉਨਸੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿ ਮਿਲ ਰਹੀ ਥੀ। ਯਹ ਮ੍ਯੁਚੁਅਲ ਅਂਡਰਸ੍ਟੈਡਿਂਗ ਕਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ, ਇਸਮੇਂ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਹਾਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਸਾਥ ਸਮਸ੍ਯਾ ਯਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਂਕਡ਼ੋਂ ਕੋ ਦੇਖਕਰ ਨਹੀਂ ਆਦਮੀ ਕੋ ਦੇਖਕਰ ਰਾਯ ਬਨਾਤਾ ਹੂਂ। ਆਂਦੋਲਨਕਾਰਿਯੋਂ ਕੇ ਆਂਕਡ਼ੋਂ ਕੋ ਦੇਖੇਂ ਤੋ 121 ਕਰੋਡ਼ ਲੋਗ ਭ੍ਰਸ਼੍ਟਾਚਾਰ ਕੇ ਖਿ਼ਲਾਫ਼ ਹੈਂ (ਜੋ ਕਿ ਅਗਲੀ ਬਾਰ 242 ਕਰੋਡ਼ ਭੀ ਹੋ ਸਕਤੇ ਹੈਂ) ਔਰ ਏਕ-ਏਕ ਆਦਮੀ ਕੋ ਦੇਖੇਂ ਤੋ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਕੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰਾਈ ਜਾਏ ਤੋ ਜ਼ਰੁਰ 10-5 ਛਂਟਾਕ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਏਕਤ੍ਰ ਕੀ ਜਾ ਸਕਤੀ ਹੈ। ਇਨਕੇ ਔਰ ਲੇਟੇਸ੍ਟ ਆਂਕਡ਼ੇ ਦੇਖੇਂ ਤੋ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਮੇਂ 15 ਆਈਪੀਐਸੋਂ ਔਰ ਦਸ ਆਰਟੀਆਈ ਐਕ੍ਟੀਵਿਸ੍ਟੋਂ ਕੇ ਅਲਾਵਾ ਔਰ ਕੋਈ ਭ੍ਰਸ਼੍ਟਾਚਾਰ ਸੇ ਲਡ਼ਤੇ ਹੁਏ ਮਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਭ੍ਰਸ਼੍ਟਾਚਾਰ ਸੇ ਲਡ਼ਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਇਨ ਮਹਾਸ਼ਯੋਂ ਕੀ ਹਟ੍ਟੀ ਪਰ ਰਜਿਸ੍ਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਔਰ ਮੀਡਿਯਾ ਸੇ ਮੁਂਹਦਿਖਾਈ ਲੇਨਾ ਜ਼ਰੁਰੀ ਹੈ। ਵਰਨਾ ਆਪਕੀ ਲਡ਼ਾਈ ਸਨਕ ਹੈ, ਪਾਗਲਪਨ ਹੈ। ਯੁਵਾਓਂ ਕੀ ਹਰਕਤੇਂ ਦੇਖੇਂ ਤੋ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਮੇਰੇ ਹੀ ਅਂਦਰ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਪਹਚਾਨਨੇ ਕੀ ਤਮੀਜ਼ ਖ਼ਤ੍ਮ ਹੋ ਗਯੀ ਹੈ। ਏਕ ਯੁਵਾ ਸਡ਼ਕ ਪਰ ਝਾਡ਼ ਕੀ ਆਡ਼ ਮੇਂ ਮੂਤ ਰਹਾ ਹੈ। ਮੋਬਾਇਲ ਬਜਤਾ ਹੈ। ਯੁਵਾ ਤੁਰਂਤ ਕਹਤਾ ਹੈ, ‘ਅਭੀ ਬਾਤ ਕਰਤਾ ਹੂਂ, ਜ਼ਰੁਰੀ ਮੀਟਿਂਗ ਮੇਂ ਹੂਂ।’ ਯੁਵਾ ਕਹੀਂ ਭੀ ਹੋ ਅਕਸਰ ਮੀਟਿਂਗ ਮੇਂ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਬਦਲਾਵ ਜਬ ਪੂਰਾ ਆ ਜਾਏਗਾ ਤੋ ਵਹ ਸ਼ਾਯਦ ਯਹ ਕਹੇਗਾ, ‘‘ਜਸ੍ਟ ਵੇਟ, ਏਕ ਜ਼ਰੁਰੀ ਆਂਦੋਲਨ ਮੇਂ ਹੂਂ।’’ ਇਧਰ ਕਈ ਈਮਾਨਦਾਰ ਲਡ਼ਕਿਯਾਂ ਭੀ ਏਕ ਸਾਥ ਦਸ-ਦਸ ਲਡ਼ਕੋਂ ਕੋ ਅਟਕਾਯੇ ਰਖਤੀਂ ਹੈਂ ਸਾਥ-ਸਾਥ ਪ੍ਰੀ-ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਚੌਥ ਭੀ ਸੇਲਿਬ੍ਰੇਟ ਕਰਤੀ ਰਹਤੀਂ ਹੈਂ। ਧਰ੍ਮ ਔਰ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਕਾ ਯਹ ਅਦ੍ਭੁਤ ਕਂਬੀਨੇਸ਼ਨ ਹੈ।
ਯੁਵਾਓਂ ਕੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਮੇਂ ਇਨ ਦਿਨੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਵਿਧਤਾ ਆ ਗਯੀ ਹੈ। ਲੋਨ ਲੇ-ਲੇਕਰ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਰੁਰੀ ਸਾਮਾਨ ਖ਼ਰੀਦਨਾ, ਦੁਕਾਨਦਾਰੋਂ ਕੇ ਪੈਸੇ ਮਾਰਨੇ ਕੀ ਤਾਕ ਮੇਂ ਰਹਨਾ, ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਕਾਂਸ੍ਟੇਬਲ ਕੋ ਜੁਰ੍ਮਾਨਾ ਦੇਨੇ ਕੇ ਬਜਾਯ ਕੈਸ਼ ਥਮਾਨਾ ਜੈਸੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਕੀ ਪਚਾਸਿਯੋਂ ਮਿਸਾਲੇਂ ਰੋਜ਼ ਕ਼ਾਯਮ ਹੋ ਰਹੀਂ ਹੈਂ। ਹਮਾਰੇ ਯੁਵਾਓਂ ਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨਕੀ ਇਨ ਸਬ ਈਮਾਨਦਾਰਿਯੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਰਾਜਨੇਤਾ ਜਿਮ੍ਮੇਦਾਰ ਹੈਂ। ਯਹ ਨਿਸ਼੍ਕਰ੍ਸ਼ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਕੇ ਕੌਨ-ਸੇ ਫ਼ੌਰ੍ਮੂਲੇ ਸੇ ਨਿਕਲਾ ਹੈ ਯਹ ਤੋ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੇਕਿਨ ਇਸਸੇ ਏਕ ਬਾਤ ਔਰ ਪਕ੍ਕੀ ਹੋਤੀ ਹੈ ਕਿ ਹਮਾਰਾ ਯੁਵਾ ਈਮਾਨਦਾਰ ਕੇ ਸਾਥ-ਸਾਥ ਜ਼ਿਮ੍ਮੇਦਾਰ ਭੀ ਕਿਤਨਾ ਹੈ! ਇਸ ਤਰਹ ਕੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਯੁਵਾਓਂ ਸੇ ਇਸ ਤਰਹ ਕੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਆਂਦੋਲਨੋਂ ਕੋ ਏਕ ਖ਼ਾਸ ਕ਼ਿਸ੍ਮ ਕੀ ਉਮ੍ਮੀਦੇਂ ਬਂਧਤੀਂ ਹੋਂਗੀਂ, ਬਂਧਨੀ ਭੀ ਚਾਹਿਏ।
ਮੈਂਨੇ ਜਬ ਆਂਦੋਲਨ ਕੀ ਪਹਲੀ ਇਨਿਂਗ੍ਸ ਕੀ ਓਪਨਿਂਗ ਦੇਖੀ ਤੋ ਯਹੀ ਸੋਚ-ਸੋਚਕਰ ਪਗਲਾਤਾ ਰਹਾ ਕਿ ਕੌਨ-ਸੀ ਮਹਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਨੇ ਕਿਸ ਰਾਸ੍ਤੇ ਸੇ ਕੈਸਾ ਇਂਜੇਕ੍ਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿਯਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਤੋਂ-ਰਾਤ ਸਾਰਾ ਮੀਡਿਯਾ ਨਹਾ-ਧੋਕਰ ਈਮਾਨਦਾਰ ਹੋ ਗਯਾ!? ਉਸੀ ਇਂਜੇਕ੍ਸ਼ਨ ਕਾ ਏਕ-ਏਕ ਡੋਜ਼ ਚੁਪਕੇ-ਸੇ ਨੇਤਾ ਔਰ ਜਨਤਾ ਕੋ ਭੀ ਦਿਲਵਾ ਦੋ, ਸਾਰਾ ਲਫ਼ਡ਼ਾ ਹੀ ਖ਼ਤ੍ਮ। ਕਾਹੇ ਇਤਨਾ ਨਾਚ-ਗਾਨਾ ਕਰਨਾ ਜਿਸੇ ਆਂਦੋਲਨ ਕਾ ਨਾਮ ਦੇਨਾ ਪਡ਼ੇ। ਕਈ ਬਾਰ ਤੋ ਲਗਾ ਕਿ ਯਹ ਹਿਂਦੀ ਔਰ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਮੇਂ ਸਾਥ-ਸਾਥ ਬਨਨੇ ਵਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਪਹਲੀ ਐਸੀ ਫ਼ੀਚਰ ਫ਼ਿਲ੍ਮ ਹੈ ਜਿਸਕੀ ਸ਼ੂਟਿਂਗ ਮੇਂ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਇਨਵਾਇਟੇਡ ਹੈ। ਇਸੀਕੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਮੀਡਿਯਾ ਦ੍ਵਾਰਾ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਏਕ ਔਰ ਬਾਬਾ ਏਕ ਔਰ ਇਂਜੇਕ੍ਸ਼ਨ ਲੇਕਰ ਘੂਮ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਉਨਕਾ ਨੁਸ੍ਖ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੋਂ ਮੇਂ ਜਮਾ ਕਾਲਾ ਧਨ ਜਬ ਤਕ ਦੇਸ਼ ਮੇਂ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਦੇਸ਼ ਅਪਨੀ ਟਾਂਗੋਂ ਪਰ ਖਡ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਏਗਾ। ਇਨਕੀ ਔਰ ਇਨਕੇ ਭਕ੍ਤੋਂ ਕੀ ਕਰਤੂਤੇਂ ਔਰ ਆਂਕਡ਼ੇ ਦੇਖੇਂ ਤੋ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹੇਂ ਭੀ ਉਨ੍ਹੀਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬੈਂਕੋਂ ਕੀ ਉਨ੍ਹੀਂ ਬ੍ਰਾਂਚੋਂ ਮੇਂ ਜਮਾ ਕਰਾ ਦੇਨਾ ਚਾਹਿਏ। ਜੋਡ਼ੀ ਅਚ੍ਛੀ ਜਮੇਗੀ।
ਮੈਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਕੋ ਦੇਖਤਾ ਹੂਂ ਫ਼ਿਰ ਯੁਵਾਓਂ ਕੋ ਦੇਖਤਾ ਹੂਂ ਫਿਰ ਆਂਦੋਲਨੋਂ ਕੋ ਦੇਖਤਾ ਹੂਂ। ਮੁਝੇ ਯਾ ਤੋ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਕੋ ਲੇਕਰ ਅਪਨੀ ਸੋਚ ਬਦਲਨੀ ਚਾਹਿਏ ਯਾ ਫਿਰ ਯੁਵਾਓਂ ਕੋ ਲੇਕਰ। ਯੁਵਾਓਂ ਕੋ ਦੇਖਕਰ ਮੁਝੇ ਸਮਝ ਮੇਂ ਆਤਾ ਹੈ ਕਿ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਕਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਜਿਮ ਮੇਂ ਜਾਨਾ, ਅਚ੍ਛੇ ਬ੍ਰਾਂਡੇਡ ਕਪਡ਼ੇ ਪਹਨਨਾ, ਘਰ ਕੋ ਸੁਂਦਰ-ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਰਖਨਾ ਭਲੇ ਵਹ ਦੂਸਰੇ ਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹਥਿਯਾ ਕਰ ਬਨਾਯਾ ਗਯਾ ਹੋ, ਅਪਨਾ ਕੂਡ਼ਾ ਦੂਸਰੋਂ ਕੇ ਘਰ ਪਰ ਫ਼ੇਂਕ ਦੇਨਾ, ਆਂਦੋਲਨੋਂ ਮੇਂ ਜਾਕਰ ਨਾਰੇ ਲਗਾਨਾ, ਮੁਂਹ ਪਰ ਟੈਟੂ ਬਨਵਾਨਾ, ਟੀ ਵੀ ਪਰ ਦਿਖਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਮੁਂਹ ਪਰ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਕੀ ਲਿਪਸ੍ਟਿਕ ਮਲ ਲੇਨਾ ਔਰ ਬਾਲੋਂ ਕੋ ਮੀਡਿਯਾ-ਪ੍ਰਦਤ੍ਤ ਕ੍ਰੀਮ ਲਗਾਕਰ ਵਿਦ੍ਰੋਹੀ ਕਾਂਟੋ ਜੈਸਾ ਖਡ਼ਾ ਕਰ ਲੇਨਾ, ਅਪਨੀ ਰਚਨਾ ਛਪਵਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਕੁਛ ਭੀ ਯਾ ਸਬ ਕੁਛ ਯਾ ਜੋ ਭੀ ਕਰਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਤੈਯਾਰ ਰਹਨਾ (ਰਚਨਾ ਪਢ਼ੋ ਤੋ ਲਗੇ ਇਸਸੇ ਬਡ਼ਾ ਵਿਦ੍ਰੋਹੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਔਰ ਛਪਾਨੇ ਕੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਦੇਖੋ ਤੋ ਲਗੇ ਕਿ ਇਤਨਾ ਬਢ਼ਿਯਾ ਛਛੂਂਦਰ ਕੋਈ ਪੈਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁਆ) ਔਰ ਆਂਦੋਲਨਕਾਰਿਯੋਂ ਦ੍ਵਾਰਾ ਬਾਂਟੇ ਗਏ ਸਵਾਲ ਪੂਛਨਾ ਔਰ ਅਪਨੇ ਕੋ ਛੋਡ਼ਕਰ ਦੂਸਰੋਂ ਖ਼ਾਸਕਰ ਨੇਤਾਓਂ ਸੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਕੀ ਉਮ੍ਮੀਦ ਰਖਨਾ ਔਰ ਲੋਕਪਾਲ ਨਾਮਕ ਕਿਸੀ ਚਮਤ੍ਕਾਰੀ ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀ ਕੋ ਹਰ ਬੀਮਾਰੀ ਕੀ ਦਵਾ ਮਾਨਨਾ। ਲੋਕਪਾਲ ਕਬ ਆਏਗਾ, ਲੋਕਪਾਲ ਕਬ ਆਏਗਾ, ਐਸਾ ਰਟਤੇ ਰਹਨਾ। ਕੋਈ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਕੇ ਆਦਮੀ ਸੇ ਪੂਛੇ ਕਿ ਬੇਈਮਾਨੀ ਸ਼ੁਰੁ ਕਰਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਭੀ ਤੁਮਨੇ ਕਿਸੀ ਕ਼ਾਨੂਨ ਕਾ ਇਂਤਜ਼ਾਰ ਕਿਯਾ ਥਾ ਜੋ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਸ਼ੁਰੁ ਕਰਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਅਹਿਲ੍ਯਾ ਕੀ ਤਰਹ ਲੋਕਪਾਲ ਕੀ ਰਾਹ ਮੇਂ ਪਲਕ-ਪਾਂਵਡ਼ੇ ਬਿਛਾਏ ਬੈਠੇ ਹੋ !? ਮਾਫ਼ ਕੀਜਿਏਗਾ (ਯਾ ਨਹੀਂ ਕੀਜਿਏਗਾ ਤੋ ਮਤ ਕੀਜਿਏਗਾ) ਯੇ ਨਿਸ਼੍ਕਰ੍ਸ਼ ਮੈਂਨੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੀ ਸਰ੍ਵੇ ਕੇ ਹੀ ਨਿਕਾਲ ਲਿਏ ਹੈਂ। ਬਿਨਾ ਸਰ੍ਵੇ ਕੇ ਹੀ ਮੁਝੇ ਯਹ ਭੀ ਮਾਲੂਮ ਹੈ ਕਿ ਸਰ੍ਵੇ ਹੁਆ ਤੋ ਯੁਵਾ ਵੋ ਤੋ ਬੋਲੇਗਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਵੋ ਖ਼ੁਦ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਕੋਈ ਸੈਕ੍ਸ ਤੋ ਹੈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਯੁਵਾ ਅਤਿ ਉਤ੍ਸਾਹ ਮੇਂ ਹੀ ਥੋਡ਼ਾ-ਬਹੁਤ ਸਚ ਬੋਲ ਬੈਠੇ। ਇਸ ਤਰਹ ਮੈਂ ਮਾਨ ਲੇਤਾ ਹਂ ਕਿ ਯੁਵਾ ਈਮਾਨਦਾਰ ਹੈ। ਕ੍ਯੋਂ ਕਿ ਸਾਰਾ ਮਾਮਲਾ ਹੀ ਮਾਨਨੇ ਔਰ ਨ ਮਾਨਨੇ ਪਰ ਟਿਕਾ ਹੈ। ਜੈਸੇ ਕਈ ਲੋਗ ਮਾਨਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਹਵਨ ਸੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਹੋਤਾ ਹੈ ਉਸੀ ਤਰਹ ਬਹੁਤ ਸੇ ਮਾਨਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਆਂਦੋਲਨੋਂ ਸੇ ਸਮਾਜ ਬਦਲਤਾ ਹੈ। ਹਮਾਰੇ ਯਹਾਂ ਭੀ ਕੁਛੇਕ ਬਾਰ ਹਵਨ ਹੁਆ। ਉਸਕੇ ਬਾਦ ਭੀ ਘਰ ਪਰ ਚੂਹੋਂ, ਕੌਕਰੋਚੋਂ, ਮਕਡ਼ਿਯੋਂ ਕੀ ਸਂਖ੍ਯਾ ਜ੍ਯੋਂ ਕੀ ਤ੍ਯੋਂ ਰਹੀ। ਪਰ ਚੂਂਕਿ ਹਮਨੇ ਮਾਨ ਰਕ੍ਖਾ ਥਾ ਕਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿ ਹੋਤੀ ਹੈ ਇਸਲਿਏ ਹਮੇਂ ਚੂਹੇ, ਕੌਕਰੋਂਚ ਔਰ ਛਿਪਕਲਿਯਾਂ ਭੀ ਖਿਲੇ-ਖਿਲੇ ਔਰ ਧੁਲੇ-ਧੁਲੇ ਸੇ ਲਗਨੇ ਲਗੇ। ਵੈਸੇ ਭੀ ਆਜ-ਕਲ ਪੌਜ਼ੀਟਿਵ ਥਿਂਕਿਂਗ ਪਰ ਬਡ਼ਾ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਐਸੇ-ਐਸੇ ਯੁਵਾ ਬਾਬਾ ਔਰ ਬਾਬਾ ਯੁਵਾ ਮਾਰ੍ਕੇਟ ਮੇਂ ਆ ਗਏ ਹੈਂ ਜੋ ਫੁਟਪਾਥ ਪਰ ਮਰਤੇ ਨਂਗੇ ਆਦਮੀ ਸੇ ਭੀ ਪੌਜ਼ੀਟਿਵ ਥਿਂਕਿਂਗ ਕਰਾ ਲੇਂ।
ਕਈ ਲੋਗ ਯਹ ਭੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਆਂਦੋਲਨੋਂ ਸੇ ਆਦਮੀ ਕੇ ਭੀਤਰ ਕੀ ਆਗ ਬਨੀ ਰਹਤੀ ਹੈ। ਬਾਤ ਮੇਂ ਦਮ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਬ ਕਿਸੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਕੇ ਆਂਦੋਲਨ ਮੇਂ ਉਨ ਬੇਈਮਾਨੋਂ ਔਰ ਚੋਟ੍ਟੋਂ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਈਮਾਨਦਾਰੋਂ ਕਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡ਼ਾਤੇ ਹੈਂ, ਕੋ ਬਰਾਤਿਯੋਂ ਕੀ ਤਰਹ ਨਾਚਤੇ ਦੇਖਤਾ ਹੂਂ ਤੋ ਮੇਰੇ ਤਨ-ਬਦਨ ਮੇਂ ਆਗ ਲਗ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਆਗ ਕ੍ਯਾ ਮੁਝੇ ਤੋ ਮਿਰ੍ਚੀ ਭੀ ਲਗਤੀ ਹੈ। ਸੁਨਤੇ ਹੈਂ ਹਰ ਆਂਦੋਲਨ ਕੁਛ ਨ ਕੁਛ ਦੇਕਰ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਯਹ ਆਂਦੋਲਨ ਭੀ, ਏਕ ਨਾਮਵਰ-ਸੁਸਭ੍ਯ ਆਲੋਚਕ ਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੇ ਕਾਮ ਲੂਂ ਤੋ, ਹਮੇਂ ਕੁਛ ਲੌਂਡੇ-ਲੌਂਡਿਯਾ ਦੇਕਰ ਗਯਾ। ਜਿਤਨਾ ਟਾਇਮ ਇਲੈਕ੍ਟ੍ਰੌਨਿਕ ਮੀਡਿਯਾ ਬਾਬਾ ਲੋਗੋਂ ਕੋ ਅਚ੍ਛੀ-ਖ਼ਾਸੀ ਰਕ਼ਮ ਲੇਕਰ ਦੇਤਾ ਹੈ, ਲੌਂਡੋਂ ਕੋ ਫ੍ਰੀ ਮੇਂ ਦੇ ਰਹਾ ਹੈ। ਅਬ ਬਾਬਾ ਔਰ ਲੌਂਡੇ ਮਿਲਕਰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈਂ।
ਆਲੋਚਕ ਸੇ ਯਾਦ ਆਯਾ ਕਿ ਇਨਮੇਂ ਸੇ ਕਈ ਆਜ ਭੀ ਧੋਤੀ ਪਹਨਤੇ ਹੈਂ। ਇਸਮੇਂ ਪਾਜਾਮਾ ਯਾ ਪਤਲੂੂਨ ਸੇ ਕਈ ਗੁਨਾ ਜ਼੍ਯਾਦਾ ਕਪਡ਼ਾ ਲਗਤਾ ਹੋਗਾ ਮਗਰ ਫਿਰ ਭੀ ਯਹ ਟਾਂਗੋਂ ਕੋ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਢਂਕ ਪਾਤੀ। ਲੇਕਿਨ ਇਸਮੇਂ ਪਰਂਪਰਾ, ਸਭ੍ਯਤਾ, ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਵਗੈਰਹ ਬਚੀ ਰਹਤੀ ਹੈਂ।
ਬਾਤ ਵਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਬਾਤ ਮਾਨਨੇ, ਨ ਮਾਨਨੇ ਪਰ ਟਿਕੀ ਹੈ।
-ਸਂਜਯ ਗ੍ਰੋਵਰ
