ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ ਔਰ ਸਤ੍ਯਜੀਤ ਰੇ ਕੋ ਪ੍ਰਣਾਮ

ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਕੇ ਰਂਗ ਮੇਂ ਡੂਬਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾ ਲਖਨਊ ਸਚਮੁਚ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਕਾ ਲਖਨਊ ਥਾ । ਜੀਵਨ ਕੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕ ਕ੍ਸ਼ਣ ਮੇਂ ਆਮੋਦ-ਪ੍ਰਮੋਦ ਕੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਥੀ। ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਭੀ ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਕੇ ਸਂਕ੍ਰਮਣ ਸੇ ਮੁਕ੍ਤ ਨਹੀਂ ਰਹਾ । ਐਸੇ ਮੇਂ ਮਹਾਨ ਕਥਾਕਾਰ ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ ਨੇ ਸ਼ਤਰਂਜ ਕੋ ਯਥਾਰ੍ਥ ਕੇ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕੇ ਲਿਏ ਮੋਹਰਾ ਬਨਾਯਾ। ਬਾਦ ਮੇਂ ਇਸੀ ਸ਼ਤਰਂਜ ਕੇ ਖਿਲਾਡ਼ੀ ਕੀ ਕਹਾਨੀ ਕੋ ਮਹਾਨ ਫਿਲ੍ਮਕਾਰ ਸਤ੍ਯਜੀਤ ਰੇ ਨੇ ਅਪਨੀ ਫਿਲ੍ਮ ਕੇ ਲਿਏ ਚੁਨਾ। ਸਂਜੀਵ ਕੁਮਾਰ, ਸਈਦ ਜਾਫਰੀ ਔਰ ਅਮਜਦ ਖਾਨ ਜੈਸੇ ਵ੍ਯਾਵਸਾਯਿਕ ਫਿਲ੍ਮੋਂ ਕੇ ਨਾਯਕੋੋਂ ਕੋ ਲੇਕਰ ਰੇ ਨੇ ਕੁਛ ਨਯਾ ਕਰਨੇ ਕੀ ਸੋਚੀ। ਸ਼ਤਰਂਜ ਪਰ ਬਨੀ ਯਹ ਭਾਰਤ ਕੀ ਸਬਸੇ ਮਹਾਨ ਫਿਲ੍ਮ ਹੈ ਔਰ ਸਂਭਵਤ: ਅਪਨੇ ਕਿਸ੍ਮ ਕੀ ਇਕਲੌਤੀ । ਇਸ ਫਿਲ੍ਮ ਔਰ ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ ਕੀ ਕਹਾਨੀ ਕੇ ਆਸਪਾਸ ਮਂਡਰਾਤੇ ਸਚ ਕੋ ਜਾਨਨੇ-ਸਮਝਨੇ ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਸ ਆਲੇਖ ਮੇਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹਤਾ ਹਂੂ।



ਪ੍ਰੇਮਚਨ੍ਦ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦ ਕੇ ਪਸਰਤੇ ਪੈਰ ਕੋ ਆਧਾਰ ਬਨਾਯਾ। ਇਸ ਕਹਾਨੀ ਮੇਂ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਸ਼ਤਰਂਜ ਕੇ ਘੋਰ ਸਂਗ੍ਰਾਮ ਕੇ ਸਹਾਰੇ ਉਸ ਪਰਿਦਰਸ਼੍ਯ ਕੋ ਸਾਰ੍ਥਕ ਕਿਯਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਕੇ ਤਤ੍ਕਾਲੀਨ ਸਮਯ ਮੇਂ ਭਯਾਵਹ ਥੀ, ਲੇਕਿਨ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ ਥੀ। ਦਰਅਸਲ ਨ ਕੇਵਲ ਫਿਲ੍ਮੇਂ ਬਲ੍ਕਿ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਨੇ ਭਾਰਤ ਕੇ ਹਰਦਯ ਕੇ ਭੀਤਰ ਨਿਰਂਤਰ ਝਾਂਕਨੇ ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਮਾਜ ਕੋ ਸਚੇਤ ਕਿਯਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਯ ਔਰ ਸਮਾਜ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਹਾਥ ਸੇ ਨਿਕਲਨੇ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਥ ਹੀ ਯਹ ਦੇਸ਼ ਭੀ। ਖੇਲ ਕੇ ਸਹਾਰੇ ਔਰ ਖੇਲ-ਖੇਲ ਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਨਬ੍ਜ ਕੋ ਨਾਪਨੇ ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਕਾ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰ ਯਾ ਫਿਲ੍ਮਕਾਰ ਹੀ ਕਰ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ ਔਰ ਸਤ੍ਯਜੀਤ ਰੇ ਨੇ ਭੀ ਕਿਯਾ।


ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ ਨੇ ਸ਼ਤਰਂਜ ਕੇ ਖਿਲਾਡ਼ੀ ਲਿਖੀ ਤਬ ਸਤ੍ਯਜੀਤ ਰੇ ਉਤਨੇ ਬਡ਼ੇ ਨਹੀਂ ਹੁਏ ਥੇ। ਫਿਲ੍ਮਕਾਰ ਔਰ ਕਹਾਨੀਕਾਰ ਕਾ ਅਂਤਰ ਬਡ਼ਾ ਅਂਤਰ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਕਹਾਨੀ ਕੋ ਫਿਲ੍ਮਾਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ ਕੇ ਇਸ ਜਟਿਲ ਯਥਾਰ੍ਥ ਕੋ ਗਹਰੇ ਤਕ ਸਂਪ੍ਰੇਸ਼ਿਤ ਕਰਨੇ ਵਾਲੀ ਕਹਾਨੀ ਕਾ ਫਿਲ੍ਮਾਂਕਨ ਸਤ੍ਯਜੀਤ ਰੇ ਹੀ ਕਰ ਸਕਤੇ ਥੇ। ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਯਹ ਬਖੂਬੀ ਕਿਯਾ। ਅਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ ਕੀ ਕਹਾਨਿਯੋਂ ਔਰ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਪਰ ਬਨਾਈ ਗਈ ਕੁਛ ਔਰ ਫਿਲ੍ਮੋਂ ਕਾ ਹਾਲ ਤੋ ਆਪ ਜਾਨਤੇ ਹੀ ਹੈਂ। ਗੁਲਜਾਰ ਕੇ ਸੀਰਿਯਲੋਂ ਕੋ ਛੋਡ਼ ਦੇਂ ਤੋ ਕਿਸੀ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ ਕੇ ਸਾਥ ਨ੍ਯਾਯ ਨਹੀਂ ਕਿਯਾ। ਸ਼ਤਰਂਜ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਕਿ ਯਹ ਬੁਦ੍ਧਿ ਕੋ ਤੀਵ੍ਰਤਾ ਸੇ ਮਾਂਜਨੇ ਕਾ ਅਭ੍ਯਾਸ-ਖੇਲ ਹੈ। ਆਮ ਆਦਮੀ ਭੀ ਚਾਣਕ੍ਯ ਕੀ ਭਾਂਤਿ ਪੈਦਲ ਸੇਨਾ ਕੇ ਸਾਥ ਹਾਥੀ, ਘੋਡ਼ੇ, ਮਂਤ੍ਰੀ ਲੇਕਰ ਰਾਜਾ ਕੋ ਨਚਾ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਚਾਣਕ੍ਯ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਕਹਾ ਥਾ- ਜੋ ਮਜਾ ਰਾਜਾ ਬਨਨੇ ਮੇਂ ਹੈ, ਉਸਸੇ ਕਹੀਂ ਅਧਿਕ ਮਜਾ ਮੂਰ੍ਖ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਕੋ ਰਾਜਾ ਬਨਾਕਰ ਨਚਾਨੇ ਮੇਂ ਹੈ। ਯਹ ਉਕ੍ਤਿ ਕਿਸ੍ਸਾ ਕੁਰ੍ਸੀ ਕਾ ਜੈਸੀ ਫਿਲ੍ਮੋਂ ਕਾ ਹਰਦਯ ਸ੍ਪਂਦਨ ਹੈ। ਬਹਰਹਾਲ ਆਮ ਆਦਮੀ ਅਬ ਸ਼ਤਰਂਜ ਖੇਲਨੇ ਲਗਾ ਹੈ। ਪਹਲੇ ਯਹ ਖੇਲ ਰਾਜਾ-ਮਹਾਰਾਜਾਓਂ ਕਾ ਥਾ। ਸ਼ਤਰਂਜ ਕੇ ਖਿਲਾਡ਼ੀ ਕੀ ਕਥਾ ਭੀ ਰਾਜਾ-ਮਹਾਰਾਜਾਓਂ ਕੇ ਅਂਗੁਲਿਯੋਂ ਕੇ ਸਹਾਰੇ ਬਢ਼ਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਨੀ ਕੋ ਦੋ ਪਾਤ੍ਰ ਮਿਰ੍ਜਾ ਸਜ੍ਜਾਦ ਅਲੀ ਔਰ ਮੀਰ ਰੌਸ਼ਨ ਅਲੀ ਸ਼ਤਰਂਜ ਕੇ ਸਹਾਰੇ ਅਪਨੀ ਬੁਦ੍ਧਿ ਤੀਵ੍ਰ ਕਰਨੇ ਮੇਂ ਜੁਟੇ ਰਹੇ। ਜਹਾਂ ਰਾਜਾ ਸੇ ਲੇਕਰ ਰਂਕ ਅਪਨੀ ਧੁਨ ਮੇਂ ਮਸ੍ਤ ਹੈਂ, ਵਹ ਸ਼ਹਰ ਬਾਦ ਮੇਂ ਅਦਬ ਕੋ ਲੇਕਰ ਜਿਂਦਾ ਰਹਾ। ਬਾਤ ਅਗਰ ਸ਼ਤਰਂਜ ਕੀ ਹੋ ਤੋ, ਸ਼ਤਰਂਜ ਏਕਮਾਤ੍ਰ ਐਸਾ ਖੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਪਰ ਸਦਿਯੋਂ ਸੇ ਲਿਖਾ ਜਾ ਰਹਾ ਹੈ। ਰਾਜਾਓਂ ਕੇ ਖੇਲ ਹੋਨੇ ਕੇ ਨਾਤੇ ਇਸੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖੇਲ ਭੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ । ਯਹ ਲਗਭਗ ਪਾਂਚ ਹਜਾਰ ਵਰ੍ਸ਼ ਪੁਰਾਨਾ ਹੈ। ਸ਼ਤਰਂਜ ਫਾਰਸੀ ਕਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜਾ ਕੇ ਅਰ੍ਥ ਕਾ ਬੋਧ ਕਰਾਤਾ ਹੈ। ਕੁਛ ਲੋਗ ਮਾਨਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਮੇਂ ਬੌਦ੍ਧੋਂ ਨੇ ਇਸਕਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਯਾ। ਯਹ ਯੁਦ੍ਧ ਕਾ ਵਿਕਲ੍ਪ ਹੈ। ਏਕ ਸਮਯ ਥਾ ਜਬ ਸ਼ਤਰਂਜ ਮੇਂ ਰਾਜਾ ਭੀ ਮਾਰਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਥਾ, ਆਜ ਐਸਾ ਸਂਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਾਤ੍ਵਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸ਼ਤਂਰਜ ਕੀ ਮਹਤ੍ਤਾ ਕੋ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਰ ਬਂਟ੍ਰਿਟ ਮੇਂ ਸ਼ਤਰਂਜ ਕਾ ਮੋਹਰਾ ਮਿਲਾ ਥਾ। ਯੂਰੋਪ ਕੇ ਨਿਵਾਸੀ ਛਠੀ ਸ਼ਤਾਬ੍ਦੀ ਸੇ ਸ਼ਤਰਂਜ ਖੇਲਨਾ ਜਾਨਤੇ ਥੇ। ਬਹਰਹਾਲ, ਹਮ ਬਾਤ ਸ਼ਤਰਂਜ ਕੇ ਖਿਲਾਡ਼ੀ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਥੇ। ਦਰਅਸਲ ਸ਼ਤਰਂਜ ਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਕਹਾਨੀ ਔਰ ਫਿਲ੍ਮ ਦੋਨੋਂ ਸੇ ਗਹਰਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਰਖਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ ਕੀ ਇਸ ਕਹਾਨੀ ਮੇਂ ਭਾਰਤ ਕੀ ਉਸ ਸਮਯ ਕੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਜਬ ਅਂਗ੍ਰੇਜੋਂ ਕੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਕਾ ਚਰਮ-ਪਰ੍ਵ ਚਲ ਰਹਾ ਥਾ। ਸਤ੍ਯਜੀਤ ਰੇ ਨੇ ਇਸੀ ਮਰ੍ਮ ਕੋ ਕੈਮਰੇ ਮੇਂ ਕੈਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾ। ਯਹ ਫਿਲ੍ਮ ਪਸ੍ਤ ਪਡ਼ ਚੁਕੇ ਸਾਮਂਤੀ ਢੌਂਚੇ ਕੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦ ਕੇ ਹਾਥੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਨੇ ਕੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਕਾ ਉਦ੍ਘਾਟਨ ਕਰਤੀ ਹੈ। ਕਹਾਨੀ ਔਰ ਫਿਲ੍ਮ ਕਾ ਅਂਤ ਅਲਗ-ਅਲਗ ਹੈ। ਇਸ ਪਰ ਸਤ੍ਯਜੀਤ ਰੇ ਕੋ ਕੋਪਭਾਜਨ ਕਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਨਾ ਪਡ਼ਾ ਥਾ। ਇਸ ਫਿਲ੍ਮ ਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਯਹ ਰਹੀ ਕਿ ਇਸਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਕੇ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕ ਰਿਚਰ੍ਡ ਏਟਨਬਰੋ ਨੇ ਲਾਰ੍ਡ ਡਲਹੌਜੀ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਥੀ। ਸਂਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਔਰ ਸਈਦ ਜਾਫਰੀ ਸ਼ਂਤਰਜ ਕੇ ਮੋਹਰੇ ਸਾਧਤੇ ਰਹੇ। ਵੇ ਉਨ ਸਾਮਂਤੀ ਸ਼ਾਸਕੋਂ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਨੇ ਜੋ ਭਾਰਤ ਕੇ ਰਾਜਨੈਕਿ ਸਤ੍ਤਾ ਕੇ ਹਸ੍ਤਾਂਤਰਣ ਕੋ ਅਨਦੇਖਾ ਕਰ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਮੇਂ ਮਗਨ ਰਹੇ। ਦਰਅਸਲ ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ ਕਾ ਸ਼ਤਰਂਜ ਭਾਰਤ ਕਾ ਨਕ੍ਸ਼ਾ ਥਾ ਔਰ ਸੇਨਾਏਂ, ਅਸ੍ਤ੍ਰ-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰ ਤਥਾ ਰਾਜਾ-ਵਜੀਰ ਕੇ ਸਾਥ ਆਤ੍ਮਸਮਰ੍ਪਣ ਕਰਨੇ ਕਾ ਦਰਸ਼੍ਯ ਗਢ਼ ਰਹੀ ਥੀਂ- ਸ਼ੋਲੇ ਕੀ ਅਪੂਰ੍ਵ ਖ੍ਯਾਤਿ ਕੇ ਬਾਦ ਕੋਈ ਸੋਚ ਭੀ ਨਹੀਂ ਸਕਤਾ ਥਾ ਕਿ ਅਮਜਦ ਖਾਨ ਇਸ ਫਿਲ੍ਮ ਕੇ ਮਾਧ੍ਯਮ ਸੇ ਕਲਾ ਕੇ ਸ਼ਿਖਰ ਪਰ ਪਹਂੁਚੇਂਗੇ। ਵੈਸੇ ਸ਼ਤਰਂਜ ਨਾਮ ਸੇ ਏਕ ਫਿਲ੍ਮ ਔਰ ਬਨੀ ਥੀ ਜੋ ਸ਼ਤਰਂਜ ਪਰ ਨਹੀਂ ਚਾਲੋਂ ਪਰ ਥੀ ।


ਸਤ੍ਯਜੀਤ ਰੇ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਤਰਂਜ ਕੇ ਖਿਲਾਡ਼ੀ ਥੇ। ਵੇ ਇਸ ਖੇਲ ਕੇ ਵ੍ਯਸਨ ਕੋ ਗਹਰੇ ਤਕ ਜਾਨਤੇ ਥੇ। ਇਸ ਨਿਜੀ ਜ੍ਞਾਨ ਔਰ ਅਨੁਭਵ ਕੇ ਕਾਰਣ ਵੇ ਇਸ ਫਿਲ੍ਮ ਕੋ ਇਸ ਸ੍ਤਰ ਤਕ ਉਠਾ ਪਾਏ। ਪਤਨਸ਼ੀਲ ਸਾਮਂਤਵਾਦ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਿ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੀਰ ਔਰ ਮਿਰ੍ਜਾ ਕੀ ਅਕਰ੍ਮਣ੍ਯਤਾ ਕੋ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਬਡ਼ੀ ਗਹਰਾਈ ਸੇ ਉਭਾਰਾ। ਜੋ ਬਾਤੇਂ ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ ਨੇ ਸਂਕੇਤੋ ਕੇ ਆਧਾਰ ਪਰ ਕਹੀ, ਉਸੇ ਰੇ ਨੇ ਜੀਵਂਤ ਦਰਸ਼੍ਯ ਦਿਯਾ। ਸਤ੍ਯਜੀਤ ਕੇ ਲਿਏ ਫਿਲ੍ਮ ਨਿਰ੍ਮਾਣ ਏਕ ਮਿਸ਼ਨ ਥਾ। ਇਸਲਿਏ ਵੇ ਸਾਰ੍ਥਕ ਸਿਨੇਮਾ ਕੋ ਚੁਨਤੇ ਹੈਂ। ਰੇ ਨੇ ਇਸ ਫਿਲ੍ਮ ਕੇ ਲਿਏ ਅਪਨਾ ਅਨੁਭਵ, ਜ੍ਞਾਨ, ਸ਼ੋਧ ਔਰ ਸ੍ਵਯਂ ਕੋ ਦਾਂਵ ਪਰ ਲਗਾਯਾ ਥਾ, ਗੋਯਾ ਵੇ ਫਿਲ੍ਮ ਨਹੀਂ ਬਨਾ ਰਹੇ, ਸ਼ਤਰਂਜ ਖੇਲ ਰਹੇ ਥੇ।


ਇਸ ਫਿਲ੍ਮ ਨੇ ਯਹ ਜਾਹਿਰ ਕਿਯਾ ਕਿ ਅਚ੍ਛੀ ਕਲਾਕਰਤਿ ਕੋ ਮਾਧ੍ਯਮ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਤੀ, ਵਹ ਅਪਨਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼੍ਠ ਸਂਪ੍ਰੇਸ਼ਿਤ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਰਹਤੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਯਹ ਫਿਲ੍ਮ ਨ ਹੋਕਰ ਭਾਰਤੀਯ ਸਾਮਂਤਵਾਦ ਔਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦ ਕੇ ਦ੍ਵਂਦ੍ਵ ਕੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਯਹ ਫਿਲ੍ਮ ਆਜ ਭੀ ਪ੍ਰਾਸਂਗਿਕ ਹੈ ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਗ੍ਲੋਬਲਾਇਜੇਸ਼ਨ ਕੀ ਸ਼ਤਰਂਜ ਮੇਂ ਫੋਂ ਸ ਚੁਕਾ ਭਾਰਤ ਆਜ ਭੀ ਉਸੀ ਸ੍ਥਿਤਿ ਕੋ ਭੋਗ ਰਹਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੇਤਾ ਔਰ ਅਫਸਰ ਸ਼ਤਰਂਜ ਖੇਲਨੇ ਮੇਂ ਮਸ਼ਗੂਲ ਹੈਂ। ਦੇਸ਼ ਏਕ ਬਾਰ ਪੁਨ: ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦ ਕੇ ਬਾਜਾਰ ਕਾ ਗੁਲਾਮ ਹੋ ਰਹਾ ਹੈ। ਘੋਡ਼ੇ ਔਰ ਹਾਥੀ ਕੀ ਜਗਹ ਸ੍ਕਾਰ੍ਪਿਯੋ ਔਰ ਮਹਂਗੀ ਕਾਰੇਂ ਹੈਂ, ਰਾਨੀ ਔਰ ਵਜੀਰ ਸ੍ਵਰ੍ਣ ਬਾਜਾਰ ਮੇਂ ਘੂਮ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਹੌਂ ਸ਼ਤਰਂਜ ਕੀ ਪੈਦਲ ਸੇਨਾਏਂ ਆਜ ਭੀ ਪਹਲੇ ਮਾਰੀ ਜਾਤੀ ਹੈਂ ਔਰ ਅਪਨੇ ਹੀ ਭਟਕੇ ਲੋਗੋਂ ਸੇ ਯੁਦ੍ਧ ਕੇ ਲਿਏ ਬੇਬਸ ਹੈਂ। ਦਰਅਸਲ ਸ਼ਤਰਂਜ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿ ਔਰ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਤਸਵੀਰ ਬਨਾਤਾ-ਬਿਗਾਡ਼ਤਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਸ਼ਤਰਂਜ ਕੇ ਖਿਲਾਡ਼ੀ, ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ ਔਰ ਸਤ੍ਯਜੀਤ ਰੇ ਕੋ ਪ੍ਰਣਾਮ ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਤਰਂਜ ਕੇ ਬਹਾਨੇ ਭਾਰਤ ਕੋ ਗੁਲਾਮੀ ਸੇ ਮੁਕ੍ਤਿ ਦਿਲਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਮਨੋਰਂਜਨ ਸੇ ਪਰੇ ਏਕ ਨਯਾ ਸਂਸਾਰ ਰਚਾ। ਦ੍ਯ ਦ੍ਯ (ਲੇਖਕ ਕਲ੍ਯਾਣ ਕੌਲੇਜ, ਭਿਲਾਈ ਮੇਂ ਹਿਂਦੀ ਕੇ ਸਹਾਯਕ ਪ੍ਰਾਧ੍ਯਾਪਕ ਏਵਂ ਅਂਤਰਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀਯ ਖ੍ਯਾਤਿ ਕੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯਧਰ੍ਮੀ ਹੈਂ। ਮੋ. 9425358748)

ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ਼ ਕੇ ਨਿਰ੍ਮਾਤਾ ਥੇ ਸਪ੍ਰੇਜੀ

ਰਾਯਪੁਰ. ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ਼ ਕੇ ਪ੍ਰਥਮ ਪਤ੍ਰਕਾਰ ਮੂਰ੍ਧਨ੍ਯ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰ ਤਥਾ ਪ੍ਰਖਰ ਦੇਸ਼ਭਕ੍ਤ ਪਂ.ਮਾਧਵਰਾਵ ਸਪ੍ਰੇਜੀ ਕੀ 138 ਵੀਂ ਜਯਂਤੀ ਕੇ ਅਵਸਰ ਪਰ ਮਹਾਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰ ਮਂਡਲ ਤਥਾ ਪਂ. ਮਾਧਵਰਾਵ ਸਪ੍ਰੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਸ਼ੋਧ ਕੇਂਦ੍ਰ, ਰਾਯਪੁਰ ਦ੍ਵਾਰਾ ਸਂਯੁਕ੍ਤ ਰੂਪ ਸੇ ਸ਼ੋਧ ਸਂਗੋਸ਼੍ਠੀ ਏਵਂ ਜਯਂਤੀ ਸਮਾਰੋਹ ਕਾ ਆਯੋਜਨ ਮਹਾਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰ ਮਂਡਲ, ਚੌਬੇ ਕਾਲੋਨੀ ਕੇ ਸਂਤ ਜ੍ਞਾਨੇਸ਼੍ਵਰ ਸਭਾਗਰਹ ਮੇਂ ਕਿਯਾ ਗਯਾ । ਦੋ ਸਤ੍ਰੋਂ ਮੇਂ ਆਯੋਜਿਤ ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਮੇਂ 25 ਸੇ ਅਧਿਕ ਸ਼ੋਧਪਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤ ਕਿਯੇ ਗਯੇ । ਵਿਸ਼ਿਸ਼੍ਟ ਵਕ੍ਤਾਓਂ ਨੇ ਸਪ੍ਰੇ ਜੀ ਕੋ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਔਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕਾ ਅਮੂਲ੍ਯ ਧਰੋਹਰ ਬਤਾਤੇ ਹੁਏ ਸਪ੍ਰੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੇ ਪੁਨਰ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੋ ਹੀ ਪੁਣ੍ਯ ਸ੍ਮਰਣ ਬਤਾਯਾ ।

ਮੁਖ੍ਯ ਵਕ੍ਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕਨਕ ਤਿਵਾਰੀ ਨੇ ਇਸ ਅਵਸਰ ਪਰ ਕਹਾ ਕਿ ਸਪ੍ਰੇਜੀ ਨੇ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ਼ ਮਿਤ੍ਰ ਕੋ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਨਾ ਦਿਯਾ ਹੈ । ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਲੇ ਵੇ ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ਼ ਕੀ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਰਤੇ ਥੇ ਔਰ ਬਾਦ ਮੇਂ ਯਹੀ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ਼ ਭੌਗੋਲਿਕ ਰੂਪ ਸੇ ਬਨਾ । ਉਨਕਾ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਆਮ ਲੋਗੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਭੀ ਉਪਯੋਗੀ ਥਾ । ਸ਼੍ਰੀ ਤਿਵਾਰੀ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਸੇ ਸ੍ਮਰਣ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀ ਹੈ, ਵੈਚਾਰਿਕ ਰੂਪ ਸੇ ਕੁਛ ਕਰਨੇ ਕੀ ਆਵਸ਼੍ਯਕਤਾ ਹੈ । ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਸਮਾਜ ਕੋ ਸੋਚਨਾ ਔਰ ਕਰਨਾ ਹੋਗਾ ਨ ਕਿ ਉਨਕੇ ਪਰਿਵਾਰੋਂ ਕੋ । ਆਜ ਸਮਾਜ ਹਮਾਰੇ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ੋਂ ਕੋ ਭੀ ਜਾਤਿ ਏਵਂ ਵਰ੍ਗ ਮੇਂ ਬਾਂਟ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਚਿਂਤਨੀਯ ਹੈ ਜੋ ਚਿਂਤਨੀਯ ਹੈ । ਸ਼੍ਰੀ ਰਮੇਸ਼ ਨੈਯਰ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਸਪ੍ਰੇਜੀ ਮੂਲਤ ਪਤ੍ਰਕਾਰ ਥੇ ਔਰ ਉਨਕੀ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਸਮਾਜ ਸਾਪੇਕ੍ਸ਼ ਥੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਸਂਜਯ ਦ੍ਵਿਵੇਦੀ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਸਪ੍ਰੇ ਜੀ ਸਭੀ ਵਿਧਾਓਂ ਮੇਂ ਲਿਖਾ ਔਰ ਉਨਕੀ ਹਿਂਦੀ ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਕੀ ਪਰਂਪਰਾ ਕੇ ਸਮਕਕ੍ਸ਼ ਥੀ । ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਔਰ ਮਹਾਵੀਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦ੍ਵਿਵੇਦੀ ਨੇ ਜੋ ਕਾਰ੍ਯ ਹਿਂਦੀ ਕੇ ਲਿਏ ਕਿਯਾ ਹੈ ਲਗਭਗ ਵੈਸਾ ਹੀ ਕਾਰ੍ਯ ਸਪ੍ਰੇ ਜੀ ਕਾ ਹੈ ।
ਸ਼੍ਰੀ ਗਿਰੀਸ਼ ਪਂਕਜ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਜੋ ਨੈਤਿਕ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਸਪ੍ਰੇਜੀ ਮੇਂ ਥੀ ਆਜ ਕੀ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਮੇਂ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਤੀ । ਆਜ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਭੀ ਰਾਹ ਸੇ ਭਟਕ ਗਯਾ ਹੈ । ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਮਿਸ਼ਨ ਨ ਹੋਕਰ ਕਮੀਸ਼ਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ । ਸ਼੍ਰੀ ਬਸਂਤ ਤਿਵਾਰੀ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਮੈਂਨੇ ਸਪ੍ਰੇ ਕੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧ ਰੂਪ ਸੇ ਪਤ੍ਰਕਾਰ ਕੇ ਨਜਰਿਯੇ ਸੇ ਦੇਖਾ ਹੈ । ਕਿਤਨੇ ਕਸ਼੍ਟੋਂ ਕੋ ਝੇਲਕਰ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ਼ ਮਿਤ੍ਰ ਕਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕਿਯਾ ਰਹਾ ਹੋਗਾ । ਤਬ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਵਿਜ੍ਞਾਪਨ ਕੇ ਮਾਯਾਜਾਲ ਸੇ ਮੁਕ੍ਤ ਥੀ । ਵਰਿਸ਼੍ਠ ਪਤ੍ਰਕਾਰ ਰਮਾਸ਼ਂਕਰ ਅਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰੀ ਨੇ ਭੀ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਔਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੇ ਸਂਗਮ ਕੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀ । ਸ਼੍ਰੀ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਂਦ ਉਪਾਸਨੇ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਕੋ ਸਮਾਜ ਕੇ ਲਿਏ ਉਤ੍ਤਰਦਾਯੀ ਰਹਨਾ ਚਾਹਿਏ । ਸਮਾਰੋਹ ਕੇ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਕੁਲਪਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਂਦ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੀਯ ਉਦ੍ਬੋਧਨ ਮੇਂ ਸਂਗੋਸ਼੍ਠੀ ਕੋ ਸਾਰ੍ਥਕ ਬਤਾਤੇ ਹੁਏ ਕਹਾ ਕਿ ਸਪ੍ਰੇਜੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਏਵਂ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਕੇ ਨੀਂਵ ਕੇ ਪਤ੍ਥਰ ਹੈਂ ਔਰ ਵੇ ਅਪਨੀ ਕਰਤਿਯੋਂ ਕੇ ਮਾਧ੍ਯਮ ਸੇ ਯੁਗੋਂ ਤਕ ਜੀਵਿਤ ਰਹੇਂਗੇ । ਪ੍ਰਾਰਂਭ ਮੇਂ ਡੌ. ਅਸ਼ੋਕ ਸਪ੍ਰੇ ਨੇ ਕੇਂਦ੍ਰ ਕੀ ਗਤਿਵਿਧਿਯੋਂ ਕੀ ਜਾਨਕਾਰੀ ਦੀ । ਇਸ ਅਵਸਰ ਪਰ ਸੁਧੀਰ ਸ਼ਰ੍ਮਾ ਦ੍ਵਾਰਾ ਸਂਪਾਦਿਤ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਸਾਹਿ੍ਤ੍ਯ ਵੈਭਵ ਕੇ ਸਪ੍ਰੇ ਅਂਕ ਕਾ ਤਥਾ ਰਜਾ ਹੈਦਰੀ ਦ੍ਵਾਰਾ ਸਂਪਾਦਿਤ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਸ਼੍ਲੋਕ ਕੇ ਫਿਰਾਕ ਗੋਰਖਪੁਰੀ ਅਂਕ ਕਾ ਲੋਕਾਰ੍ਪਣ ਕਿਯਾ ਗਯਾ । ਸਪ੍ਰੇ ਕੇਂਦ੍ਰ ਏਵਂ ਮਹਾਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰ ਮਂਡਲ ਦ੍ਵਾਰਾ ਸ੍ਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਥਮ ਪਂ. ਮਾਧਵਰਾਵ ਸਪ੍ਰੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਏਵਂ ਪਤ੍ਰਕਾਰਿਤਾ ਸਮ੍ਮਾਨ ਡੌ. ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਰ੍ਮਾ ਬਚ੍ਚੂ ਜਾਂਜਗਿਰੀ ਕੋ ਦਿਯਾ ਗਯਾ ।

ਪ੍ਰਾਤ ਪ੍ਰਥਮ ਸਤ੍ਰ ਮੇਂ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ਼ ਕੇ ਅਨੇਕ ਸ੍ਥਾਨੋ ਆਏ ਪ੍ਰਾਧ੍ਯਾਪਕੋਂ ਏਵਂ ਸ਼ੋਧਛਾਤ੍ਰੋਂ ਨੇ ਅਪਨੇ ਸ਼ੋਧਪਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤ ਕਿਯੇ । ਇਸ ਸਤ੍ਰ ਕੀ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤਾ ਡੌ. ਵਿਮਲ ਕੁਮਾਰ ਪਾਠਕ ਨੇ ਕੀ ਤਥਾ ਡੌ. ਰਾਮਕੁਮਾਰ ਬੇਹਾਰ, ਧ੍ਰੁਵਨਾਰਾਯਣ ਅਗ੍ਰਵਾਲ, ਏਵਂ ਰਾਮਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰ੍ਮਾ ਵਿਸ਼ਿਸ਼੍ਟ ਵਕ੍ਤਾ ਥੇ । ਡੌ. ਸ਼ੈਲ ਸ਼ਰ੍ਮਾ ਏਵਂ ਰੇਣੁ ਸਕ੍ਸੇਨਾ ਨੇ ਸਂਚਾਲਨ ਕਿਯਾ । ਪਦ੍ਮਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਪਾਂਡੇਯ, ਰਵਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਵ, ਅਸ਼ੋਕ ਸਿਂਘਈ, ਹਰਿਸ਼ਂਕਰ ਸ਼ੁਕ੍ਲ, ਜਯਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਾਨਸ, ਜੇ.ਆਰ.ਸੋਨੀ, ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਸੋਨੀ, ਏਚ.ਏਸ.ਠਾਕੁਰ, ਛਂਦਾ ਬੇਨਰ੍ਜੀ, ਰਾਕੇਸ਼ ਤਿਵਾਰੀ, ਅਖਿਲੇਸ਼ ਤਿਵਾਰੀ, ਪ੍ਰੀਤਿਬਾਲਾ ਤਿਵਾਰੀ, ਪ੍ਰੀਤਿਬਾਲਾ ਚਂਦ੍ਰਾਕਰ, ਪ੍ਰੋ. ਚੌਧਰੀ, ਅਨਂਤਧਰ ਸ਼ਰ੍ਮਾ, ਮਂਜੂ ਠਾਕੁਰ ਸਹਿਤ ਬਡ਼ੀ ਸਂਖ੍ਯਾ ਮੇਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਉਪਸ੍ਥਿਤ ਥੇ । ਮਹਾਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰ ਮਂਡਲ ਕੇ ਸਚਿਵ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਪਂਡਿਤ ਨੇ ਆਭਾਰ ਏਵਂ ਮੁਖ੍ਯ ਸਤ੍ਰ ਕਾ ਸਂਚਾਲਨ ਸਪ੍ਰੇ ਸ਼ੋਧ ਕੇਂਦ੍ਰ ਕੇ ਸਚਿਵ ਡੌ. ਸੁਧੀਰ ਸ਼ਰ੍ਮਾ ਨੇ ਕਿਯਾ ।

ਨਾਮਵਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਾ ਮੋਹਤਾਜ ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਹਿਂਦੀ ਬ੍ਲੌਗ

ਜਯਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਾਨਸ ਕੇ ਆਲੇਖ ਪਰ ਟੀਪ
ਨਾਮਵਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਾ ਮੋਹਤਾਜ ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਹਿਂਦੀ ਬ੍ਲੌਗ

ਨਾਮਵਰ ਜੀ ਆਦਰਣੀਯ ਹੈਂ । ਹਿਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਉਨਕੀ ਏਹਸਾਨਮਂਦ ਹੈ । ਪਰਂਤੁ ਵੇ ਅਬ ਦਾਦਾਜੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ । ਦਾਦਾਜੀ ਘਰ ਮੇਂ ਹੀ ਜ੍ਯਾਦਾ ਰਹਤੇ ਹੈਂ । ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੋ ਅਤੀਤ ਕੀ ਗੌਰਵ-ਗਾਥਾ ਸੁਨਾਤੇ ਹੈਂ । ਨਈ ਪੀਢ਼ੀ ਕੋ ਭਟਕੀ ਹੁਈ ਪੀਢ਼ੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ।

ਨਾਮਵਰ ਆਲੋਚਨਾ ਕੇ ਸ੍ਵਯਂ ਕੇ ਬਨਾਯੇ ਚਕ੍ਰਵ੍ਯੂਹ ਸੇ ਆਸਾਨੀ ਸੇ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਤੇ । ਵੇ ਤੋ ਇਸ ਸਦੀ ਮੇਂ ਉਤਨਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੈਂ, ਜਿਤਨਾ 100 ਸਾਲ ਪਹਲੇ ਪਂ.ਮਾਧਵਰਾਵ ਸਪ੍ਰੇ ਸੋਚਤੇ ਥੇ । ਬ੍ਲੌਗ ਆਜ ਕੀ ਦੁਨਿਯਾ ਕਾ ਡਾਯਰੀ ਲੇਖਨ ਹੈ, ਨਿਜੀ ਸਂਸ੍ਮਰਣੋਂ ਯਾ ਵਿਚਾਰੋਂ ਕੀ ਡਾਯਰੀ ਮਾਤ੍ਰ ਨਹੀਂ । ਦੁਨਿਯਾ ਮੇਂ ਪਰਸ੍ਪਰ ਸਂਵਾਦ, ਸਂਪਾਦਕ ਕੀ ਬੇਈਮਾਨੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੋਂ ਕੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਔਰ ਪਾਠਕੋਂ ਕੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਸੇ ਅਲਗ । ਇਸ ਦੁਨਿਯਾ ਮੇਂ ਨਾਮਵਰ ਕੀ ਕ੍ਯਾ ਆਵਸ਼੍ਯਕਤਾ ਹੈ ? ਨਾਮਵਰਜੀ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਹੈਂ । ਉਨ੍ਹੇਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਤੇ ਰਹਹੇਂ । ਅਪਨਾ ਬ੍ਲੌਗ ਲਿਖਤੇ ਰਹੇਂ । ਨਾਮਵਰੀ ਮਾਯਾਨਗਰੀ ਔਰ ਸੇਂਸਰਬੋਰ੍ਡ ਕੇ ਪ੍ਰਪਂਚੋਂ ਸੇ ਦੂਰ । ਦਾਦਾਜੀ ਆਪਕੀ ਊਂਗਲੀ ਕੇ ਬਜਾਯ ਬਚ੍ਚੋਂ ਨੇ ਕੀ-ਬੋਰ੍ਡ ਪਕਡ਼ ਲਿਯਾ ਹੈ । ਨਿਕਲ ਪਡ਼ੇ ਹੈਂ ਦੁਨਿਯਾ ਕੀ ਸੈਰ ਪਰ.....

ਭਾਸ਼ਾਏਂ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ ਹੈਂ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਦਾਯਿਕ

ਪਂ. ਨਂਦਕਿਸ਼ੋਰ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਔਰ ਸਂਜਯ ਦ੍ਵਿਵੇਦੀ ਕੇ ਬਹਾਨੇ ਅਪਨੀ ਮਾਤਰਭਾਸ਼ਾ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢੀ ਕੇ ਸਾਥ-ਸਾਥ ਵਿਸ਼੍ਵ ਕੀ ਆਧਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕਾ ਗੌਰਵ-ਗਾਨ ਕਰਨੇ ਕਾ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਮਿਲ ਰਹਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਕੀ ਮਹਤ੍ਤਾ ਔਰ ਉਸਕੀ ਅਸ੍ਮਿਤਾ ਸੇ ਦੂਰ ਕੇਵਲ ਬੋਲਚਾਲ ਤਕ ਸਿਮਟ ਰਹੇ ਜਨਮਾਨਸ ਕੋ ਜਗਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਯਹ ਬਹਸ ਸਾਰ੍ਥਕ ਸਾਬਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਵਿਦ੍ਵਾਨੋਂ ਨੇ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਔਰ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢੀ ਕੀ ਮਹਤ੍ਤਾ ਵਿਭਿਨ੍ਨ ਸਂਦਰ੍ਭੋਂ ਔਰ ਅਨੁਭਵੋਂ ਕੇ ਮਾਧ੍ਯਮ ਸੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀ ਹੈ। ਬਹਸ ਏਕ-ਦੂਸਰੇ ਕੋ ਕਾਟਨੇ ਕੇ ਬਜਾਯ ਏਕ-ਦੂਸਰੇ ਕੇ ਵਿਚਾਰੋਂ ਕੋ ਆਗੇ ਬਢਾਨੇ ਮੇਂ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ੀਲ ਹੈ।ਬਹਸ ਕੇ ਕੇਂਦ੍ਰ ਮੇਂ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢੀ ਕੇ ਲਿਏ ਮਰ-ਮਿਟਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਬੁਢਾਪੇ ਮੇਂ ਨਿਕਲੇ ਪਂ. ਨਂਦਕਿਸ਼ੋਰ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਹੈਂ। ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਕਾ ਯਹ ਕਥਨ ਕਿ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਬਜਾਯ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢੀ ਕੋ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸ੍ਤਰ ਸੇ ਪਾਠਯਕ੍ਰਮ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਵਾਦ ਕਾ ਵਿਸ਼ਯ ਹੈ, ਔਰ ਕੋਈ ਭੀ ਭਾਸ਼ਾਵੈਜ੍ਞਾਨਿਕ ਇਸਸੇ ਪੂਰੀ ਤਰਹ ਸਹਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਤਾ। ਹਮੇਂ ਬਜਾਯ ਸ਼ਬ੍ਦ ਪਰ ਆਪਤ੍ਤਿ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਨੇ ਅਪਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਏਵਂ ਅਸ੍ਮਿਤਾ ਕੇ ਲਿਏ ਵਿਭਿਨ੍ਨ ਮੋਰ੍ਚੋਂ ਪਰ ਸਤਤ ਸਂਘਰ੍ਸ਼ਰਤ ਵਿਦ੍ਵਾਨੋਂ ਕੋ ਏਕਜੁਟ ਕਰਨੇ ਕਾ ਸਰਾਹਨੀਯ ਕਾਰ੍ਯ ਕਿਯਾ ਥਾ। ਯਹ ਭੀ ਸਚ ਹੈ ਕਿ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢੀ ਕੋ ਰਾਜਭਾਸ਼ਾ ਬਨਾਏ ਜਾਨੇ ਕੇ ਨਿਰ੍ਣਯ ਕੇ ਆਸਪਾਸ ਵੇ ਪੂਰੀ ਤਰਹ ਨਿਸ਼੍ਠਾ ਕੇ ਸਾਥ ਮੌਜੂਦ ਥੇ। ਉਨਕੇ ਸਾਥ ਇਸ ਆਂਦੋਲਨ ਮੇਂ ਉਨਕੇ ਤੇਵਰ ਔਰ ਸਤ੍ਤਾਧੀਸ਼ੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਤੂ-ਤੂ, ਮੈਂ-ਮੈਂ ਸੇ ਹਮ ਵਾਕਿਫ ਹੈਂ। ਦਰਅਸਲ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢੀ ਔਰ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ ਕੇ ਅਸ੍ਮਿਤਾ ਕੋ ਲੇਕਰ ਗੁਸ੍ਸਾ ਭੀ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਇਸੀ ਉਤਾਵਲਾਪਨ ਯਾ ਅਤਿਉਤ੍ਸਾਹ ਸੇ ਵੇ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਟਿਪ੍ਪਣੀ ਕਰ ਚੁਕੇ ਹੋਂਗੇ। ਬਹਰਹਾਲ ਇਸ ਬਹਸ ਕੇ ਬਹਾਨੇ ਕੁਛ ਠੋਸ ਬਿਨ੍ਦੁਓਂ ਪਰ ਬਾਤਚੀਤ ਜਾਰੀ ਰਖੇਂ।ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੀ ਵਿਸ਼੍ਵਵ੍ਯਾਪੀ ਮਹਤ੍ਤਾ ਆਜ ਸੇ ਨਹੀਂ ਹਜਾਰੋਂ-ਹਜਾਰ ਵਰ੍ਸ਼ੋਂ ਸੇ ਹੈ। ਵਿਸ਼੍ਵ ਕੇ ਅਧੁਨਾਤਨ ਦੇਸ਼ੋਂ ਨੇ ਭੀ ਪ੍ਰਾਰਂਭ ਸੇ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੀ ਮਹਤ੍ਤਾ ਕੋ ਸ੍ਵੀਕਾਰ ਕਿਯਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਪਸ਼੍ਚਿਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੈਜ੍ਞਾਨਿਕ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਵ੍ਯਾਕਰਣਿਕ ਢਾਂਚੇ ਕੋ ਲੇਕਰ ਹੀ ਅਪਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾ ਅਧ੍ਯਯਨ ਕਰ ਪਾਤੇ ਹੈਂ। ਪਾਣਿਨਿ, ਯਾਸ੍ਕ, ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ, ਪਂਤਜਲਿ, ਆਨਂਦਵਰ੍ਧਨ, ਭਰ੍ਤਰਹਰਿ, ਭਾਸ਼੍ਯ ਜੈਸੇ ਅਨੇਕ ਵ੍ਯਾਕਰਣਾਰ੍ਚ ਔਰ ਵਿਭਿਨ੍ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਂ ਕੇ ਜ੍ਞਾਤਾਓਂ ਨੇ ਸੈਕੜੋਂ ਵਰ੍ਸ਼ ਪੂਰ੍ਵ ਜਿਨ ਸਿਧ੍ਦਾਂਤੋਂ ਕਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਿਯਾ ਥਾ, ਆਜ ਭੀ ਉਨ੍ਹੀਂ ਸਿਧ੍ਦਾਂਤੋਂ ਕੇ ਸਹਾਰਰੇ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾਵੈਜ੍ਞਾਨਿਕ ਅਧ੍ਯਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਬ੍ਲੂਮਫੀਲ੍ਡ, ਸਸ੍ਯੂਰ, ਨੌਮ ਚੌਮਸ੍ਕੀ ਜੈਸੇ ਅਨੇਕ ਪਸ਼੍ਚਿਮੀ ਵਿਦ੍ਵਾਨੋਂ ਕਾ ਅਧ੍ਯਯਨ ਭੀ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਇਨ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰ੍ਯੋਂ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਬੌਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਤਾ ਹੈ। ਵੇ ਕਹੀਂ ਨ ਕਹੀਂ ਉਨਸੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਯਾ ਉਨਕੀ ਛਾਯਾ ਮੇਂ ਗੁਮ ਦਿਖਾਈ ਦੇਤੇ ਹੈਂ। ਦੇਰਿਦਾ ਭੀ ਨਾਗਾਰ੍ਜੁਨ, ਸ਼ਂਕਰਾਚਾਰ੍ਯ ਔਰ ਅਰਵਿਂਦ ਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲਗਤੇ ਹੈਂ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਦਰਅਸਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੇਂ ਨ ਆਨੇ ਕੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਮੂਚੇ ਵਿਸ਼੍ਵ ਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਸ਼੍ਵ ਪਰਿਵਾਰ ਏਵਂ ਸਾਰ੍ਵਜਨੀਨ ਭ੍ਰਾਤਰਭਾਵ ਕੀ ਜਨਨੀ ਹੈ। ਸ਼ਂਕਰਾਚਾਰ੍ਯ ਔਰ ਰਾਮਾਨੁਜਾਚਾਰ੍ਯ ਨੇ ਅਪਨੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿ ਇਸਕੇ ਉਤ੍ਥਾਨ ਕੇ ਲਿਏ ਲਗਾ ਦੀ ਥੀ। ਚੀਨ ਕੀ ਬੜੀ ਦੀਵਾਰ ਪਰ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੇ ਧਰ੍ਮਸੂਤ੍ਰ ਅਂਕਿਤ ਹੈਂ। ਮਧ੍ਯ ਏਸ਼ਿਯਾ ਮੇਂ ਅਨੇਕ ਸ੍ਥਲੋਂ ਪਰ ਸਂਸ੍ਕਰਤ-ਗ੍ਰਂਥੋਂ ਕੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਹੁਏ ਹੈਂ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਨੇ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੋ ਮਾਨਵ ਜਾਤਿ ਕੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਭਾਸ਼ਾ ਮਾਨਾ ਹੈ। ਮੈਕ੍ਸਮੂਲਰ ਨੇ ਆਂਤਰਿਕ ਸ਼ਾਂਤਿ ਕੇ ਉਦ੍ਦੇਸ਼੍ਯ ਸੇ ਰਚਿਤ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੋ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਮਾਨਾ ਹੈ। ਵਾਸ੍ਤਵ ਮੇਂ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਹਮਾਰੀ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਕਾ ਮੂਲਾਧਾਰ ਹੈ। ਇਸਕੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਆਤ੍ਮਾ ਬਸੀ ਹੈ। ਐਸੀ ਕੋਈ ਵਿਧਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਮੇਂ ਪੂਰੀ ਤਾਰ੍ਕਿਕਤਾ ਕੇ ਸਾਥ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਐਸਾ ਕੋਈ ਜ੍ਞਾਨ-ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਜੋ ਅਪਨੇ ਮੌਲਿਕ ਸਿਧ੍ਦਾਂਤ ਕੇ ਸਾਥ ਉਪਸ੍ਥਿਤ ਨ ਹੋ।ਬਾਤ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੋ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸ੍ਤਰ ਪਰ ਪਢਾਏ ਜਾਨੇ ਕੇ ਸਂਬਂਧ ਮੇਂ ਕੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਬ ਇਸ ਬਾਤ ਕੀ ਭੀ ਚਿਂਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹਿਏ ਕਿ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸ੍ਤਰ ਪਰ ਪਢਾਈ ਕਿਸ ਪਧ੍ਦਤਿ ਸੇ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਔਰ ਵਰ੍ਤਮਾਨ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਕਿਸ ਓਰ ਹੈ। ਸਮੂਚਾ ਭਾਰਤ ਔਰ ਅਬ ਏਸ਼ਿਯਾ ਕੇ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ ਭੀ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਕੀ ਓਰ ਮੁਂਹ ਤਾਕ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਗ੍ਲੋਬਲਾਇਜੇਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸੇ ਔਰ ਮਜਬੂਤ ਕਰ ਦਿਯਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼੍ਵ ਬਾਜਾਰ ਮੇਂ ਅਪਨਾ ਵਰ੍ਚਸ੍ਵ ਬਨਾਨੇ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਕੇ ਸਹਾਰੇ ਕੀ ਜਰੂਰਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇਤੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਓਰ ਇਸ ਬਾਜਾਰ ਕੇ ਦਾਦਾਓਂ ਕੀ ਓਰ ਦੇਖੇਂ ਤੋ ਉਨ੍ਹੇਂ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ੀਯ ਯਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੀਯ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਕੇ ਉਨਕੇ ਉਤ੍ਪਾਦ ਔਰ ਉਸਕੇ ਸਾਥ ਵਿਚਾਰ ਗਾਂਵੋਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁਂਚ ਸਕਤੇ ਹੈਂ। ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸ੍ਤਰ ਪਰ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਅਬ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕਾ ਅਧ੍ਯਾਪਨ ਕਰਾਨੇ ਸੇ ਏਕ ਲਾਭ ਜਰੂਰ ਹੋਗਾ ਕਿ ਹਮ ਭਾਸ਼ਾ ਕੀ ਸ਼ੁਧ੍ਦਤਾ ਏਵਂ ਉਸਕੇ ਆਧਾਰ ਕੋ ਆਤ੍ਮਸਾਤ ਕਰ ਸਕੇਂਗੇ। ਪਰਂਤੁ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕਾ ਪਾਠ ਗਂਭੀਰਤਾ ਸੇ ਨ ਹੋਕਰ ਬਚਕਾਨਾ ਔਰ ਮਹਜ ਔਪਚਾਰਿਕਤਾ ਕੇ ਲਿਏ ਕਰਾਯਾ ਗਯਾ ਤੋ ਔਰ ਭੀ ਅਨਰ੍ਥ ਹੋਗਾ। ਹੋ ਯਹੀ ਰਹਾ ਹੈ। ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਮਾਧ੍ਯਮ ਵਾਲੇ ਸ੍ਕੂਲੋਂ ਮੇਂ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਔਰ ਹਿਂਦੀ ਕੋ ਮਜਾਕ ਕੀ ਤਰਹ ਪਢਾਯਾ ਜਾ ਰਹਾ ਹੈ। ਹਮ ਸ੍ਵਯਂ ਅਪਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਚੇਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸ਼ੁਧ੍ਦ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਬੋਲਨੇ ਸੇ ਭਯਭੀਤ ਰਹਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਦਿਨਭਰ ਅਸ਼ੁਧ੍ਦ ਹਿਂਦੀ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਜੀ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਇਸਲਿਏ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕੋ ਪੂਰੀ ਗਂਭੀਰਤਾ ਔਰ ਯੋਜਨਾਬਧ੍ਦ ਢਂਗ ਸੇ ਅਧ੍ਯਯਨ ਕੇ ਲਿਏ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਏ।ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਸੇ ਅਲਗ ਮਾਤਰਭਾਸ਼ਾ ਕੇ ਅਧ੍ਯਾਪਨ ਕੀ ਬਾਤ ਕਰੇਂ ਤੋ ਕੇਂਦ੍ਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਹਲੇ ਹੀ ਫਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕਿਯਾ ਹੁਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸ੍ਤਰ ਕੀ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਕਾ ਮਾਧ੍ਯਮ ਮਾਤਰਭਾਸ਼ਾਏਂ ਹੋਂ। ਅਨੇਕ ਰਾਜ੍ਯੋਂ ਮੇਂ ਐਸਾ ਹੋ ਭੀ ਰਹਾ ਹੈ। ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ ਮੇਂ ਭੀ ਅਨੇਕ ਬੋਲਿਯੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਪਾਠਯਕ੍ਰਮ ਤੈਯਾਰ ਕਿਏ ਗਏ ਹੈਂ। ਲੇਕਿਨ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢੀ ਕੋ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਛੋੜਨਾ ਕਿਸ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਕੀ ਓਰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ ਰਾਜ੍ਯ ਕੀ ਸ੍ਥਾਪਨਾ ਸੇ ਜੋ ਭਯ ਕਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਰਾਜ੍ਯ ਬਨਨੇ ਸੇ ਪਹਲੇ ਥਾ, ਲਗਭਗ ਵਹੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢੀ ਕੋ ਲੇਕਰ ਹੈ। ਯਹ ਸਤ੍ਯ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਰਭਾਸ਼ਾਏਂ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਕੋ ਦਿਲ ਸੇ ਜੋੜਤੀ ਹੈਂ। ਬਿਖਰਾ ਹੁਆ ਸਮਾਜ ਅਪਨੀ ਮਾਤਰਭਾਸ਼ਾ ਕੀ ਮਿਠਾਸ ਪਾਕਰ ਏਕਜੁਟ ਹੋ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਯਹ ਏਕਜੁਟਤਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੀਯ ਅਸ੍ਮਿਤਾ ਕੀ ਸਬਸੇ ਬੜੀ ਪੂਂਜੀ ਹੈ। ਇਸੀ ਤਾਕਤ ਕਾ ਅਪਨੇ ਅਧਿਕਾਰੋਂ ਕੀ ਰਕ੍ਸ਼ਾ ਕੇ ਲਿਏ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ ਰਾਜ੍ਯ ਕੀ ਸਸ਼ਕ੍ਤ ਵੈਚਾਰਿਕ ਆਂਦੋਲਨ ਕੇ ਪੀਛੇ ਭੀ ਮੈਂ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢੀ ਕੀ ਤਾਕਤ ਕੋ ਖੜਾ ਪਾਤਾ ਹੂਂ। ਯਹੀ ਤਾਕਤ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੀਯ ਅਸ੍ਮਿਤਾ ਕੋ ਦੇਸ਼ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਰਾਜ੍ਯੋਂ ਕੀ ਤਰਹ ਦੂਸਰੀ ਓਰ ਨ ਧਕੇਲ ਦੇ ਯਹੀ ਚਿਂਤਾ ਅਨੇਕ ਲੋਗੋਂ ਕੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਓਰ ਬਿਨਾ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢੀ ਕੇ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ ਮੇਂ ਨ ਤੋ ਸਤ੍ਤਾ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਤੀ ਹੈ, ਨ ਵ੍ਯਾਪਾਰ ਕਿਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ ਔਰ ਤੋ ਔਰ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢਿਯੋਂ ਕਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਭੀ ਨਹੀਂ ਕਿਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ। ਅਂਗ੍ਰੇਜੋਂ ਨੇ ਸਂਸ੍ਕਰਤ, ਹਿਨ੍ਦੀ ਔਰ ਅਨ੍ਯ ਭਾਰਤੀਯ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਕੋ ਸੀਖਨੇ ਔਰ ਉਸ ਪਰ ਵਰਹਦ ਅਧ੍ਯਯਨ ਕਰਨੇ ਕਾ ਕਾਰ੍ਯ ਯੂਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿਯਾ ਥਾ। ਭਾਰਤ ਮੇਂ ਇਕਲੌਤਾ ਵਰਹਦ ਭਾਸ਼ਾ-ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣ ਕਾ ਕਾਰ੍ਯ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਹੀ ਤੋ ਅਪਨੇ ਨਿਹਿਤ ਉਦ੍ਦੇਸ਼੍ਯੋਂ ਕੀ ਪੂਰ੍ਤਿ ਕੇ ਲਿਏ ਕਿਯਾ ਥਾ। ਉਸੀ ਅਧ੍ਯਯਨ ਸੇ ਹੀਰਾਲਾਲ ਕਾਵ੍ਯੋਪਾਧ੍ਯਾਯ ਕਾ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢੀ ਵ੍ਯਾਕਰਣ ਉਪਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਪਰ ਆਜ ਹਮ ਗਰ੍ਵ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਜਿਨ ਲੋਗੋਂ ਨੇ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢੀ ਕੇ ਸਾਥ-ਸਾਥ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢੀ ਕੋ ਆਤ੍ਮਸਾਤ ਕਿਯਾ ਹੈ ਵੇ ਸੁਖੀ ਹੈਂ। ਇਸਕੇ ਵਿਪਰੀਤ ਜੋ ਲੋਗ ਅਪਨੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਅਪਨੀ ਅਸ੍ਮਿਤਾ ਕੇ ਦੀਪ ਕੋ ਪ੍ਰਾਵਲਿਤ ਰਖਨਾ ਜਰੂਰੀ ਸਮਙਾਤੇ ਹੈਂ, ਵੇ ਗੈਰ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢਿਯਾ ਕਹਲਾਨੇ ਕਾ ਦੁਖ ਭੀ ਙੋਲ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਯਹ ਬਹਸ ਬਹੁਤ ਲਂਬੀ ਹੋ ਸਕਤੀ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਨਿਸ਼੍ਕਰ੍ਸ਼ ਯਹੀ ਨਿਕਲਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾਏਂ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਦਾਯਿਕ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ। ਏਕ-ਦੂਸਰੇ ਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਔਰ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਕੀ ਰਕ੍ਸ਼ਾ ਕਰਨਾ ਔਰ ਉਸਕਾ ਸਮ੍ਮਾਨ ਕਰਨਾ ਹਮਾਰੀ ਮਾਨਵੀਯ ਆਵਸ਼੍ਯਕਤਾ ਹੈ।