ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਸਰਜਨ – ਨਵਮ੍ਬਰ-ਦਿਸਮ੍ਬਰ 2009

‘ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਸਰਜਨ’ ਕੇ ਇਸ ਅਂਕ ਮੇਂ ਆਪ ਪਢੇਂਗੇ –
“ਮੇਰੀ ਬਾਤ” ਸ੍ਤਂਭ ਕੇ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤ ਵਰਿਸ਼੍ਠ ਕਥਾਕਾਰ ਰੂਪ ਸਿਂਹ ਚਂਦੇਲ ਕਾ ਆਲੇਖ “ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣੋਂ ਕੇ ਮਾਯਨੇ.”, ਕਵਯਿਤ੍ਰੀ- ਰਸ਼੍ਮਿ ਪ੍ਰਭਾ ਕੀ ਕਵਿਤਾਏਂ, ਕਥਾਕਾਰ ਬਲਰਾਮ ਅਗ੍ਰਵਾਲ ਕੀ ਲਘੁਕਥਾਏਂ, ਪਂਜਾਬੀ ਕੇ ਯੁਵਾ ਕਥਾਕਾਰ ਜਤਿਂਦਰ ਸਿਂਹ ਹਾਂਸ ਕੀ ਪਂਜਾਬੀ ਕਹਾਨੀ “ ਬੂਂਦ ਬੂਂਦ ਕਹਾਨੀ ” ਕਾ ਹਿਨ੍ਦੀ ਅਨੁਵਾਦ, ‘ਭਾਸ਼ਾਂਤਰ’ ਕੇ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤ ਡੌ0 ਰੂਪਸਿਂਹ ਚਨ੍ਦੇਲ ਦ੍ਵਾਰਾ ਅਨੂਦਿਤ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਲਿਯੋ ਤੋਲਸ੍ਤੋਯ ਕੇ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ‘ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ’ ਕੀ ਦਸਵੀਂ ਕਿਸ੍ਤ, ਵਰਿਸ਼੍ਠ ਆਲੋਚਕ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਵ ਦ੍ਵਾਰਾ ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਕੇ ਚਰ੍ਚਿਤ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ‘ਪਿਛ੍ਲੇ ਪਨ੍ਨੇ ਕੀ ਔਰਤੇਂ’ ਕੀ ਸਮੀਕ੍ਸ਼ਾ…
ਸਂਪਾਦਕ : ਸਾਹਿਤ੍ਯ-ਸਰਜਨ

ਮੇਰੀ ਬਾਤ

ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣੋਂ ਕੇ ਮਾਯਨੇ
-ਰੂਪਸਿਂਹ ਚਨ੍ਦੇਲ

ਇਸ ਪਰਮ੍ਪਰਾ ਕਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵ ਕਬ ਹੁਆ ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕਤਾ ਕੇ ਸਾਥ ਯਹ ਬਤਾ ਪਾਨਾ ਮੇਰੇ ਲਿਏ ਕਠਿਨ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਪਿਛਲੇ ਕੁਛ ਵਰ੍ਸ਼ੋਂ ਸੇ ਐਸੇ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣੋਂ ਕੀ ਬਾਢ-ਸੀ ਆ ਗਈ ਔਰ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਮੇਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਠਿਤ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ-ਰਾਜਨੈਤਿਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾਓਂ ਕੇ ਸਾਥ ਛੋਟੀ-ਮਝੋਲੀ, ਚਰ੍ਚਿਤ-ਅਚਰ੍ਚਿਤ ਪਤ੍ਰਿਕਾਏਂ ਭੀ ਅਪਨੀ ਸਕ੍ਰਿਯਤਾ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤ ਕਰਤੀ ਦਿਖੀਂ. ਅਧਿਕਾਂਸ਼ ਪਤ੍ਰਿਕਾਓਂ ਨੇ ਕਹਾਨੀ ਔਰ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਕੋ ਹੀ ਕੇਨ੍ਦ੍ਰ ਮੇਂ ਰਖਾ. ਲਘੁਕਥਾ, ਆਲੋਚਨਾ, ਰਿਪੋਰ੍ਤਾਜ, ਯਾਤ੍ਰਾ, ਸਂਸ੍ਮਰਣ, ਆਤ੍ਮਕਥਾ, ਵ੍ਯਂਗ੍ਯ, ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ੍ਯ .... ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੀ ਅਨ੍ਯ ਵਿਧਾਓਂ ਕੋ ਦਰਕਿਨਾਰ ਰਖਾ ਗਯਾ. ਯਹੀ ਵਹ ਕਾਰਣ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਮੁਝੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਮੇਂ ਸੋਚਨੇ ਔਰ ਅਪਨੇ ਵਿਚਾਰ ਆਪਕੇ ਵਿਚਾਰਾਰ੍ਥ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤ ਕਰਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਿਯਾ.

ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਕੌਨ-ਸੇ ਕਾਰਣ ਹੈਂ ਜਿਸਸੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਵਿਧਾਓਂ ਕੋ ਹੀ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣ ਕਾ ਆਧਾਰ ਬਨਾਯਾ ਗਯਾ ਔਰ ਅਨ੍ਯ ਵਿਧਾਓਂ ਕੋ ਛੋੜ ਦਿਯਾ ਗਯਾ. ਏਕ ਤਰ੍ਕ ਯਹ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿਨ੍ਦੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੀ ਯੇ ਦੋ ਵਿਧਾਏਂ ਹੀ ਸਰ੍ਵਾਧਿਕ ਚਰ੍ਚਾ ਮੇਂ ਰਹਤੀ ਹੈਂ. ਦੂਸਰਾ ਤਰ੍ਕ ਯਹ ਕਿ ਲੇਖਕੋਂ ਕੀ ਸਰ੍ਵਾਧਿਕ ਹਿਸ੍ਸੇਦਾਰੀ ਇਨ੍ਹੀਂ ਵਿਧਾਓਂ ਮੇਂ ਹੈ ਔਰ ਉਨਮੇਂ ਉਤ੍ਕਰਸ਼੍ਟਤਾ ਕੀ ਪਹਚਾਨ ਕਰ ਪਾਠਕੋਂ ਕੋ ਉਸਸੇ ਅਵਗਤ ਕਰਾਨਾ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾਓਂ ਕਾ ਮੁਖ੍ਯ ਧ੍ਯੇਯ ਹੋਤਾ ਹੈ. ਏਕ ਤਰ੍ਕ ਯਹ ਭੀ ਕਿ ਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਓਂ ਮੇਂ ਰਚਨਾਕਾਰੋਂ ਕੀ ਸੀਮਿਤ ਸਂਖ੍ਯਾ ਕੇ ਕਾਰਣ ਪਾਠਕ ਸ੍ਵਯਂ ਉਨਕੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼੍ਠਤਾ ਯਾ ਸ੍ਤਰਹੀਨਤਾ ਕਾ ਆਕਲਨ ਕਰਨੇ ਮੇਂ ਸਕ੍ਸ਼ਮ ਰਹਤਾ ਹੈ.

ਸਂਭਵ ਹੈ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਕੋਂ (ਸਮ੍ਪਾਦਕੋਂ) ਕੇ ਪਾਸ ਅਪਨੇ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣ ਕੇ ਲਿਏ ਕੁਛ ਅਨ੍ਯ ਤਰ੍ਕ ਭੀ ਹੋਂ, ਲੇਕਿਨ ਮੇਰੀ ਮੋਟੀ ਅਕ੍ਲ ਮੇਂ ਉਪਰੋਕ੍ਤ ਯਾ ਅਨ੍ਯ ਤਰ੍ਕੋਂ ਸੇ ਇਤਰ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣ ਕਰਵਾਨੇ ਕੇ ਪੀਛੇ ਸਮ੍ਪਾਦਕੋਂ ਕੀ ਨੀਯਤ ਔਰ ਅਪਨੋਂ ਕੇ ਅਸ੍ਤਿਤ੍ਵ ਸਂਕਟ ਕਾ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਸਬਸੇ ਬੜਾ ਕਾਰਣ ਸਮਝ ਆਤਾ ਹੈ. ਇਸ ਅਸ੍ਤਿਤ੍ਵ ਸਂਕਟ ਨੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਮੇਂ 'ਮੁਖ੍ਯਧਾਰਾ' ਜੈਸੇ ਰਾਜਨੈਤਿਕ ਸ਼ਬ੍ਦ ਕੋ ਕੁਛ ਇਸ ਤਰਹ ਪਰੋਸਾ ਕਿ ਹਰ ਦੂਸਰਾ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰ ਉਸਕੋ ਚਭੁਲਾਤਾ ਘੂਮ ਰਹਾ ਹੈ ਔਰ ਯਹ ਸੋਚਕਰ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨ ਹੈ ਕਿ ਵਹ ਮੁਖ੍ਯਧਾਰਾ ਕਾ ਲੇਖਕ ਹੈ ਇਸਲਿਏ ਵਹ ਏਕ ਸਫਲ ਔਰ ਸਮਰ੍ਥ ਲੇਖਕ ਹੈ.

ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣੋਂ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਸਮ੍ਪਾਦਕ ਉਨ ਲੇਖਕੋਂ ਕੀ ਰਚਨਾਓਂ ਕੋ ਉਸ ਸੂਚੀ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਉਨ੍ਹੇਂ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਸਿਦ੍ਧ ਕਰਨੇ ਕਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਜੋ ਉਨਕੇ ਚਹੇਤੇ ਹੋਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਉਨਕੇ ਪੀਛੇ ਤਨ-ਮਨ ਔਰ ਧਨ ਸੇ ਸਮਰ੍ਪਿਤ ਰਹਤੇ ਹੈਂ.

ਇਨ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣੋਂ ਕੇ ਪੀਛੇ ਸਰ੍ਵਥਾ ਦਰਸ਼੍ਟਿ ਕਾ ਅਭਾਵ ਹੋਤਾ ਹੈ. ਪ੍ਰਾਯ: ਯੇ ਏਕਲ ਨਿਰ੍ਣਯ ਕਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੋਤੇ ਹੈਂ, ਔਰ ਰਚਨਾਓਂ ਔਰ ਰਚਨਾਕਾਰੋਂ ਕੀ ਸੂਚੀ ਮੇਂ ਕੁਛ ਸ੍ਥਾਪਿਤ ਰਚਨਾਕਾਰੋਂ ਕੋ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਨਿਰ੍ਣਾਯਕ ਸ਼ੇਸ਼ ਉਨ੍ਹੀ ਨਾਮੋਂ ਕੋ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਜਿਨਕੇ ਲਿਏ ਉਨ੍ਹੇਂ ਵਹ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨਾ ਪੜਤਾ ਹੈਂ. ਯਹ ਸਬ ਕਿਸੀ ਸ਼ਡਯਂਤ੍ਰ ਕੀ ਭਾਂਤਿ ਹੋਤਾ ਹੈ ਔਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾ ਮੇਂ ਕਿਤਨੀ ਹੀ ਉਤ੍ਕਰਸ਼੍ਟ ਰਚਨਾਓਂ ਕੀ ਉਪੇਕ੍ਸ਼ਾ ਕੀ ਜਾਤੀ ਹੈ ਔਰ ਅਪਨੇ ਚਹੇਤੇ ਕੀ ਦੋਯਮ ਦਰ੍ਜੇ ਕੀ ਰਚਨਾ ਕੋ ਸਦੀ ਯਾ ਪਚੀਸ ਵਰ੍ਸ਼ੋਂ ਕੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼੍ਠਤਮ ਰਚਨਾਓਂ ਮੇਂ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕਰ ਲੇਤੇ ਹੈਂ. ਕ੍ਯਾ ਕਭੀ ਕਿਸੀ ਸਮ੍ਪਾਦਕ ਨੇ ਪਾਠਕੋਂ ਸੇ ਯਹ ਜਾਨਨੇ ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀ ਕਿ ਉਨਕੀ ਦਰਸ਼੍ਟਿ ਮੇਂ ਕੌਨ-ਸੀ ਰਚਨਾ ਕ੍ਰਮਾਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼੍ਠਤਾ ਕੀ ਕਿਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮੇਂ ਆਤੀ ਹੈ ? ਕ੍ਯਾ ਕਿਸੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਨੇ ਕਿਸੀ ਮਾਨ੍ਯਤਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਕ ਸਂਸ੍ਥਾ ਸੇ ਕਭੀ ਐਸੇ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣ ਕਰਵਾਏ ? ਨਹੀਂ , ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਤਬ ਵਰ੍ਸ਼ੋਂ ਸੇ ਉਨਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀ ਜਾਨੇ ਵਾਲੀ ਸੂਚੀ ਸੇ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਨਾਮ ਨਦਾਰਤ ਹੋ ਜਾਤੇ. ਐਸੀ ਸਂਸ੍ਥਾਓਂ ਕੋ ਕਾਰ੍ਯ ਸੌਂਪਨੇ ਕੇ ਵਿਸ਼ਯ ਮੇਂ ਸੀਮਿਤ ਸਾਧਨੋਂ ਸੇ ਨਿਕਲਨੇ ਵਾਲੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾਏਂ ਯਹ ਕਹ ਸਕਤੀ ਹੈਂ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰ੍ਯ ਹੇਤੁ ਉਨ ਸਂਸ੍ਥਾਓਂ ਕੋ ਦੇਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਉਨਕੇ ਪਾਸ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤ ਆਰ੍ਥਿਕ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈਂ, ਲੇਕਿਨ ਐਸੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣ ਇਂਡਿਯਾ ਟੁਡੇ ਜੈਸੀ ਸਾਧਨ-ਸਮ੍ਪਨ੍ਨ ਪਤ੍ਰਿਕਾਏਂ ਭੀ ਕਰਵਾਤੀ ਰਹੀ ਹੈਂ ਔਰ ਆਗੇ ਭੀ ਕਰਵਾਏਂਗੀ. ਇਂਡਿਯਾ ਟੁਡੇ ਨੇ ਭੀ ਇਸ ਕਾਰ੍ਯ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਕਭੀ ਗਂਭੀਰ ਦਰਸ਼੍ਟਿਕੋਣ ਕਾ ਪਰਿਚਯ ਨ ਦੇਤੇ ਹੁਏ ਉਨ੍ਹੀਂ ਲੋਗੋਂ ਕੋ ਇਸਮੇਂ ਸਂਲਗ੍ਨ ਕਿਯਾ ਜਿਨਕੇ ਚਹੇਤੋਂ ਕੀ ਅਪਨੀ ਫੇਹਰਿਸ਼੍ਤ ਹੋਤੀ ਹੈ. ਯਦਿ ਕਿਸੀ ਸ਼ੋਘਕਰ੍ਤਾ ਸੇ ਯਹ ਕਾਰ੍ਯ ਕਰਵਾਯਾ ਭੀ ਗਯਾ ਤੋ ਉਸਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਸੌਂਪੀ ਗਯੀ ਰਪਟ ਕੋ ਕੂੜੇਦਾਨ ਕੇ ਹਵਾਲੇ ਕਿਯਾ ਗਯਾ. (ਸਮ੍ਪਾਦਕੋਂ ਔਰ ਆਲੋਚਕੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਜੇ.ਏਨ.ਯੂ. ਕੇ ਏਕ ਸ਼ੋਧਛਾਤ੍ਰ ਸੇ ਕੁਛ ਵਰ੍ਸ਼ ਪਹਲੇ ਯਹ ਕਾਰ੍ਯ ਕਰਵਾਯਾ ਗਯਾ ਥਾ ਔਰ ਉਸਕੀ ਰਪਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀ ਗਈ ਥੀ, ਜਬਕਿ ਵਹ ਏਕ ਨਿਸ਼੍ਪਕ੍ਸ਼ ਰਪਟ ਥੀ). ਇਂਡਿਯਾ ਟੁਡੇ ਭੀ ਉਨ੍ਹੀਂ ਸਮ੍ਪਾਦਕੋਂ ਯਾ ਸੇਠਾਸ਼੍ਰਯੀ ਆਲੋਚਕੋਂ ਕੋ ਯਹ ਕਾਰ੍ਯ ਸੌਂਪਕਰ ਇਤਿ ਮਾਨ ਲੇਤੀ ਰਹੀ ਜੋ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਰਾਜਨੀਤਿ ਕੇ ਅਚ੍ਛੇ ਖਿਲਾੜੀ ਹੈਂ. ਕੁਛ ਲੋਗੋਂ ਨੇ ਅਪਨੀ ਇਸ ਸ੍ਥਿਤਿ ਕਾ ਭਰਪੂਰ ਦੋਹਨ ਕਿਯਾ. ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਕੀ ਮੁਫ੍ਤ ਯਾਤ੍ਰਾਓਂ ਕਾ ਲਾਭ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾ ਉਨ੍ਹੇਂ ਬਲ੍ਕਿ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਆਯੋਜਨੋਂ ਮੇਂ ਉਨਕੀ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਭੂਮਿਕਾ ਤਯ ਹੋਨੇ ਲਗੀ.

ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੋਂ ਏਕ ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯਜਨਕ ਘਟਨਾ ਹੁਈ. ਦਿਲ੍ਲੀ ਕੇ ਏਕ ਉਪਨ੍ਯਾਸਕਾਰ ਏਕ ਸਮ੍ਪਾਦਕ ਸੇ ਮਿਲੇ ਔਰ ਉਸੇ ਉਪਨ੍ਯਾਸੋਂ ਕੇ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣ ਕੇ ਲਿਏ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾ. ਹਾਲ ਮੇਂ ਉਨ ਲੇਖਕ ਕਾ ਨਯਾ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁਆ ਥਾ. ਸਮ੍ਪਾਦਕ ਨੇ ਉਨਕੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਗ੍ਰਹਣ ਨਹੀਂ ਕੀ. ਯਦਿ ਕਰ ਲੇਤੇ ਤਬ ਵਹ ਉਸੇ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਿਤ ਸੂਚੀ ਮੇਂ ਅਪਨੇ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਕੋ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਦਬਾਵ ਬਨਾਤੇ. ਸਮ੍ਪਾਦਕ ਨੇ ਉਨਕੀ ਨੀਯਤ ਭਾਂਪ ਲੀ ਥੀ.

ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਮੁਝੇ ਏਕ ਹੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਕੀ ਜਾਨਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਅਪਨੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਵਰ੍ਸ਼ ਭਰ ਕੀ ਕਹਾਨਿਯੋਂ ਪਰ ਅਪਨੇ ਪਾਠਕੋਂ ਕੀ ਰਾਯ ਮਾਂਗਤੀ ਹੈ ਔਰ ਉਨਸੇ ਮਿਲੀ ਰਾਯ ਕੇ ਆਧਾਰ ਪਰ ਵਹ ਤੀਨ ਰਚਨਾਕਾਰੋਂ ਕੋ ਸਮ੍ਮਾਨਿਤ ਕਰਤੀ ਹੈ. ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਕਾ ਨਾਮ ਹੈ 'ਕਥਾਬਿਂਬ'- ਰਚਨਾਓਂ ਕੀ ਉਤ੍ਕਰਸ਼੍ਟਤਾ ਮਾਪਨੇ ਕਾ ਪੈਮਾਨਾ ਪਾਠਕੋਂ ਸੇ ਬੜਾ ਦੂਸਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਤਾ.

ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰ ਕੇ ਲਿਏ ਪਾਠਕੋਂ ਕੀ ਅਦਾਲਤ ਸੇ ਬੜੀ ਕੋਈ ਅਦਾਲਤ ਨਹੀਂ. ਪ੍ਰਤਿਵਰ੍ਸ਼ ਵਿਭਿਨ੍ਨ ਪਤ੍ਰਿਕਾਓਂ ਕੀ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਿਤ ਸੂਚੀ ਕੋ ਵੇ ਕਭੀ ਗਂਭੀਰਤਾ ਸੇ ਨਹੀਂ ਲੇਤੇ, ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਉਨ੍ਹੇਂ ਸ੍ਵਯਂ ਪਰ ਅਧਿਕ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਔਰ ਵੇ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣਕਰ੍ਤਾਓਂ ਕੀ ਨੀਯਤ ਕੋ ਭੀ ਅਬ ਜਾਨ ਗਏ ਹੈਂ. ਆਜ ਕਾ ਪਾਠਕ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੀ ਹਕੀਕਤ ਕੋ ਬਖੂਬੀ ਜਾਨਤਾ ਹੈ. ਕੋਈ ਸਮ੍ਪਾਦਕ ਯਾ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਕ ਉਸੇ ਭ੍ਰਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਤਾ.
00

ਕਵਿਤਾ

ਰਸ਼੍ਮਿ ਪ੍ਰਭਾ ਕੀ ਦੋ ਕਵਿਤਾਏਂ

ਦੁਆਓਂ ਕੇ ਦੀਪ
ਆਂਸੁਓਂ ਕੀ ਨਦੀ ਮੇਂ

ਮੈਂਨੇ ਅਪਨੇ ਮਨ ਕੋ, ਅਪਨੀ ਭਾਵਨਾਓਂ ਕੋ

ਪਾਲ ਸਂਗ ਉਤਾਰ ਦਿਯਾ ਹੈ.

ਆਂਸੁਓਂ ਕੇ ਮਧ੍ਯ

ਜਾਨੇ ਕਿਤਨੀ ਅਜਨਬੀ ਆਂਖੋਂ ਸੇ

ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋ ਜਾਤੀ ਹੈ-

ਫਿਰ ਉਨ ਲਮ੍ਹੋਂ ਕੋ ਪਢ਼ਤੇ ਹੁਏ

ਮੇਰੀ ਆਂਖੇਂ

ਉਨਕੇ ਜਜ੍ਬਾਤੋਂ ਕੀ ਤਿਜੋਰੀ ਬਨ ਜਾਤੀ ਹੈਂ।

ਜਾਨੇ ਕਿਤਨੀ ਚਾਭਿਯਾਂ

ਗੁਚ੍ਛੇ ਮੇਂ ਗੂਂਥੀ

ਮੇਰੀ ਕਮਰ ਮੇਂ,ਮੇਰੇ ਸਾਥ ਚਲਤੀ ਹੈਂ

ਔਰ ਰਾਤ ਹੋਤੇ

ਮੇਰੇ ਸਿਰਹਾਨੇ,

ਮੇਰੇ ਸਪਨੋਂ ਕਾ ਹਿਸ੍ਸਾ ਬਨ ਜਾਤੀ ਹੈਂ,

ਜਹਾਂ ਮੈਂ ਹਰ ਆਂਖੋਂ ਕੇ ਨਾਮ

ਦੁਆਓਂ ਕੇ ਦੀਪ ਜਲਾਤੀ ਹੂਂ !

0

ਇਲ੍ਤਜ਼ਾ
‘ਘਰ’ ਏਕ ਵਿਸ੍ਤਰਤ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈ,

ਜਹਾਂ ਰਿਸ਼੍ਤੋਂ ਕੇ ਬੀਜ ਪਡ਼ਤੇ ਹੈਂ !

’ਪ੍ਯਾਰ’ ਕੇ ਢਾਈ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਕੋ ਜੋਡ਼ਨੇ ਕਾ ਸਲੀਕਾ

ਸਿਖਾਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ,

ਵਿਨਮ੍ਰ ਮਰ੍ਯਾਦਾਓਂ ਕੀ ਰੇਖਾਏਂ ਖੀਂਚੀ ਜਾਤੀ ਹੈਂ!

ਘਰ ਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦ੍ਵਾਰ ਪਰ ’ਵਿਂਡ ਸ਼ਾਇਮ’ ਕ੍ਯੂਂ ਲਗਾਤੇ ਹੈਂ?

ਨਿਸਂਦੇਹ, ਜਲਤਰਂਗ - ਸੀ ਮੀਠੀ ਧ੍ਵਨਿ ਸੇ

ਸ੍ਵਾਗਤ ਦ੍ਵਾਰ ਖੋਲਨੇ ਕੇ ਲਿਏ।

’ਕਡ਼ਵੇ ਬੋਲ’ ਨਾ ਘਰ ਕੀ ਸ਼ਾਨ ਹੋਤੇ ਹੈਂ,

ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੀ ਕੀ ‘ਜੀਤ’ ਬਨਤੇ ਹੈਂ

ਕੈਕ੍ਟਸ ਲਗਾ ਕਰ ਕਿਤਨਾ ਲਹੂ ਲੁਹਾਨ ਕਰੋਗੇ ?

ਸੋਚ ਪਰ ਨਿਯਂਤ੍ਰਣ ਨ ਰਖ ਕਰ ਕਿਤਨੋਂ ਕਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰੋਗੇ?

ਫਿਰ ਉਨਕੀ ਸਰ੍ਦ ਆਂਖੋ ਕੋ ਈਰ੍ਸ਼੍ਯਾ ਕਾ ਨਾਮ ਦੋਗੇ?

ਆਂਸੂ ਕਭੀ ਈਰ੍ਸ਼੍ਯਾ ਕਾ ਸਬਬ ਨਹੀ ਹੋਤੇ

ਉਸੇ ਸਮਝਾਨਾ ਭੀ ਮੁਸ਼੍ਕਿਲ ਹੈ ਅਬ!

ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਸਾਰੀ ਸੋਚ ਜ਼ਹਰੀਲੀ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ!

ਪਰ ਦੋਸ਼ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ ਨਹੀਂ-"ਧਰਤਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰ" ਕਾ ਹੈ ,

ਜਿਸਨੇ ‘ਦੁਰ੍ਯੋਧਨ’ ਬਨਾਨੇ ਮੇ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀ ਛੋੜੀ।

ਯਹਾਂ, ਏਕ ‘ਦੁਰ੍ਯੋਧਨ’ ਕਾ ਹੋਨਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਥਾ

ਜੋ ਆਜ ਤਕ ਹਾਵੀ ਹੈ!

ਐਸੇ ਮੇ, ਤੁਮਸੇ ਵਕ਼੍ਤ ਕੀ ਇਲ੍ਤਜ਼ਾ ਹੈ

ਅਬ ਕੋਈ ‘ਦੁਰ੍ਯੋਧਨ’ ਮਤ ਬਨਾਨਾ

ਔਰ ਆਂਖੋ ਕੇ ਰਹਤੇ ਹੁਏ

’ਧਰਤਰਾਸ਼੍ਟਰ’ ਕੀ ਉਪਾਧਿ ਮਤ ਪਾਨਾ।
0

ਜਨ੍ਮ- ੧੩ ਫਰਵਰੀ, ਸੀਤਾਮਢੀ (ਬਿਹਾਰ)

ਸ਼ੈਕ੍ਸ਼ਣਿਕ ਯੋਗ੍ਯਤਾ - ਸ੍ਨਾਤਕ ( ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਠਾ )

ਰੁਚਿ - ਕਲਮ ਔਰ ਭਾਵਨਾਓਂ ਕੇ ਸਾਥ ਰਹਨਾ

"ਕਾਦਮ੍ਬਿਨੀ" ਮੇਂ ਔਰ ਕੁਛ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਅਖਬਾਰੋਂ ਮੇਂ ਰਚਨਾਯੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ

ਬ੍ਲੌਗ : ਮੇਰੀ ਭਾਵਨਾਏਂ (www.lifeteacheseverything.blogspot.com)
ਈ-ਮੇਲ : rasprabha@gmail.com

ਲਘੁਕਥਾਏਂ

ਦੋ ਲਘੁਕਥਾਏਂ/ ਬਲਰਾਮ ਅਗ੍ਰਵਾਲ

ਗੁਲਮੋਹਰ
ਮਕਾਨ ਕੇ ਬਾਹਰ ਲੌਨ ਮੇਂ ਸੂਰਜ ਕੀ ਓਰ ਪੀਠ ਕਿਏ ਬੈਠੇ ਜਤਨ ਬਾਬੂ ਨ ਜਾਨੇ ਕ੍ਯਾ-ਕ੍ਯਾ ਸੋਚਤੇ ਰਹਤੇ ਹੈ। ਮੈਂ ਲਗਭਗ ਰੋਜਾਨਾ ਹੀ ਦੇਖਤਾ ਹੂਂ ਕਿ ਵਹ ਸਵੇਰੇ ਕੁਰ੍ਸੀ ਕੋ ਲੇ ਆਤੇ ਹੈਂ। ਕਂਧੋਂ ਪਰ ਸ਼ਾਲ ਡਾਲੇ, ਲੌਨ ਕੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਰ ਖੜੇ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਝਰਤੇ ਗੁਲਮੋਹਰ ਕੀ ਓਰ ਮੁਂਹ ਕਰਕੇ, ਚੁਪਚਾਪ ਕੁਰ੍ਸੀ ਪਰ ਬੈਠਕਰ ਵਹ ਧੂਪ ਮੇਂ ਸਿਂਕਨੇ ਲਗਤੇ ਹੈਂ। ਕਭੀ ਭੀ ਉਨਕੇ ਹਾਥੋਂ ਮੇਂ ਮੈਂਨੇ ਕੋਈ ਅਖਬਾਰ ਯਾ ਪੁਸ੍ਤਕ-ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ। ਇਸ ਤਰਹ ਨਿਠਲ੍ਲੇ ਬੈਠੇ ਵਹ ਕਿਤਨਾ ਵਕ੍ਤ ਵਹਾਂ ਬਿਤਾ ਦੇਤੇ ਹੈਂ, ਨਹੀਂ ਮਾਲੂਮ। ਬਹਰਹਾਲ, ਮੇਰੇ ਦਫ੍ਤਰ ਜਾਨੇ ਤਕ ਵਹ ਵਹੀਂ ਬੈਠੇ ਹੋਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਤੇਜ ਧੂਪ ਮੇਂ ਭੀ ਉਠਕਰ ਅਨ੍ਦਰ ਜਾਨੇ ਕੇ ਮੂਡ ਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ।
“ਲਾਲਾਜੀ,” ਔਫਿਸ ਜਾਨੇ ਕੇ ਸੀਢਿਯਾਂ ਉਤਰਕਰ ਨੀਚੇ ਆਯਾ ਹੁਆ ਮੈਂ ਅਪਨੇ ਮਕਾਨ-ਮਾਲਿਕ ਸੇ ਪੂਛਤਾ ਹੂਂ—“ਵਹ ਸਾਮਨੇ…”
“ਵਹ ਜਤਨ ਬਾਬੂ ਹੈ, ਗੁਲਾਮੀ…”
“ਸੋ ਤੋ ਮੈਂ ਜਾਨਤਾ ਹੂਂ।” ਲਾਲਾਜੀ ਕੀ ਤਰਹ ਹੀ ਮੈਂ ਭੀ ਉਨਕਾ ਵਾਕ੍ਯ ਬੀਚ ਮੇਂ ਹੀ ਲਪਕ ਲੇਤਾ ਹੂਂ—“ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਥਾ ਕਿ ਜਤਨ ਬਾਬੂ ਰੋਜਾਨਾ ਹੀ…ਇਸ ਤਰਹ…ਗੁਲਮੋਹਰ ਕੇ ਸਾਮਨੇ…?”
“ਵਹੀ ਤੋ ਬਤਾ ਰਹਾ ਹੂਂ ਬਾਬੂਜੀ!” ਸੀਧੀ-ਸਾਦੀ ਬਾਤਚੀਤ ਕੇ ਦੌਰਾਨ ਭੀ ਚਾਪਲੂਸ ਹਂਸੀ ਹਂਸਨਾ ਲਾਲਾਜੀ ਕੀ ਆਦਤ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਸ੍ਵਾਭਾਨੁਸਾਰ ਹੀ ਖੀਸੇਂ ਨਿਪੋਰਤੇ-ਸੇ ਵਹ ਬਤਾਤੇ ਹੈਂ—“ਗੁਲਾਮੀ ਕੇ ਦਿਨੋਂ ਮੇਂ ਜਤਨ ਬਾਬੂ ਨੇ ਕਿਤਨੇ ਅਫਸਰਾਨ ਕੋ ਗੋਲਿਯੋਂ-ਬਮੋਂ ਸੇ ਉੜਾ ਦਿਯਾ ਹੋਗਾ, ਕੋਈ ਬਤਾ ਨਹੀਂ ਸਕਤਾ। ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਗੁਲਮੋਹਰ ਕੇ ਇਸ ਪੌਧੇ ਕੋ ਜਤਨ ਬਾਬੂ ਕੇ ਏਕ ਬਾਗੀ ਦੋਸ੍ਤ ਨੇ ਯਹ ਕਹਕਰ ਯਹਾਂ ਰੋਪਾ ਥਾ ਕਿ ਇਸ ਪਰ ਆਜਾਦ ਹਿਨ੍ਦੁਸ੍ਤਾਨ ਕੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲਿਯਾਂ ਫੂਲੇਂਗੀ। ਵਕ੍ਤ ਕੀ ਬਾਤ ਬਾਬੂਜੀ, ਉਸੀ ਰਾਤ ਅਪਨੇ ਚਾਰ ਸਾਥਿਯੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਵਹ ਪੁਲਿਸ ਕੇ ਬੀਚ ਘਿਰ ਗਯਾ ਔਰ…”
“ਔਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਯਾ।” ਲਾਲਾਜੀ ਕੇ ਵਾਕ੍ਯ ਕੋ ਪੂਰਾ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਮੈਂ ਬੋਲਤਾ ਹੂਂ।
“ਹਾਂ ਬਾਬੂਜੀ। ਜਤਨ ਬਾਬੂ ਨੇ ਤਭੀ ਸੇ ਇਸ ਪੌਧੇ ਕੋ ਅਪਨੇ ਬਚ੍ਚੇ ਕੀ ਤਰਹ ਸੀਂਚ-ਸੀਂਚਕਰ ਵਰਕ੍ਸ਼ ਬਨਾਯਾ ਹੈ। ਖਾਦ, ਪਾਨੀ…ਕਭੀ ਕਿਸੀ ਚੀਜ ਕੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋਨੇ ਦੀ। ਖੂਬ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਰਹਤਾ ਹੈ ਯਹ; ਲੇਕਿਨ……”
“ਲੇਕਿਨ ਕ੍ਯਾ?”
“ਹਿਨ੍ਦੁਸ੍ਤਾਨ ਕੋ ਆਜ਼ਾਦ ਹੁਏ ਇਤਨੇ ਬਰਸ ਬੀਤ ਗਏ।” ਚਲਤੇ-ਚਲਤੇ ਲਾਲਾਜੀ ਰੁਕ ਜਾਤੇ ਹੈਂ—“ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕ੍ਯਾ ਬਾਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਰ ਫੂਲ ਏਕ ਭੀ ਨਹੀਂ ਖਿਲਾ…।”

ਲੜਾਈ

ਦੂਸਰਾ ਪੈਗ ਚਢਾਕਰ ਮੈਂਨੇ ਜੈਸੇ-ਹੀ ਗਿਲਾਸ ਕੋ ਮੇਜ ਪਰ ਰਖਾ—ਸਾਮਨੇ ਬੈਠੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪਰ ਮੇਰੀ ਨਜਰੇਂ ਟਿਕ ਗਈਂ। ਉਸਨੇ ਭੀ ਮੇਰੇ ਸਾਥ ਹੀ ਅਪਨਾ ਗਿਲਾਸ ਹੋਠੋਂ ਸੇ ਹਟਾਯਾ ਥਾ। ਬਿਨਾ ਪੂਛੇ ਮੇਰੀ ਮੇਜ ਪਰ ਆ ਬੈਠਨੇ ਔਰ ਪੀਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਨੇ ਕੀ ਉਸਕੀ ਗੁਸ੍ਤਾਖੀ ਪਰ ਮੁਝੇ ਭਰਪੂਰ ਗੁਸ੍ਸਾ ਆਯਾ ਲੇਕਿਨ…ਬੋਤਲ ਜਬ ਬੀਚ ਮੇਂ ਰਖੀ ਹੋ ਤੋ ਕੋਈ ਭੀ ਛੋਟਾ, ਬੜਾ ਯਾ ਗੁਸ੍ਤਾਖ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ—ਅਪਨੇ ਏਕ ਹਮਪ੍ਯਾਲਾ ਅਜੀਜ ਕੀ ਯਹ ਬਾਤ ਮੁਝੇ ਯਾਦ ਹੋ ਆਈ। ਇਸ ਬੀਚ ਮੈਂਨੇ ਜਬ ਭੀ ਨਜਰ ਉਠਾਈ, ਉਸੇ ਅਪਨੀ ਓਰ ਘੂਰਤੇ ਪਾਯਾ।
“ਅਗਰ ਮੈਂ ਤੁਮਸੇ ਇਸ ਕਦਰ ਬੇਹਿਸਾਬ ਪੀਨੇ ਕੀ ਵਜਹ ਪੂਛੂਂ ਤੋ ਤੁਮ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਮਾਨੋਗੇ ਦੋਸ੍ਤ!” ਮੈਂ ਉਸਸੇ ਬੋਲਾ।
“ਗਰੀਬੀ…ਮਂਹਗਾਈ…ਚਾਹਤੇ ਹੁਏ ਭੀ ਭ੍ਰਸ਼੍ਟ ਔਰ ਬੇਪਰਵਾਹ ਸਿਸ੍ਟਮ ਕੋ ਨ ਬਦਲ ਪਾਨੇ ਕਾ ਨਪੁਂਸਕ-ਆਕ੍ਰੋਸ਼—ਕੋਈ ਭੀ ਆਮ-ਵਜਹ ਸਮਝ ਲੋ।” ਵਹ ਲਾਪਰਵਾਹ ਅਂਦਾਜ ਮੇਂ ਬੋਲਾ,“ਤੁਮ ਸੁਨਾਓ।”
“ਮੈਂ!” ਮੈਂ ਹਿਚਕਾ। ਇਸ ਬੀਚ ਦੋ ‘ਨੀਟ’ ਗਟਕ ਚੁਕਾ ਵਹ ਭਯਾਵਹ-ਸਾ ਹੋ ਉਠਾ ਥਾ। ਆਂਖੇਂ ਬਾਹਰ ਕੀ ਓਰ ਉਬਲ ਆਯੀ ਥੀਂ ਔਰ ਉਨਕਾ ਬਾਰੀਕ-ਸੇ-ਬਾਰੀਕ ਰੇਸ਼ਾ ਭੀ ਇਸ ਕਦਰ ਸੁਰ੍ਖ ਹੋ ਉਠਾ ਥਾ ਕਿ ਏਕ-ਏਕ ਕੋ ਆਸਾਨੀ ਸੇ ਗਿਨਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੁਝੇ ਲਗਾ ਕਿ ਕੁਛ ਹੀ ਕ੍ਸ਼ਣੋਂ ਮੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਕਰ ਵਹ ਮੁਂਹ ਕੇ ਬਲ ਇਸ ਟੇਬਲ ਪਰ ਬਿਛ ਜਾਏਗਾ।
“ਹੈ ਕੁਛ ਬਤਾਨੇ ਕਾ ਮੂਡ?” ਵਹ ਫਿਰ ਬੋਲਾ। ਅਚਾਨਕ ਕੜਵੀ ਡਕਾਰ ਕਾ ਕੋਈ ਹਿਸ੍ਸਾ ਉਸਕੇ ਦਿਮਾਗ ਸੇ ਜਾ ਟਕਰਾਯਾ ਸ਼ਾਯਦ। ਉਸਕਾ ਸਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰਹ ਝਨਝਨਾ ਉਠਾ। ਹਾਥ ਖੜਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਸੁਰੂਰ ਕੇ ਉਸ ਦੌਰ ਕੇ ਗੁਜਰ ਜਾਨੇ ਤਕ ਮੁਝੇ ਚੁਪ ਬੈਠਨੇ ਕਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਿਯਾ ਔਰ ਸਿਰ ਥਾਮਕਰ, ਆਂਖੇਂ ਬਂਦ ਕਿਏ ਬੈਠਾ ਰਹਾ। ਨਸ਼ਾ ਉਸ ਪਰ ਹਾਵੀ ਹੋਨੇ ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਮੇਂ ਥਾ ਔਰ ਵਹ ਨਸ਼ੇ ਪਰ; ਲੇਕਿਨ ਗਜਬ ਕੀ ‘ਕੈਪਿਸਿਟੀ’ ਥੀ ਬਂਦੇ ਮੇਂ। ਸੁਰੂਰ ਕੇ ਇਸ ਝਟਕੇ ਕੋ ਬਰ੍ਦਾਸ਼੍ਤ ਕਰਕੇ ਕੁਛ ਹੀ ਦੇਰ ਮੇਂ ਵਹ ਸੀਧਾ ਬੈਠ ਗਯਾ। ਕੋਈ ਭੀ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿਪਾਹੀ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸ਼ੀ ਕੇ ਆਗੇ ਆਸਾਨੀ ਸੇ ਘੁਟਨੇ ਨਹੀਂ ਟੇਕਤਾ।
“ਮੈਂ…ਏਕ ਹਾਦਸਾ ਤੁਮ੍ਹੇਂ ਸੁਨਾਊਂਗਾ…।” ਸੀਧੇ ਬੈਠਕਰ ਉਸਨੇ ਸਵਾਲਿਯਾ ਨਿਗਾਹ ਮੁਝ ਪਰ ਡਾਲੀ ਤੋ ਮੈਂਨੇ ਬੋਲਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਿਯਾ,“ਲੇਕਿਨ… ਉਸਕਾ ਤਾਅਲ੍ਲੁਕ ਮੇਰੇ ਪੀਨੇ ਸੇ ਨਹੀਂ ਹੈ…ਹਮ ਤੀਨ ਭਾਈ ਹੈਂ…ਤੀਨੋਂ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ, ਬਾਲ-ਬਚ੍ਚੋਂ ਵਾਲੇ…ਮਾਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਲੇ ਗੁਜਰ ਗਈ ਥੀ…ਔਰ ਬਾਪ ਬੁਢਾਪੇ ਔਰ…ਕਮਜੋਰੀ ਕੀ ਵਜਹ ਸੇ…ਖਾਟ ਮੇਂ ਪੜਾ ਹੈ…ਕੌੜੀ-ਕੌੜੀ ਕਰਕੇ ਪੁਸ਼੍ਤੈਨੀ ਜਾਯਦਾਦ ਕੋ…ਉਸਨੇ…ਪਚਾਸ-ਸਾਠ ਲਾਖ ਕੀ ਹੈਸਿਯਤ ਤਕ ਬਢਾਯਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ…ਤੀਨੋਂ ਮੇਂ-ਸੇ ਕੋਈ ਭੀ ਭਾਈ ਉਸ ਜਾਯਦਾਦ ਕਾ…ਅਪਨੀ ਮਰ੍ਜੀ ਕੇ ਮੁਤਾਬਿਕ…ਇਸ੍ਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਤਾ…।”
“ਕ੍ਯੋਂ?” ਮੈਂਨੇ ਮਹਸੂਸ ਕਿਯਾ ਕਿ ਵਹ ਪੁਨ: ਨਸ਼ੇ ਸੇ ਲੜ ਰਹਾ ਹੈ। ਆਂਖੇਂ ਕੁਛ ਔਰ ਉਬਲ ਆਯੀ ਥੀਂ ਔਰ ਰੇਸ਼ੇ ਸੁਰ੍ਖ-ਧਾਰਿਯੋਂ ਮੇਂ ਤਬ੍ਦੀਲ ਹੋ ਗਏ ਥੇ।
“ਬੁਡ੍ਢਾ ਸੋਚਤਾ ਹੈ ਕਿ…ਹਮ…ਤੀਨੋਂ-ਕੇ-ਤੀਨੋਂ ਭਾਈ…ਬੇਵਕੂਫ ਔਰ ਅਯ੍ਯਾਸ਼ ਹੈਂ…ਸ਼ਰਾਬ ਔਰ ਜੁਏ ਮੇਂ…ਜਾਯਾ ਕਰ ਦੇਂਗੇ ਜਾਯਦਾਦ ਕੋ…।” ਮੈਂ ਕੁਛ ਕੜੁਵਾਹਟ ਕੇ ਸਾਥ ਬੋਲਾ, “ਪੈਸਾ ਕਮਾਨਾ…ਬਚਾਨਾ…ਔਰ ਬਢਾਨਾ…ਪੁਰਖੇ ਭੀ ਯਹੀ ਕਰਤੇ ਰਹੇ…ਨ ਖੁਦ ਖਾਯਾ…ਨ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੋ ਖਾਨੇ-ਪਹਨਨੇ ਦਿਯਾ…ਬਾਕੀ ਦੋਨੋਂ ਭਾਈ ਤੋ ਸਨ੍ਤੋਸ਼ੀ ਨਿਕਲੇ…ਲਾਤ ਮਾਰਕਰ ਚਲੇ ਗਏ ਸ੍ਸਾਲੀ ਪ੍ਰੌਪਰ੍ਟੀ ਕੋ…ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ…ਮੈਂ ਇਸ ਹਰਾਮਜਾਦੇ ਕੇ ਮਰਨੇ ਕਾ ਇਨ੍ਤਜਾਰ ਕਰ ਰਹਾ ਹੂਂ…”
“ਤੂ…਽…” ਮੇਰੀ ਕੁਟਿਲਤਾ ਪਰ ਵਹ ਏਕਦਮ ਆਪੇ-ਸੇ ਬਾਹਰ ਹੋ ਉਠਾ, “ਬਾਪ ਕੋ ਗਾਲਿਯਾਂ ਬਕਤਾ ਹੈ ਕੁਤ੍ਤੇ!…ਲਾਨਤ ਹੈ…ਲਾਨਤ ਹੈ ਤੁਝ ਜੈਸੀ ਨਿਕਮ੍ਮੀ ਔਲਾਦ ਪਰ…।”
ਕ੍ਰੋਧਪੂਰ੍ਵਕ ਵਹ ਮੇਰੇ ਗਿਰੇਬਾਨ ਪਰ ਝਪਟ ਪੜਾ। ਮੈਂ ਭੀ ਭਲਾ ਕ੍ਯੋਂ ਚੁਪ ਬੈਠਤਾ। ਫੁਰ੍ਤੀ ਕੇ ਸਾਥ ਨੀਚੇ ਗਿਰਾਕਰ ਮੈਂ ਉਸਕੀ ਛਾਤੀ ਪਰ ਚਢ ਬੈਠਾ ਔਰ ਏਕ-ਦੋ-ਤੀਨ…ਤੜਾਤੜ ਨ ਜਾਨੇ ਕਿਤਨੇ ਘੂਂਸੇ ਮੈਂਨੇ ਉਸਕੀ ਥੂਥੜੀ ਪਰ ਬਜਾ ਡਾਲੇ। ਇਸ ਮਾਰਧਾੜ ਮੇਂ ਮੇਜ ਪਰ ਰਖੀ ਬੋਤਲੇਂ, ਗਿਲਾਸ, ਪ੍ਲੇਟ ਨੀਚੇ ਗਿਰਕਰ ਸਬ ਟੂਟ-ਫੂਟ ਗਏ। ਨਸ਼ੇ ਕੋ ਨ ਝੇਲ ਪਾਨੇ ਕੇ ਕਾਰਣ ਆਖਿਰਕਾਰ ਮੈਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਰ ਪੜਾ।
ਹੋਸ਼ ਆਯਾ ਤੋ ਅਪਨੇ-ਆਪ ਕੋ ਮੈਂਨੇ ਬਿਸ੍ਤਰ ਪਰ ਪੜਾ ਪਾਯਾ। ਹਾਥੋਂ ਪਰ ਪਟ੍ਟਿਯਾਂ ਬਂਧੀ ਹੁਈ ਥੀਂ। ਮਾਥੇ ਪਰ ਰੁਈ ਕੇ ਫਾਹੇ-ਸਾ ਧੂਪ ਕਾ ਏਕ ਟੁਕੜਾ ਆ ਟਿਕਾ ਥਾ।
“ਕੈਸੇ ਹੋ?” ਆਂਖੇਂ ਖੋਲੀਂ ਤੋ ਸਿਰਹਾਨੇ ਬੈਠਕਰ ਮੇਰੇ ਬਾਲੋਂ ਮੇਂ ਅਪਨੀ ਉਂਗਲਿਯਾਂ ਘੁਮਾ ਰਹੀ ਪਤ੍ਨੀ ਨੇ ਪੂਛਾ।
“ਯੇ ਪਟ੍ਟਿਯਾਂ…?” ਦੋਨੋਂ ਹਾਥੋਂ ਕੋ ਊਪਰ ਉਠਾਕਰ ਉਸੇ ਦਿਖਾਤੇ ਹੁਏ ਮੈਂਨੇ ਪੂਛਾ।
“ਇਸੀਲਿਏ ਪੀਨੇ ਸੇ ਰੋਕਤੀ ਹੂਂ ਮੈਂ।” ਵਹ ਬੋਲੀ, “ਡ੍ਰੇਸਿਂਗ-ਟੇਬਲ ਔਰ ਉਸਕਾ ਮਿਰਰ ਤੋੜ ਡਾਲਾ, ਸੋ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ; ਲੇਕਿਨ ਗਾਲਿਯੋਂ ਕਾ ਯਹ ਹਾਲ ਕਿ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੋ ਬਾਹਰ ਭਗਾ ਦੇਨਾ ਪੜਾ…ਰਾਤ ਕੋ ਹੀ ਪਟ੍ਟੀ ਨ ਹੋਤੀ ਤੋ ਸੁਬਹ ਤਕ ਕਿਤਨਾ ਖੂਨ ਬਹ ਜਾਤਾ…ਪਤਾ ਹੈ?”
ਮੁਝੇ ਰਾਤ ਕਾ ਮਂਜਰ ਯਾਦ ਹੋ ਆਯਾ। ਆਂਖੇਂ ਅਭੀ ਤਕ ਬੋਝਿਲ ਥੀਂ।
“ਵੌਸ਼-ਬੇਸਿਨ ਪਰ ਲੇ-ਚਲਕਰ ਮੇਰਾ ਮੁਂਹ ਔਰ ਆਂਖੇਂ ਸਾਫ ਕਰ ਦੋ…।” ਮੈਂ ਪਤ੍ਨੀ ਸੇ ਬੋਲਾ ਔਰ ਬਿਸ੍ਤਰ ਸੇ ਉਠ ਬੈਠਾ।
੦੦

ਜਨ੍ਮ: 26 ਨਵਮ੍ਬਰ, 1952 ਕੋ ਉਤ੍ਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼(ਭਾਰਤ) ਕੇ ਜਿਲਾ ਬੁਲਨ੍ਦਸ਼ਹਰ ਮੇਂ।

ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ : ਏਮ ਏ (ਹਿਨ੍ਦੀ), ਅਨੁਵਾਦ ਮੇਂ ਸ੍ਨਾਤਕੋਤ੍ਤਰ ਡਿਪ੍ਲੋਮਾ।
ਪੁਸ੍ਤਕੇਂ : ਸਰਸੋਂ ਕੇ ਫੂਲ(1994), ਦੂਸਰਾ ਭੀਮ(1997), ਜੁਬੈਦਾ(2004), ਚਨ੍ਨਾ ਚਰਨਦਾਸ(2004), ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਨਾਟ੍ਯ:ਚਿਨ੍ਤਨ ਪਰਮ੍ਪਰਾ ਔਰ ਸਮਾਜ (ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ), ਸਮਕਾਲੀਨ ਹਿਨ੍ਦੀ ਲਘੁਕਥਾ ਕਾ ਮਨੋਵਿਸ਼੍ਲੇਸ਼ਣਾਤ੍ਮਕ ਅਧ੍ਯਯਨ (ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ)।
ਸਮ੍ਪਾਦਨ ਵ ਅਨ੍ਯ : ਮਲਯਾਲਮ ਕੀ ਚਰ੍ਚਿਤ ਲਘੁਕਥਾਏਂ(1997) ਕੇ ਅਤਿਰਿਕ੍ਤ ਪ੍ਰੇਮਚਂਦ, ਜਯਸ਼ਂਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਰਵੀਨ੍ਦ੍ਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਬਾਲਸ਼ੌਰਿ ਰੇਡ੍ਡੀ ਆਦਿ ਵਰਿਸ਼੍ਠ ਕਥਾਕਾਰੋਂ ਕੀ ਕਹਾਨਿਯੋਂ ਕੇ ਲਗਭਗ 15 ਕਹਾਨੀ-ਸਂਕਲਨੋਂ ਏਵਂ ‘ਵਰ੍ਤਮਾਨ ਜਨਗਾਥਾ’ ਸਹਿਤ ਕੁਛੇਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾਓਂ ਕਾ ਸਂਪਾਦਨ/ਅਤਿਥਿ ਸਂਪਾਦਨ। ‘ਅਣ੍ਡਮਾਨ ਵ ਨਿਕੋਬਾਰ ਕੀ ਲੋਕਕਥਾਏਂ’ ਕਾ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਸੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵ ਪੁਨਰ੍ਲੇਖਨ(2000)। 1997 ਸੇ ਹਿਨ੍ਦੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕਲਾ ਪਰਿਸ਼ਦ, ਪੋਰ੍ਟ ਬ੍ਲੇਯਰ(ਅਣ੍ਡਮਾਨ-ਨਿਕੋਬਾਰ ਦ੍ਵੀਪ-ਸਮੂਹ) ਕੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ‘ਦ੍ਵੀਪ ਲਹਰੀ’ ਕੇ ਸਂਪਾਦਨ ਮੇਂ ਸਹਯੋਗ। ਕੁਛੇਕ ਕਹਾਨਿਯੋਂ ਕਾ ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਸੇ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਅਨੁਵਾਦ। ਅਨੇਕ ਵਰ੍ਸ਼ੋਂ ਤਕ ਹਿਨ੍ਦੀ-ਰਂਗਮਂਚ ਸੇ ਜੁੜਾਵ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲ੍ਮ ‘ਪੋਸ੍ਟਰ’(1983) ਵ ‘ਕੋਖ’(1992) ਕੇ ਸਂਵਾਦ-ਲੇਖਨ ਮੇਂ ਸਹਯੋਗ। ਹਿਨ੍ਦੀ ਬ੍ਲੌਗ ਜਨਗਾਥਾ(Link:http://www.jangatha.blogspot.com), ਕਥਾਯਾਤ੍ਰਾ(Link: http://kathayatra.blogspot.com) ਏਵਂ ਲਘੁਕਥਾ-ਵਾਰ੍ਤਾ(Link: http://wwwlaghukatha-varta.blogspot.com) ਕਾ ਸਂਪਾਦਨ/ਸਂਚਾਲਨ।
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ : ਅਧ੍ਯਯਨ ਔਰ ਲੇਖਨ।
ਸਂਪਰ੍ਕ : ਏਮ-70, ਨਵੀਨ ਸ਼ਾਹਦਰਾ, ਦਿਲ੍ਲੀ-110032 (ਭਾਰਤ)
ਦੂਰਭਾਸ਼ : 011-22323249 ਮੋ0 : 09968094431
ਈ-ਮੇਲ : 2611ableram@gmail.com

ਪਂਜਾਬੀ ਕਹਾਨੀ

ਬੂਂਦ ਬੂਂਦ ਕਹਾਨੀ
ਜਤਿਂਦਰ ਸਿਂਹ ਹਾਂਸ

ਅਨੁਵਾਦ: ਸੁਭਾਸ਼ ਨੀਰਵ

''...ਭਾਈ ਸਾਹਬ, ਯਹ ਨ ਸਮਝਨਾ, ਮੈਂ ਦਾਰੂ ਕੇ ਘੂਂਟ ਪਰ ਮਰ ਜਾਨੇ ਵਾਲਾ ਟੁਚ੍ਚਾ ਬਂਦਾ ਹੂਂ। ਮੈਂ ਤੋ ਪੂਰਾ ਜਟ੍ਟ ਹੂਂ। ਇਸ ਢਾਬੇ ਪਰ ਮੇਰੀ ਹੀ ਦਾਰੂ ਚਲਤੀ ਹੈ। ਦਾਰੂ ਮੈਂ ਫਨ੍ਨੇ ਬਨਾਤਾ ਹੂਂ। ਆਗ ਐਸੀ ਲਗਤੀ ਹੈ ਜੈਸੇ ਪਟ੍ਰੋਲ ਕੋ ਲਗਤੀ ਹੈ। ਪਂਜਾਬੀ ਭਾਇਯੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਤੋ ਮੈਂ ਲਂਗਰ ਲਗਾਯੇ ਰਖਤਾ ਹੂਂ। ਯਹਾਂ ਆਜ ਭੀ ਮੇਰੀ ਹੀ ਦਾਰੂ ਚਲਨੀ ਥੀ, ਪਰ ਅਬ ਥੋੜੇ ਦਿਨੋਂ ਸੇ ਬਾਜੀ ਉਲਟੀ ਪੜੀ ਹੁਈ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਦੁਨਿਯਾ ਮੁਂਹ ਫੇਰ ਗਯੀ। ਬਸ ਜੀ, ਅਬ ਤੋ ਰਸ੍ਸਿਯੋਂ ਕੇ ਸਾਂਪ ਬਨ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਮਹਿਗਲ ਗਂਜ ਵਾਲੇ ਥਾਨੇ ਕਾ ਦਰੋਗਾ, ਜਬ ਮੈਂ ਹਾਥ ਝਾੜਤਾ ਥਾ ਤੋ ਕੁਤ੍ਤੇ ਕੀ ਤਰਹ ਪੂਂਛ ਹਿਲਾਤਾ ਥਾ। ਅਬ ਵੋ ਰਸ੍ਸੀ ਭੀ ਸਾਂਪ ਬਨੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਸਾਬ, ਯੇ ਯੂ.ਪੀ. ਬੜੀ ਕਸੂਤੀ(ਟੇਢੀ ਚੀਜ) ਹੈ।''
''ਵੋ ਪਰੇ ਬੈਠਾ ਜੋ ਡਰੈਵਰ ਦਾਰੂ ਪੀ ਰਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਕੇ ਪਾਸ ਚਲਾ ਗਯਾ ਕਿ ਭਈ ਦੇਸ ਸੇ ਆਯਾ ਹੈ। ਦੇਸ ਕਾ ਹਾਲਚਾਲ ਪੂਛ ਲੂਂ। ਵਹ ਮੁਝੇ ਉਲ੍ਟਾ ਪੜ ਗਯਾ, ਬੋਲਾ- ਜਾ ਓਏ ਟੁਚ੍ਚੇ, ਦਾਰੂ ਦੇਖਕਰ ਰਾਲ ਟਪਕਾਨੇ ਲਗਾ।''
''ਪਕੜ ਲੇਨਾ ਥਾ ਗਿਰੇਬਾਨ ਸੇ।''
''ਨਾ ਜੀ, ਹਮ ਨਹੀਂ ਗੁਸ੍ਸਾ ਕਰਤੇ। ਜੋ ਮਨ੍ਦਾ ਬੋਲੇਗਾ, ਖੁਦ ਉਸਕਾ ਮੁਂਹ ਗਨ੍ਦਾ ਹੋਗਾ।... ਭਾਈ ਸਾਹਬ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਮਲਂਗ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਦਾਰੂ ਕੀ ਬੂਂਦ ਪਰ ਮਰ ਜਾਨੇ ਵਾਲਾ ਭੜਭੂਜਾ। ਮੈਂਨੇ ਤੋ ਦਸ ਹਜਾਰ ਰੁਪਯਾ ਯੂਂ ਹੀ ਫੂਂਕ ਦਿਯਾ ਏਕ ਜਨਾਨੀ ਪਰ। ਰਹੀ ਵੋ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਦਸੇਕ ਰਾਤੇਂ। ਵੈਸੇ, ਮੈਂ ਭੀ ਦੁਨਿਯਾ ਕੋ ਕਹਨੇ ਲਾਯਕ ਹੋ ਗਯਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਭੀ ਜਨਾਨੀ ਥੀ।''
''ਫਿਰ ਤੋ ਏਕ ਹਜਾਰ ਰੁਪਯੇ ਮੇਂ ਏਕ ਰਾਤ ਪੜ ਗਯੀ।''
''ਆਪਕੀ ਬਾਤ ਠੀਕ ਹੈ, ਹਜਾਰ ਰੁਪਯੇ ਮੇਂ ਰਾਤ ਪੜ ਗਯੀ। ਵੈਸੇ ਹਜਾਰ ਮੇਂ ਭੀ ਕਹਾਂ ਪੜੀ, ਜਬ ਆਪਕੋ ਅਸਲੀ ਬਾਤ ਕਾ ਪਤਾ ਲਗੇਗਾ, ਆਪ ਕਹੋਗੇ- ਸੁਖਿਯਾ, ਤੂ ਤੋ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਲੁਟ ਗਯਾ। ਪਹਲੇ ਯੇ ਬਤਾਓ, ਜੋ ਬਂਦਾ ਹਜਾਰ ਰੁਪਯਾ ਏਕ ਰਾਤ ਕਾ ਫੂਂਕ ਸਕਤਾ ਹੈ, ਵਹ ਟੁਚ੍ਚਾ ਬਂਦਾ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ ?''
''ਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ।''
''ਵੋ ਢਾਬੇ ਕੀ ਦੀਵਾਰ ਪਰ ਦੇਖਤੇ ਹੋ, ਫਿਲ੍ਮੋਂ ਮੇਂ ਕਾਮ ਕਰਨੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਕੀ ਫੋਟੋ। ਵੋ ਤੋ ਜੀ ਮੇਰੀ ਔਰਤ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਕੁਛ ਭੀ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਸਾਬ, ਹਮ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਤੇ, ਗਾਂਜਾ ਭੀ ਪਿਯਾ ਹੈ, ਦਾਰੂ ਆਪਨੇ ਖੁਦ ਪਿਲਾਯੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਭੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸੂਫੀ ਹੂਂ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਔਰਤ ਇਤਨੀ ਸੁਨ੍ਦਰ ਥੀ ਕਿ ਉਸੇ ਦੇਖਕਰ ਹੀ ਨਸ਼ਾ ਹੋ ਜਾਤਾ ਥਾ।''
''ਅਚ੍ਛਾ !''
''ਜਿਸ ਪਰ ਮੈਂਨੇ ਦਸ ਹਜਾਰ ਰੁਪਯਾ ਫੂਂਕਾ, ਵੋ ਮੇਰੀ ਹੀ ਔਰਤ ਥੀ। ਬੇੜਾ ਗਰ੍ਕ ਹੋ ਗਯਾ ਲੋਗੋਂ ਕੀ ਪਤ੍ਥਰ-ਪਾੜ ਨਜ਼ਰੋਂ ਕਾ ਔਰ ਸਾਥ ਮੇਂ ਬੀਬੀ(ਮਾਂ) ਕਾ। ਤੁਮਨੇ ਵੋ ਬਾਤ ਸੁਨੀ ਹੈ, ਸਾਂਪਿਨ ਅਪਨੇ ਬਚ੍ਚੇ ਖੁਦ ਹੀ ਖਾ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਮੈਂਨੇ ਤੋ ਜੀ ਖਾਤੇ ਹੁਏ ਦੇਖੀ ਹੈ।''
''ਓਏ ਕਾਕਾ ਪਾਨੀ ਲਾਨਾ।''
''ਨਾ ਜੀ ਨਾ, ਆਪ ਮੁਂਡੂ ਕੋ ਹਾਂਕ ਨ ਮਾਰੋ। ਪਾਨੀ ਮੈਂ ਲੇਕਰ ਆਤਾ ਹੂਂ, ਬਰ੍ਫ਼ ਡਲਵਾ ਕਰ। ਆਪ ਹੋ ਹਮਾਰੇ ਮੇਹਮਾਨ, ਮੁਝੇ ਕਰਨੀ ਹੈ ਆਪਕੀ ਸੇਵਾ। ਔਰ ਕ੍ਯਾ ਇਨ ਭਇਯੋਂ ਨੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ ?''
''...ਯੇ ਲੋ ਸਲਾਦ, ਔਰ ਯੇ ਬਰ੍ਫ਼ ਵਾਲਾ ਪਾਨੀ। ਇਸ ਢਾਬੇ ਵਾਲੇ ਤੋ ਹਮਕੋ ਬਾਪ ਕੀ ਤਰਹ ਮਾਨਤੇ ਹੈਂ। ਜਬ ਕੋਈ ਪਂਜਾਬੀ ਮਿਲਤਾ ਹੈ ਤੋ ਮੁਝੇ ਚਾਵ ਚਢ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਜੈਸੇ ਕਿਸੀ ਰਿਸ਼੍ਤੇਦਾਰ ਸੇ ਮਿਲਨੇ ਪਰ ਚਢਤਾ ਹੈ।''
''ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਦਸ ਹਜਾਰ ਰੁਪਯਾ ਕੁਏਂ ਮੇਂ ਹੀ ਗਯਾ ?''
''ਵਹੀ ਬਾਤ ਬਤਾਨੇ ਲਗਾ ਹੂਂ ਜੀ... ਐਸੇ ਨਹੀਂ ਆਪਕੀ ਸਮਝ ਮੇਂ ਆਨੇ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਰੂ ਸੇ ਬਤਾਤਾ ਹੂਂ।''
''ਡਾਲ ਲੇ ਫਿਰ ਬੂਂਦ-ਬੂਂਦ, ਜ੍ਯਾਦਾ ਨ ਡਾਲਨਾ। ਇਸਕਾ ਕੌਨ-ਸਾ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਹੈ।''
''ਨਾਮ ਹੈ ਭਾਈ ਸਾਹਬ ਮੇਰਾ- ਸੁਕ੍ਖਾ। ਸੁਕ੍ਖਾ ਯਾਨੀ ਭਾਂਗ। ਦੁਨਿਯਾ ਮੇਂ ਹਰ ਤਰਫ ਮਿਲ ਜਾਤਾ ਹੈ ਸੁਕ੍ਖਾ, ਚਾਹੇ ਯੂ.ਪੀ. ਚਾਹੇ ਪਂਜਾਬ। ਆਪ ਕੌਨ-ਸਾ ਅਨਜਾਨ ਹੋ, ਟ੍ਰਕੋਂ ਕੇ ਮਾਲਿਕ ਹੋ, ਦੁਨਿਯਾ ਘੂਮ ਰਖੀ ਹੈ ਆਪਨੇ...। ਸੁਕ੍ਖੇ ਸੇ ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲਤਾ ਹੈ, ਦੂਸਰੀ ਕਿਸੀ ਚੀਜ ਸੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਤਾ। ਇਸਕੇ ਪਤ੍ਤੋਂ ਕੋ ਹਾਥ ਸੇ ਮਲੋ, ਬਤ੍ਤਿਯਾਂ ਉਤਾਰੋ, ਬਨ ਜਾਤਾ ਹੈ ਬਢਿਯਾ ਗਾਂਜਾ। ਗਾਂਜਾ ਬੜਾ ਰਾਜਾ ਨਸ਼ਾ ਹੈ। ਦਰਖ੍ਤ ਕੇ ਪਤ੍ਤੋਂ ਕੀ ਚਿਲਮ ਬਨਾਓ। ਬੀੜੀ ਕੇ ਤਮ੍ਬਾਕੂ ਮੇਂ ਗਾਂਜਾ ਮਿਲਾਕਰ ਸੁਟ੍ਟਾ ਮਾਰੋ। ਸ੍ਵਰ੍ਗ ਦਿਖਤਾ ਹੈ, ਸ੍ਵਰ੍ਗ ! ਜਬ ਇਂਦਿਰਾ ਕਾ ਕਤ੍ਲ ਹੁਆ, ਤਬ ਜਟ੍ਟ ਔਰ ਝਾਲੇ (ਪਂਜਾਬਿਯੋਂ ਕੇ ਘਰ) ਕੇ ਪਾਸ ਪਚਾਸ ਬੂਟੇ ਸੁਕ੍ਖੇ ਕੇ ਖੜੇ ਥੇ। ਦੇਹਾਤੀ, ਪਂਜਾਬਿਯੋਂ ਕੇ ਘਰ ਲੂਟਨੇ ਲਗੇ। ਹਮ ਅਪਨੀ ਜਾਨੇਂ ਬਚਾ ਕਰ ਭਾਗ ਖੜੇ ਹੁਏ। ਔਰ ਤੋ ਜੋ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਲੂਟਨਾ ਥਾ, ਲੂਟਾ, ਮੇਰੇ ਸਾਲੇ ਮੇਰਾ ਸੁਕ੍ਖਾ ਭੀ ਕਾਟਕਰ ਲੇ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਬ, ਯੇ ਯੂ.ਪੀ. ਬੜੀ ਕਸੂਤੀ ਹੈ। ਇਂਦਿਰਾ ਕੋ ਮਾਰਾ ਕਿਸੀ ਨੇ, ਸੁਕ੍ਖਾ ਮੇਰਾ ਕਾਟਕਰ ਲੇ ਗਏ।... ਵੈਸੇ ਕ੍ਯੋਂ ਮਾਰਨੀ ਥੀ ਔਰਤ, ਕਿਸੀ ਕਾ ਘਰ ਹੀ ਬਸਾਤੀ।''
''ਵੋ ਤੋ ਬਹੁਤ ਬੜੀ ਔਰਤ ਥੀ।''
''ਅਚ੍ਛਾ ਜੀ, ਫਿਰ ਭੀ ਕਿਸੀ ਕਾ ਬਸਤਾ ਘਰ ਕ੍ਯੋਂ ਉਜਾੜਨਾ ਥਾ।''
''... ਯੇ ਜੋ ਲੋਗ ਔਰਤੋਂ ਕੋ ਮਾਰਤੇ ਹੈਂ, ਯੇ ਲੇਨੇ-ਦੇਨੇ ਕੇ ਪੀਛੇ, ਮੁਝੇ ਤੋ ਜ਼ਹਰ ਲਗਤੇ ਹੈਂ। ਅਗਰ ਮੈਂ ਦੁਨਿਯਾ ਕਾ ਰਾਜਾ ਹੋਊਂ, ਔਰਤ ਮਾਰਨੇ ਵਾਲੋਂ ਕੋ ਖੁਰਚਨੇ ਗਰਮ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਲਗਾਊਂ ਹਾਥੋਂ ਪਰ। ਪੂਛੂਂ, ਭਾਈ ਸਾਲੋ, ਇਨ੍ਹੀਂ ਹਾਥੋਂ ਸੇ ਹੀ ਮਾਰਾ ? ਫਿਰ ਦੂਸਰੇ ਤਸੀਹੇ (ਯਂਤ੍ਰਣਾਏਂ) ਦੇ-ਦੇਕਰ ਖਤ੍ਮ ਕਰ ਦੂਂ। ਭਾਈ ਸਾਹਬ, ਮੈਂਨੇ ਤੋ ਔਰਤ ਪਰ ਏਕ ਬਾਰ ਹਾਥ ਉਠਾਯਾ ਥਾ। ਉਸੀ ਪਾਪ ਕਾ ਮਾਰਾ ਹੁਆ ਹੂਂ। ਆਜ ਤਕ ਔਰਤ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁਈ।''
''ਅਭੀ ਤੋ ਕਹਤਾ ਥਾ, ਮੈਂਨੇ ਅਪਨੀ ਔਰਤ ਪਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਫੂਂਕਾ ਹੈ।''
''ਵਹ ਭੀ ਬਤਾਤਾ ਹੂਂ ਭਾਈ ਸਾਹਬ, ਪਹਲੇ ਪਾਪ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਤੋ ਸੁਨ ਲੋ।''
''ਬਚਪਨ ਮੇਂ ਮੈਂਨੇ ਬੜਾ ਰਾਜ ਭੋਗਾ। ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕਾ ਲਾੜਲਾ ਥਾ। ਤੀਨ-ਚਾਰ ਜਮਾਤੇਂ ਪਢਾ। ਪਢਾ ਭੀ ਕ੍ਯਾ ਥਾ, ਬਸ ਯੋਂ ਹੀ ਸ੍ਕੂਲ ਫੇਰਾ ਲਗਾਨੇ ਚਲਾ ਜਾਤਾ ਝੋਲਾ ਉਠਾਕਰ। ਕਭੀ ਕਿਸੀ ਸੇ ਤਖ੍ਤੀ ਲਿਖਾ ਲੇਤਾ, ਕਭੀ ਕਿਸੀ ਸੇ। ਆਤਾ ਮੁਝੇ ਕੁਛ ਭੀ ਨਹੀਂ ਥਾ। ਏਕ ਦਿਨ ਮਾਸ੍ਟਰ ਨੇ ਹਮਾਰੇ ਗਾਂਵ ਵਾਲੇ ਜਾਗਰ ਕੀ ਲੜਕੀ ਕੋ ਕਛੁਏ ਔਰ ਖਰਗੋਸ਼ ਕੀ ਕਹਾਨੀ ਪਢਨੇ ਪਰ ਲਗਾ ਦਿਯਾ। ਖੁਦ ਕਮਰੇ ਮੇਂ ਜਾਕਰ, ਕੁਰ੍ਸਿਯਾਂ ਜੋੜ ਕਰ, ਪਂਖਾ ਚਲਾ ਕਰ ਆਰਾਮ ਸੇ ਸੋ ਗਯਾ। ਜਾਗਰ ਕੀ ਲੜਕੀ ਕਹਾਨੀ ਪਢਕਰ ਕਹਨੇ ਲਗੀ, ਇਸ ਕਹਾਨੀ ਕਾ ਯਹ ਸਾਰ ਨਿਕਲਤਾ ਹੈ -ਕੁਛਏ ਨੇ ਨਾਰਾ ਮਾਰਾ ਕਿ ਜਿਸਨੇ ਅਂਹਕਾਰ ਕਿਯਾ, ਵਹੀ ਮਾਰਾ ਗਯਾ। ਮੁਝੇ ਬੜਾ ਗੁਸ੍ਸਾ ਆਯਾ। ਨਾਰਾ ਹਮਾਰੇ ਬਾਪੂ ਕਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜੀ। ਮੈਂਨੇ ਉਸੇ ਕਹਾ, ਕਛੁਏ ਨੇ ਨਾਰਾ-ਨੂਰਾ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਮਾਰਾ। ਕਛੁਏ ਨੇ ਜਾਗਰ ਮਾਰਾ। ਮੈਂਨੇ ਤਖ੍ਤੀ ਮਾਰਕਰ ਉਸਕਾ ਸਿਰ ਫਾੜ ਦਿਯਾ। ਮੇਰੀ ਸ੍ਕੂਲ ਸੇ ਛੁਟ੍ਟੀ ਹੋ ਗਯੀ। ਇਸੀ ਸ਼੍ਰਾਪ ਨੇ ਮੁਝੇ ਮਾਰ ਲਿਯਾ।''
''ਪਂਜਾਬ ਮੇਂ ਕੌਨ-ਸਾ ਗਾਂਵ ਹੈ ਤੇਰਾ ?''
''ਗਾਂਵ ਭੀ ਬਤਾਤਾ ਹੂਂ ਭਾਈ ਸਾਹਬ, ਡਾਲ ਲੋ ਬੂਂਦ-ਬੂਂਦ। ਕਿਸੀ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਨੇ ਕਹਾ ਹੈ- ਜਬ ਤਕ ਜੀ, ਜੀ ਭਰਕਰ ਪੀ। ਜਬ ਉੜ ਗਯਾ ਜੀ, ਫਿਰ ਕੌਨ ਕਹੇਗਾ ਪੀ।''
''ਪੀਛਾ ਹਮਾਰਾ ਹੈ ਖਾਨਪੁਰ ਕਾ, ਲੁਧਿਯਾਨੇ ਕੇ ਪਾਸ। ਪਰਿਵਾਰ ਬੜਾ ਤਗੜਾ ਥਾ। ਚਾਚਾ-ਤਾਊ ਅਭੀ ਭੀ ਉਧਰ ਹੀ ਹੈਂ। ਘਰ ਅਭੀ ਪਂਜਾਬ ਮੇਂ ਹੈਂ, ਵਹ ਹਮਨੇ ਬੇਚਾ ਨਹੀਂ। ਪਰਿਵਾਰ ਇਕਟ੍ਠਾ ਥਾ, ਟ੍ਰੈਕ੍ਟਰ ਥਾ ਹਮਾਰੇ ਪਾਸ। ਮੈਂਨੇ ਕਭੀ ਕਾਮ ਕੋ ਹਾਥ ਲਗਾਕਰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਾ ਥਾ। ਅਲਗ ਹੋਨੇ ਕੋ ਬਾਪੂ ਨੇ ਹੀ ਪਹਲ ਕੀ ਥੀ। ਅਪਨੇ ਭਾਇਯੋਂ ਸੇ ਬੋਲਾ- ਤੁਮ ਲੋਗ ਚੋਰੀ-ਚੋਰੀ ਪੈਸਾ ਇਕਟ੍ਠਾ ਕਿਯੇ ਜਾਤੇ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕਾ ਕੁਛ ਬਨਤਾ ਨਹੀਂ। ਬਂਟਵਾਰਾ ਹੋਨੇ ਪਰ ਤੀਨ ਕਿਲ੍ਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹਾਥ ਆਯੀ, ਦੋ ਕਮਰੋ ਕਾ ਘਰ। ਮੁਰਬ੍ਬਾ ਜੋਤਨੇ ਵਾਲੋਂ ਕੋ ਤੀਨ ਕਿਲ੍ਲੇ ਯੋਂ ਲਗੇ ਮਾਨੋ ਕਿਸੀ ਕੋ ਮਹਲੋਂ ਮੇਂ ਸੇ ਨਿਕਾਲਕਰ ਮੋਟਰ (ਟਯੂਬਵੈਲ) ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਮੇਂ ਬਨ੍ਦ ਕਰ ਦੇਂ। ਹਮ ਦੋਨੋਂ ਭਾਈ ਬ੍ਯਾਹਨੇ ਵਾਲੇ, ਕੋਈ ਦੇਖਨੇ ਨਹੀਂ ਆਤਾ ਥਾ। ਅਗਰ ਆਤਾ ਤੋ ਘਰ ਤਕ ਨ ਪਹੁਂਚ ਪਾਤਾ। ਲੋਗ ਭਾਜੀ ਮਾਰ ਦੇਤੇ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਕਮ ਹੈ, ਲੜਕੇ ਅਨਪਢ ਹੈਂ। ਅਪਨੇ ਲੋਗ ਭੀ ਸਾਲੇ ਉਲਟੇ ਹੈਂ। ਲੜਕੀ ਵਹਾਂ ਦੇਂਗੇ ਜੋ ਲੇਨ-ਦੇਨ ਕੇ ਕਾਰਣ ਤਂਗ ਕਰੇ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਜੈਸਾ ਔਰਤ ਕੇ ਪੈਰ ਧੋ-ਧੋ ਕਰ ਪੀਨੇ ਕੋ ਫਿਰੇ, ਵਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਤੇ। ਬਾਪੂ ਬੈਲੋਂ ਸੇ ਖੇਤੀ ਕਰਤਾ ਤੋ ਲੋਗ ਹਂਸੀ ਉੜਾਤੇ। ਉਸਕੇ ਭਾਈ ਤਾਨੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕਰ ਜੀਨੇ ਨ ਦੇਤੇ, ਕਹਤੇ, ''ਅਲਗ ਹੋਕਰ ਸ਼ਾਹ ਬਨ ਗਯਾ।'' ਬਾਪੂ ਕਹਤਾ, ''ਸ਼ਾਹ ਬਨਕਰ ਦਿਖਾਊਂਗਾ।'' ਹਮਨੇ ਗਾਂਵ ਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬੇਚ ਕਰ ਯਹਾਂ ਲੇ ਲੀ ਯੂ.ਪੀ. ਮੇਂ। ਯੇ ਮਹਿਗਲ ਗਂਜ ਸੇ ਤੀਨੇਕ ਮੀਲ ਦੂਰ, ਔਰਂਗਾਬਾਦ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਪਰ। ਜੈਸਾ ਕਿ ਕਹਾ ਕਰਤੇ ਹੈਂ- ਚਾਹੇ ਸਿਰਹਾਨੇ ਪੜ ਜਾ, ਚਾਹੇ ਪੈਤਾਨੇ, ਬੀਚ ਮੇਂ ਹੀ ਆਏਂਗੇ। ਜੋ ਫਸਲ ਪਂਜਾਬ ਮੇਂ ਤੀਨ ਕਿਲ੍ਲੋਂ ਮੇਂ ਨਿਕਲਤੀ ਥੀ, ਯਹਾਂ ਸਾਤ ਕਿਲ੍ਲੋਂ ਮੇਂ ਨਿਕਲਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਂਦਿਰਾ ਮਰੀ ਤੋ ਦੇਹਾਤੀ ਹਮਾਰੇ ਬਰ੍ਤਨ-ਔਜਾਰ ਲੂਟ ਕਰ ਲੇ ਗਯੇ। ਤਭੀ ਤੋ ਮੈਂ ਕਹਤਾ ਹੂਂ- ਯੇ ਯੂ.ਪੀ. ਬੜੀ ਕਸੂਤੀ ਹੈ।''
''ਪਂਜਾਬ ਭੀ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਹੈ।''
''ਹਾਂ, ਜੀ ਹੈ ਪਂਜਾਬ ਭੀ ਖਰਾਬ, ਪਰ ਯਹਾਂ ਅਗਰ ਗਾਂਜਾ, ਤਮ੍ਬਾਕੂ ਔਰ ਦਾਰੂ ਨ ਹੋ ਤੋ ਬਂਦਾ ਸ਼ਾਮ ਕੋ ਮਰ ਜਾਏ। ਯੇ ਡਾਲ ਲੋ ਦੋ-ਦੋ ਬੂਂਦ। ਸਾਲਾ ਹਲਕ-ਸਾ ਸੂਖ ਗਯਾ। ਭਾਈ ਸਾਬ, ਕਹਤੇ ਹੈਂ- ਰਾਮ ਕੇ ਵਕ੍ਤ ਦੂਧ ਥਾ, ਕਰਸ਼੍ਣ ਕੇ ਵਕ੍ਤ ਘੀ। ਆਜਕਲ ਤੋ ਦਾਰੂ ਹੈ, ਜੀ ਭਰਕੇ ਪੀ। ਵੈਸੇ ਭਾਈ ਸਾਬ, ਦਾਰੂ ਤੋ ਰਾਮ ਕੇ ਸਮਯ ਭੀ ਹੋਤੀ ਹੋਗੀ, ਨਹੀਂ ਤੋ ਚੌਦਹ ਸਾਲ ਜਂਗਲੋਂ ਮੇਂ ਬਨਵਾਸ ਕਾਟਨਾ ਕੌਨ-ਸਾ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਏਕ ਬਾਤ ਹੈ, ਔਰਤ ਉਸਕੀ ਸਾਥ ਥੀ। ਔਰਤ ਸਾਥ ਹੋ ਤੋ ਆਦਮੀ ਨਰਕੋਂ ਮੇਂ ਭੀ ਰਹ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਯੇ ਯੂ.ਪੀ. ਭੀ ਸਾਲੀ ਬਨਵਾਸ ਹੈ ਨਿਰਾ।''
''...ਭਾਈ ਸਾਬ, ਮੁਝੇ ਸਬ ਪਤਾ ਹੈ, ਕੈਸੇ ਰਾਤ-ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗ ਕਰ ਪੈਸਾ ਬਨਾਤੇ ਹੋ। ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਾਈ ਭੀ ਟ੍ਰਕ ਚਲਾਤਾ ਹੈ। ਔਰਤ ਉਸੇ ਭੀ ਨਹੀਂ ਨਸੀਬ ਹੁਈ, ਪਰ ਵਹ ਪਟ੍ਠੂ ਸੀਤਾਪੁਰ ਬਾਜਾਰ ਮੇਂ ਚਕ੍ਕਰ ਲਗਾ ਆਤਾ ਹੈ। ਏਕ-ਦੋ ਬਾਰ ਮੁਝੇ ਭੀ ਲੇਕਰ ਗਯਾ। ਮੈਂਨੇ ਉਸਸੇ ਕਹਾ- ਛੋਟੇ ਭਾਈ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕਰ੍ਜਾ ਕੈਸੇ ਉਤਾਰੁਂਗਾ, ਯਹ ਤੋ ਸ੍ਵਰ੍ਗ ਮੇਂ ਲੇ ਆਯਾ ਤੂ। ਆਪ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ, ਯਹਾਂ ਹਮ ਔਰਤੋਂ ਕੋ ਤਰਸਤੇ ਹੈਂ, ਵਹਾਂ ਔਰਤੇਂ ਹਾਂਕੇਂ ਮਾਰਤੀ ਹੈਂ।... ਪਰ ਆਪ ਕੌਨ-ਸਾ ਭੂਲੇ ਹੋ। ਦੁਨਿਯਾ ਘੂਮੀ ਹੈ।''
''ਦੁਨਿਯਾ ਘੂਮਨੇ ਕੋ ਹਮ ਕ੍ਯਾ ਐਸੀ-ਵੈਸੀ ਜਗਹ ਫਿਰਤੇ ਹੈਂ ?''
''ਆਪ ਤੋ ਜੀ ਯੂਂ ਹੀ ਗੁਸ੍ਸਾ ਕਰ ਗਯੇ, ਮੈਂ ਯੇ ਕਹਾਂ ਕਹਤਾ ਹੂਂ ਕਿ ਆਪ ਖਰਾਬ ਜਗਹ ਜਾਤੇ ਹੋ। ਔਰ ਵਹ ਤੋ ਖਰਾਬ ਜਗਹ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਤੀ। ਖਰਾਬ ਜਗਹ ਤੋ ਹਮਾਰਾ ਘਰ ਹੈ, ਜਹਾਂ ਔਰਤ ਕੋ ਤਰਸਤੇ ਹੈਂ। ਹਮ ਤੋ ਦੂਸਰੇ ਹੀ ਰਾਸ੍ਤੇ ਪੜ ਗਯੇ। ਅਭੀ ਤੋ ਬੋਤਲ ਭੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁਈ। ਇਸ ਦੁਨਿਯਾ ਸੇ ਕੁਛ ਲੇਕਰ ਨਹੀਂ ਜਾਨਾ। ਯਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਖਾ-ਪੀ ਜਾਨਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੋਂ ਹਮਾਰੀ ਬੁਢਿਯਾ ਜਾਨੇ ਵਾਲੀ ਥੀ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਯੀ। ਕਭੀ ਤੋ ਯੂਂ ਲਗੇ ਭਈ ਅਬ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗੀ। ਮੈਂਨੇ ਕਹਾ- ਬੀਬੀ, ਆਜ ਜੋ ਤੇਰੀ ਬਹੂ ਹੋਤੀ ਤੋ ਸੇਵਾ ਕਰਤੀ... ਅਬ ਮਰ ਹਡ੍ਡਿਯਾਂ ਰਗੜ-ਰਗੜ ਕਰ। ਏਕ ਤੋ ਬੈਠੇ ਬੜੀ ਖਰਾਬ ਜਗਹ ਹੈਂ। ਕੋਈ ਨਾਤੇ-ਰਿਸ਼੍ਤੇਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਕੋਸ-ਕੋਸ ਤਕ ਕੋਈ ਘਰ ਨਹੀਂ। ਯਹਾਂ ਤੋ ਭਾਈ ਸਾਬ, ਅਗਰ ਔਰਤ ਕੋ ਦੇਖਨੇ ਕੋ ਦਿਲ ਕਰੇ ਤੋ ਮਹਿਗਲਗਂਜ ਆਨਾ ਪੜਤਾ ਹੈ। ਸਬਬ ਸੇ ਪਂਜਾਬ ਮੇਂ ਪਤਾ ਲਗ ਗਯਾ। ਚਾਚਾ-ਚਾਚੀ ਖਬਰ ਲੇਨੇ ਆ ਗਯੇ। ਵੈਸੇ ਖਬਰ ਭੀ ਕੈਸੀ ਲੇਨੇ ਆਯੇ ਥੇ, ਹਮਾਰੇ ਖਾਨਪੁਰ ਵਾਲੇ ਘਰ ਕੀ ਚਾਬੀ ਲੇਨੇ ਆਯੇ ਥੇ ਕਿ ਹਮ ਇਸ੍ਤੇਮਾਲ ਕਰੇਂਗੇ। ਚਾਚੀ ਬੜੇ-ਬੜੇ ਗਪੋੜੇ ਮਾਰਤੀ ਰਹੀ, ਕਹਤੀ- ਭੈਣ ਜੀ, ਤੂ ਤੋ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਬੀਤ ਗਯੀ। ਪਂਜਾਬ ਚਲ, ਵਹਾਂ ਤੇਰਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਯੇਂਗੇ। ਯਹਾਂ ਡਾਕ੍ਟਰ ਨਹੀਂ ਅਚ੍ਛੇ, ਬੀੜਿਯਾਂ ਪੀਨੇ ਵਾਲੇ। ਸਾਥ ਹੀ, ਆਂਖੋਂ ਕਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾ। ਅਗਰ ਆਂਖੋਂ ਸੇ ਰਹ ਗਯੀ ਤੋ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪੂਛੇਗਾ। ਬਂਦਾ ਤਭੀ ਤਕ ਜਿਂਦਾ ਰਹੇ ਜਬ ਤਕ ਅਪਨੀ ਕ੍ਰਿਯਾ ਆਪ ਕਰ ਸਕੇ। ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਕਿਸੀ ਕੇ ਆਸਰੇ ਤੋ ਡਾਲੇ ਨਾ।''
ਚਾਚਾ ਬੋਲਾ- ਆਂਖੋਂ ਕਾ ਇਲਾਜ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਵਾ। ਖਰ੍ਚਾ ਮੈਂ ਕਰੁਂਗਾ। ਆਂਖੋਂ ਕੀ ਕੀਮਤ ਅਂਧਾ ਆਦਮੀ ਹੀ ਜਾਨ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਖਨ੍ਨਾ ਸ਼ਹਰ ਮੇਂ ਬਸ-ਅਡ੍ਡੇ ਪਰ ਏਕ ਬਂਦਾ ਯਹ ਕਹਕਰ ਭੀਖ ਮਾਂਗਾ ਕਰਤਾ ਹੈ- ਆਂਖੋਂ ਵਾਲੋ, ਆਂਖੇਂ ਬੜੀ ਨਿਯਾਮਤ ਚੀਜ ਹੈਂ।''
''ਮੈਂਨੇ ਮਨ ਮੇਂ ਕਹਾ -ਯੇ ਸਬ ਬਾਤੇਂ ਹੀ ਹੈਂ। ਕਿਸਨੇ ਇਸਕਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਨਾ ਹੈ। ਤੁਮ ਚਾਬੀ ਲੇਨੇ ਆਏ ਹੋ, ਚਾਬੀ ਲੇਕਰ ਰਾਸ੍ਤਾ ਪਕੜ ਲੋਗੇ। ਯੂਂ ਹੀ ਮੀਠਾ ਬੋਲ ਕਰ ਠਗਨੇ ਵਾਲੇ...।''
''ਏਕ ਰਾਤ ਮੈਂ ਅਂਧੇਰਾ ਹੋਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਮਹਿਗਲਗਂਜ ਸੇ ਘਰ ਲੌਟਾ। ਇਸੀ ਢਾਬੇ ਪਰ ਦਾਰੂ ਬੇਚ ਕਰ ਗਯਾ ਥਾ। ਏਕ ਕਮਰੇ ਮੇਂ ਬੀਮਾਰ ਬੀਵੀ ਕੇ ਪਾਸ ਬਾਪੂ ਪੜਾ ਥਾ। ਦੂਸਰੇ ਕਮਰੇ ਮੇਂ ਚਾਚਾ-ਚਾਚੀ। ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਪੜੀ ਚਾਰਪਾਈ ਪਰ ਪੜ ਗਯਾ। ਦਾਰੂ ਔਰ ਗਾਂਜੇ ਕੇ ਨਸ਼ੇ ਮੇਂ ਡੂਬਾ, ਪਰ ਮੁਝੇ ਨੀਂਦ ਨ ਆਵੇ। ਮਨ ਮੇਂ ਆਤਾ ਰਹਾ, ਸੁਕ੍ਖੇ ਅਗਰ ਆਜ ਤੇਰੀ ਬੀਵੀ ਹੋਤੀ, ਤੂ ਭੀ ਕਹੀਂ ਉਸੇ ਲਿਏ ਪੜਾ ਹੋਤਾ। ਚਾਚਾ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਸੇ ਅਜੀਬ-ਸੀ ਆਵਾਜੇਂ ਆਤੀ ਰਹੀਂ। ਬਹੂ-ਬੂਟੋਂ ਕੇ ਪਾਸ ਸੋਨੇ ਵਾਲੋਂ ਕੋ ਆਜ ਮੁਸ਼੍ਕਿਲ ਸੇ ਮੌਕਾ ਮਿਲਾ ਥਾ। ਮੈਂ ਕਾਨੋਂ ਮੇਂ ਉਂਗਲਿਯਾਂ ਠੂਂਸੇ ਪੜਾ ਰਹਾ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਮੁਝੇ ਕ੍ਯਾ ਹੋ ਰਹਾ ਥਾ। ਦਿਲ ਕਰੇ ਕਿ ਖਨ੍ਨੇ ਵਾਲੇ ਅਂਧੇ ਕੀ ਤਰਹ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਕਰ ਕਹੂਂ- ਔਰਤੋਂ ਵਾਲੋ, ਔਰਤੇਂ ਬੜੀ ਨਿਯਾਮਤ ਚੀਜ ਹੈਂ। ਅਪਨੇ ਆਪ ਸੇ ਕਹਾ- ਸੁਕ੍ਖੇ, ਕਲ ਸੀਤਾਪੁਰ ਬਾਜਾਰ ਮੇਂ ਚਕ੍ਕਰ ਲਗਾ ਆ। ਪਰ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਔਰ ਹੀ ਪਂਗਾ ਪੜ ਗਯਾ। ਮਾਂ ਜ੍ਯਾਦਾ ਹੀ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਯੀ। ਬਾਪੂ ਔਰ ਚਾਚਾ ਉਸੇ ਲੇਕਰ ਡਾਕ੍ਟਰ ਕੇ ਪਾਸ ਮਹਿਗਲਗਂਜ ਚਲੇ ਗਯੇ। ਮੁਝੇ ਘਰ ਮੇਂ ਰੁਕਨਾ ਪੜ ਗਯਾ। ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ ਮੇਂ ਕੁਛ ਚਢਤਾ ਰਹਾ, ਕਾਨ ਸੁਨ੍ਨ ਹੋਤੇ ਰਹੇ। ਚਾਚੀ ਕਾਮ ਖਤ੍ਮ ਕਰਕੇ ਸੋਈ ਪੜੀ ਥੀ। ਉਸੇ ਦੇਖਕਰ ਰਾਤ ਵਾਲੀ ਅਜੀਬ-ਸੀ ਆਵਾਜੇਂ ਕਾਨੋਂ ਮੇਂ ਗੂਂਜਨੇ ਲਗੀਂ। ਸਿਰ ਮੇਂ ਬਜਨੇ ਲਗੀਂ। ਮੇਰੀ ਚਾਰਪਾਈ ਘੂਮਨੇ ਲਗੀ। ਮੁਝੇ ਲਗਾ, ਮਾਨੋ ਮੈਂ ਜਾਕਰ ਉਸਕੀ ਚਾਰਪਾਈ ਪਰ ਪੜ ਗਯਾ ਹੋਊਂ। ਵਹ ਹੜਬੜਾਕਰ ਉਠ ਬੈਠੀ, ਲਗੀ ਮੁਝੇ ਗਾਲਿਯਾਂ ਨਿਕਾਲਨੇ। ਕਹਨੇ ਲਗੀ- ''ਮਰਜਾਣੇ ਸੁਕ੍ਖੇ, ਮੈਂਨੇ ਤੁਝੇ ਅਪਨੇ ਹਾਥੋਂ ਮੇਂ ਪਾਲਾ। ਅਭੀ ਤੋ ਮੇਰੇ ਨਾਖੂਨੋਂ ਸੇ ਤੇਰਾ ਗੂਂ ਭੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਾ। ਤੂ ਏਕਦਮ ਹੀ ਗਰਕ ਗਯਾ।'' ਮੇਰਾ ਤੋ ਜੀ ਰੋਨਾ ਨਿਕਲ ਗਯਾ। ਰੋਨਾ ਸੁਨਕਰ ਚਾਚੀ ਚਾਰਪਾਈ ਸੇ ਉਠਕਰ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਆਈ, ਪੂਛਾ- ਕ੍ਯਾ ਹੁਆ ਰੇ ਸੁਕ੍ਖੇ ?''
ਮੈਂ ਤੋ ਬਿਲਖ ਉਠਾ। ਮੈਂਨੇ ਕਹਾ, ''ਚਾਚੀ, ਯੇ ਯੂ.ਪੀ. ਬੜੀ ਕਸੂਤੀ ਹੈ। ਹੁਆ ਤੋ ਕੁਛ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੋ ਬਹੁਤ ਕੁਛ ਜਾਨੇ ਵਾਲਾ ਥਾ।''
''ਤੂ ਤੋ ਬੜਾ ਪਾਪੀ ਹੈ।''
''ਪਾਪੀ ਕਾ ਏਕ ਔਰ ਮਤਲਬ ਹੈ- ਪਾ ਔਰ ਪੀ ਯਾਨੀ ਡਾਲੋ ਔਰ ਪਿਓ। ਫਿਰ ਡਾਲ ਲੋ ਜੀ ਬੂਂਦ-ਬੂਂਦ।''
''ਫਿਰ, ਬੁਢਿਯਾ ਚਲ ਬਸੀ ?''
''ਕਹਾਂ ਮਰੀ ਹੈ ਜੀ, ਅਗਰ ਮਰ ਜਾਤੀ ਤੋ ਅਚ੍ਛਾ ਥਾ, ਤੜਪਤੀ ਨਾ। ਮੁਝੇ ਕਹਾ ਕਰਤੀ ਥੀ- ਰੇ ਸੁਕ੍ਖੇ, ਮੇਰਾ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਸਿਰੋਂ ਸੇ ਪਾਨੀ ਵਾਰ ਕਰ ਪੀਨੇ ਕੋ ਜੀ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਰੇ ਕੁਤ੍ਤੇ, ਅਗਰ ਚਾਰ ਅਕ੍ਖਰ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਪੇਟ ਮੇਂ ਹੋਤੇ ਯਾ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਬਾਪ ਕੇ ਪਾਸ ਚਾਰ ਪੈਸੇ ਜ੍ਯਾਦਾ ਹੋਤੇ, ਆਜ ਛੜੇ-ਛੜਾਂਕ ਨ ਹੋਤੇ। ਮੈਂਨੇ ਕਹਾ- ਚਲ ਬੀਬੀ, ਮੇਰੇ ਪੇਟ ਮੇਂ ਤੋ ਕੋਈ ਅਕ੍ਖਰ ਹੈ ਨਹੀਂ, ਛੋਟਾ ਤੋ ਅਕ੍ਖਰੋਂ ਸੇ ਗਲੇ ਤਕ ਭਰਾ ਹੁਆ ਹੈ। ਸਾਤ ਜਮਾਤੇਂ ਪਾਸ ਹੈ। ਉਸਕਾ ਬ੍ਯਾਹ ਕਰ ਲੇ। ਵੈਸੇ, ਭਾਈ ਸਾਬ, ਬਾਤ ਅਕ੍ਖਰੋਂ ਕੀ ਭੀ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ, ਬਾਤ ਕਿਸ੍ਮਤ ਕੀ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਮੈਂਨੇ ਦੋ ਪੈਸੇ ਕੇ ਆਦਮੀ ਪਰਿਯੋਂ ਜੈਸੀ ਔਰਤੇਂ ਲਿਯੇ ਦੇਖੇ ਹੈਂ। ਮੇਰੀ ਬੁਰੀ ਆਦਤ ਹੈ, ਐਰੇ -ਗੈਰੇ ਕੇ ਸਾਥ ਹਾਥ ਮਿਲਾਤੇ ਰਹਨੇ ਕੀ। ਕੁਛ ਕਾਮ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਲਕੀਰੇਂ ਮਿਟ ਗਯੀਂ, ਕੁਛ ਹਾਥ ਮਿਲਾ-ਮਿਲਾਕਰ ਕਰ ਮਿਟਾ ਲੀਂ। ਬ੍ਯਾਹ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਮਿਟ ਗਯੀ। ਏਕ ਦਿਨ ਚਾਕੂ ਲੇਕਰ, ਜਹਾਂ ਪਂਡਿਤ ਨੇ ਬਤਾਯਾ ਥਾ ਕਿ ਯਹਾਂ ਵਿਵਾਹ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਹੋਤੀ ਹੈ, ਵਹਾਂ ਬੜਾ-ਸਾ ਚੀਰਾ ਮਾਰ ਲਿਯਾ। ਬਾਪੂ ਸੇ ਕਹਾ- ਬਾਪੂ, ਯੇ ਯੂ.ਪੀ. ਬੜੀ ਕਸੂਤੀ ਹੈ, ਪਾਸ ਮੇਂ ਪੈਸਾ ਹੋ ਤੋ ਚਾਹੇ ਸ਼ਾਮ ਕੋ ਹੀ ਔਰਤ ਲੇ ਆਏਂ। ਮੈਂਨੇ ਏਕ ਬਂਦੇ ਸੇ ਬਾਤ ਕਰ ਲੀ ਹੈ। ਲੜਕਿਯਾਂ ਹੈਂ ਦੋ। ਬੜੀ ਜੋ ਤੇਰੀ ਬਹੂ ਬਨ ਜਾਏਗੀ, ਵੋ ਹੈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕੀ, ਛੋਟੀ ਪਾਂਚ ਹਜ਼ਾਰ ਕੀ ਹੈ।''
''ਪਂਜਾਬ ਸੇ ਸ਼ਾਹ ਬਨਨੇ ਆਯਾ ਬਾਪੂ ਮੇਰੀ ਬਾਤੇਂ ਸੁਨਤਾ ਰਹਾ। ਦਰਗਾਹ ਕੇ ਚੌਕੀਦਾਰ ਕੀ ਤਰਹ ਦੇਖਤਾ ਰਹਾ। ਮੈਂਨੇ ਉਸੇ ਕਹਾ- ਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਪੈਸੋਂ ਕਾ ਇਨ੍ਤਜ਼ਾਮ ਕਰੋ ਅਗਰ ਬਹੂ ਵਾਲਾ ਬਨਨਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤੋ ਦੂਸਰਾ ਕੁਆਂ ਖੋਦਤਾ ਹੂਂ...।''
''ਵਹ ਬੋਲਾ- ਛੋਟੇ ਲੜਕੇ ਔਰ ਮੇਰੇ ਹਿਸ੍ਸੇ ਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕੀ ਓਰ ਤੋ ਝਾਂਕਨਾ ਮਤ। ਤੇਰੇ ਹਿਸ੍ਸੇ ਕੀ ਗਿਰਵੀ ਰਖ ਦੇਤੇ ਹੈਂ, ਜੋ ਚਾਹੇ ਕਰ।''
ਮਾਂ ਕੀ 'ਖਾਨਦਾਨੀ -ਖਾਨਦਾਨੀ' ਵਾਲੀ ਰਟ ਮੈਂਨੇ ਸੁਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਹਿਸ੍ਸੇ ਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗਿਰਵੀ ਰਖਕਰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਪੁਰ ਸੇ ਪਾਂਚ ਹਜਾਰ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਲੇ ਆਏ।''
''ਤੂ ਤੋ ਕਹਤਾ ਥਾ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਖਰ੍ਚ ਕਿਯਾ ?''
''ਰੁਪਯਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹੀ ਲਗਾ ਭਾਈ ਸਾਬ। ਵਹ ਭੀ ਬਤਾਤਾ ਹੂਂ, ਡਾਲ ਲੋ ਬੂਂਦ-ਬੂਂਦ। ਏਕ ਬਾਤ ਹੈ, ਬਂਦੇ ਕਾ ਜੀ ਦਾਰੂ ਔਰ ਔਰਤ ਸੇ ਭਰਤਾ ਨਹੀਂ।''
''ਔਰਤ ਲਾਈ ਥੀ ਪਹਲੇ ਤੋੜ ਕੀ ਬੋਤਲ ਜੈਸੀ। ਲੋਗੋਂ ਕੇ ਕਲੇਜੇ ਫੁਂਕ ਗਏ। ਸਾਲੋਂ ਨੇ ਦਰੋਗਾ ਕੋ ਜਾ ਬਤਾਯਾ, ਔਰ ਕ੍ਯਾ ਦਰੋਗਾ ਕੋ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਤੀ ਥੀ ! ਦਰੋਗਾ ਨੇ ਬਾਪੂ ਕੋ ਪਕੜ ਲਿਯਾ। ਬੋਲਾ, ਤੁਮ ਵੋ ਲੜਕੀ ਬ੍ਯਾਹ ਲਾਯੇ ਜਿਸਕੀ ਅਭੀ ਬ੍ਯਾਹ ਕੀ ਉਮ੍ਰ ਹੀ ਨਹੀਂ।''
''ਬਾਪੂ ਨੇ ਔਰ ਜ਼ਮੀਨ ਗਿਰਵੀ ਰਖਕਰ ਪਾਂਚ ਹਜ਼ਾਰ ਦਰੋਗਾ ਕੋ ਦਿਯਾ, ਤਬ ਕਹੀਂ ਜਾਕਰ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਾ। ਮੈਂਨੇ ਮਾਂ ਸੇ ਕਹਾ- ਬੀਬੀ, ਯਹ ਯੂ.ਪੀ. ਬੜੀ ਕਸੂਤੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸੇ ਪਂਜਾਬ ਲੇਕਰ ਜਾਤਾ ਹੂਂ। ਵਹ ਭੀ ਤੈਯਾਰ ਹੋ ਗਯੀ ਜੈਸੇ ਵਹ ਸਰਬਾਲਾ ਹੋ।''
''ਹਮ ਖਾਨਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਾਂ ਉਸਕੀ ਐਸੇ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਤੀ ਜੈਸੇ ਕਿਸਾਨ ਫਸਲ ਕੀ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਸਕੇ ਸਾਥ ਹੀ ਸੋਤੀ ਥੀ। ਅਗਰ ਮੈਂ ਬਹਾਨੇ-ਬੇਬਹਾਨੇ ਕਰੀਬ ਜਾਤਾ ਤੋ ਤੁਰਨ੍ਤ ਪਾਸ ਆਕਰ ਖੜੀ ਹੋ ਜਾਤੀ। ਮੁਝੇ ਬਾਤ ਹੀ ਨ ਕਰਨੇ ਦੇਤੀ। ਪੂਰੀ ਨਿਗਾਹ ਰਖਤੀ। ਮੁਝ ਖੀਝੇ ਹੁਏ ਕੇ ਮਨ ਸੇ ਬਦ੍ਦੁਆਏਂ ਨਿਕਲਤੀ ਰਹਤੀਂ। ਕਿਤਨਾ ਅਚ੍ਛਾ ਹੋਤਾ, ਮਾਂ ਅਗਰ ਤੂ ਆਂਖ ਸੇ ਅਂਧੀ ਹੋ ਜਾਤੀ।''
''ਏਕ ਦਿਨ ਪਗੜੀ ਬਾਂਧਤੇ ਸਮਯ ਮੈਂਨੇ ਧ੍ਯਾਨ ਸੇ ਦੇਖਾ। ਆਧਾ ਸਿਰ ਧੌਲਾ ਹੁਆ ਪੜਾ ਥਾ। ਬੁਢਾਪਾ ਤੇਜੀ ਸੇ ਕਰੀਬ ਆ ਰਹਾ ਥਾ। ਅਗਰ ਸਾਲ-ਛਮਾਹੀ ਇਨ੍ਤਜ਼ਾਰ ਕਰਤਾ ਰਹਾ ਤੋ ਤਬ ਤਕ ਮਰ ਮਰਾ ਜਾਊਂਗਾ। ਬੂਢੀ ਕੁੜਕ ਮੁਰ੍ਗੀ ਕੀ ਤਰਹ ਪਂਖੋਂ ਕੇ ਨੀਚੇ ਮੇਰੀ ਔਰਤ ਕੋ ਛਿਪਾਯੇ ਰਖਤੀ। ਮੈਂਨੇ ਸੋਚਾ, ਕੋਈ ਤਰਕੀਬ ਸੋਚਨੀ ਪੜੇਗੀ। ਚਾਚੀ ਜੋ ਯੂ.ਪੀ. ਗਯੀ ਥੀ, ਉਸਕੇ ਸਂਗ ਮਾਂ ਕਾ ਅਚ੍ਛਾ ਸਖੀਪਨਾ ਥਾ। ਚਾਚੀ ਕਾ ਸ੍ਵਭਾਵ ਥੋੜਾ ਲਾਲਚੀ ਹੈ ਜੀ। ਰੋਜ ਕੀ ਤਰਹ ਮੈਂਨੇ ਚਾਚਾ ਕੇ ਸਾਥ ਪਸ਼ੁਓਂ ਕੇ ਲਿਏ ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਕਟਵਾਯਾ। ਲੌਟਤੇ ਸਮਯ ਕਿਸੀ ਕੇ ਖੇਤ ਮੇਂ ਸੇ ਕਦ੍ਦੂ ਤੋੜ ਲਾਯਾ। ਚਾਚੀ ਕੀ ਖਾਟ ਪਰ ਕਦ੍ਦੂ ਰਖੇ। ਖੁਦ ਧਰਤੀ ਪਰ ਬੈਠ ਗਯਾ।
ਚਾਚੀ ਬੋਲੀ, ''ਨੀਚੇ ਕ੍ਯੋਂ ਬੈਠਤਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਮੇਂ ?''
ਮੈਂਨੇ ਕਹਾ, ''ਸੁਖ ਕਹਾਂ ਹੈ ਚਾਚੀ, ਦੇਖ ਲੇ ਬੂਢੀ ਕੀ ਕਰਤੂਤੇਂ। ਬੀਵੀ ਮੇਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਕੀ।''
ਚਾਚੀ ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਕਾ ਜਵਾਬ ਦੇਨੇ ਕੇ ਬਜਾਯ ਕਦ੍ਦੁਓਂ ਕੀ ਤਰਫ ਦੇਖਨੇ ਲਗੀ। ਮੈਂਨੇ ਸੋਚਾ ਥਾ, ਸਬ੍ਜੀ ਦੇਖਕਰ ਖੁਸ਼ ਹੋਗੀ। ਮੇਰੇ ਹਕ ਮੇਂ ਮਾਂ ਸੇ ਬਾਤ ਕਰੇਗੀ।
ਵਹ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਦ੍ਦੂ ਉਠਾਕਰ ਕਹਨੇ ਲਗੀ, ''ਰੇ ਸੁਕ੍ਖੇ, ਤੂ ਤੋ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਬਰ੍ਬਾਦ ਹੋ ਗਯਾ। ਯੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਚੂਏਂ(ਕਚ੍ਚੇ ਛੋਟੇ ਫਲ) ਤੋੜ ਲਾਯਾ, ਇਨਕਾ ਤੋ ਪਾਪ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਗਾ... ਇਕ ਕਦ੍ਦੁ ਕੀ ਬੁਰਕੀ ਲਾਯਕ ਸਬ੍ਜੀ ਨਹੀਂ ਬਨੇਗੀ। ਬੇਟਾ, ਚੂਆਂ ਤੋੜਨਾ ਤੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੁਰਾ ਹੈ।''
ਮੈਂ ਔਰਤ ਕੀ ਬਾਤ ਕਰਤਾ ਰਹਾ, ਵਹ ਕਦ੍ਦੁਓਂ ਕੀ ਬਾਤ ਕਰਤੀ ਰਹੀ। ਸੋਚਾ- ਸੁਕ੍ਖਾ ਸਿਂਹ, ਯਹ ਭੀ ਬੂਢੀ ਕੇ ਸਾਥ ਮਿਲੀ ਹੁਈ ਹੈ। ਅਪਨਾ ਮੁਂਹ ਖੁਦ ਹੀ ਧੋਨਾ ਪੜੇਗਾ।
ਏਕ ਦਿਨ ਮੈਂਨੇ ਅਵਸਰ ਪਾਕਰ ਅਨ੍ਦਰ ਸੇ ਕੁਂਡਾ ਲਗਾ ਲਿਯਾ। ਵਹ ਰੋਨੇ ਲਗੀ। ਮੇਰਾ ਉਠਨਾ-ਬੈਠਨਾ ਆਪ ਜੈਸੇ ਸਯਾਨੇ ਬਂਦੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਥਾ। ਉਨਸੇ ਸੁਨ ਰਖਾ ਥਾ ਕਿ ਔਰਤ ਕਾ ਰੋਨਾ ਯੋਂ ਹੀ ਚਲਿਤ੍ਤਰ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਅਗਰ ਵਹ ਨਾ-ਨਾ ਕਰੇ ਤੋ ਅਸਲ ਮੇਂ ਉਸਕੀ ਹਾਂ-ਹਾਂ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਉਸਕਾ ਰੋਨਾ ਸੁਨਕਰ ਬਾਹਰ ਭੀੜ ਜਮਾ ਹੋ ਗਯੀ। ਲੋਗ ਦਰਵਾਜਾ ਖਟਖਟਾਨੇ ਲਗੇ ਔਰ ਹਾਂਕੇਂ ਮਾਰਨੇ ਲਗੇ। ਮੈਂਨੇ ਕਹਾ, ਕੁਂਡਾ ਮੈਂ ਭੀ ਨਹੀਂ ਖੋਲਨੇ ਵਾਲਾ। ਵੇ ਚੌਖਟ ਉਖਾੜ ਕਰ ਅਨ੍ਦਰ ਆ ਗਯੇ। ਮਾਂ ਨੇ ਤੜਾਕ ਸੇ ਮੇਰੇ ਥਪ੍ਪੜ ਦੇ ਮਾਰਾ। ਯੇ ਤੋ ਥੀ ਜੀ ਮੇਰੀ ਸੁਹਾਗ ਰਾਤ ! ਰਾਤ ਕੋ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਸੇ ਧਰਤੀ ਖਾ ਗਯੀ। ਕੋਨਾ-ਕੋਨਾ ਖੋਜ ਮਾਰਾ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਕਹਾਂ ਚਲੀ ਗਯੀ। ਚਿਤ੍ਤ ਕਰੇ, ਮਾਂ ਕਾ ਸਿਰ ਫੋੜ ਦੂਂ, ਜਿਸਨੇ 'ਬਚ੍ਚੀ ਹੈ', 'ਬਚ੍ਚੀ ਹੈ' ਕਹਕਰ ਔਰਤ ਹਾਥ ਸੇ ਨਿਕਾਲ ਦੀ। ਚਲੋ ਜੀ, ਡਾਲ ਲੋ ਫਿਰ ਬੂਂਦ-ਬੂਂਦ।''
''ਵੋ ਜੋ ਮੁਂਡੂ ਘੂਮ ਰਹਾ ਹੈ, ਆਠ-ਨੌ ਬਰਸ ਕਾ, ਇਤਨੀ ਥੀ ?''
''ਇਸਸੇ ਬਸ ਕੁਛ ਹੀ ਬੜੀ ਹੋਗੀ।''
''ਤੂ ਤੋ ਸਚਮੁਚ ਹੀ ਟੁਚ੍ਚਾ ਹੈ। ਚਲ ਉਠ...।''
''ਜਾਤਾ ਹੂਂ ਜੀ, ਜਾਤਾ ਹੂਂ... ਆਪਕੀ ਚੀਜ ਹੈ, ਅਪਨਾ ਕੌਨ-ਸਾ ਜੋਰ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਅਗਰ ਦੋ-ਏਕ ਬੂਂਦੇਂ ਡਾਲ ਦੇਤੇ ਤੋ ਰੋਟੀ ਲਾਯਕ... ।''
''ਉਠਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਸਾਲਾ ਮਹਾਨਂਦ ਕਾ....।''
''ਜਾਤਾ ਹੂਂ ਜੀ... ਜਾਤਾ ਹੂਂ... ਯੇ ਯੂ.ਪੀ. ਬੜੀ...।''

00

ਸਂਪਰ੍ਕ : ਗਾਂਵ-ਅਲੂਨਾ ਤੋਲਾ,
ਪੋਸ੍ਟ ਆਫਿਸ-ਅਲੂਨਾ ਪਲ੍ਲਾਹ
ਜਿਲਾ-ਲੁਧਿਯਾਨਾ(ਪਂਜਾਬ)-141414

ਭਾਸ਼ਾਂਤਰ

ਧਾਰਾਵਾਹਿਕ ਰੂਸੀ ਉਪਨ੍ਯਾਸ(ਕਿਸ੍ਤ-10)

ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ
ਲਿਯੋ ਤੋਲਸ੍ਤੋਯ
ਹਿਨ੍ਦੀ ਅਨੁਵਾਦ : ਰੂਪਸਿਂਹ ਚਂਦੇਲ

॥ ਦਸ ॥

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਬ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕੋ ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਕੇ ਪਾਸ ਲਾਯਾ ਗਯਾ, ਪ੍ਰਿਨ੍ਸ ਕਾ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ਾ-ਕਕ੍ਸ਼ ਲੋਗੋਂ ਸੇ ਖਚਾਖਚ ਭਰਾ ਹੁਆ ਥਾ। ਖੁਰਦਰੀ ਮੂਂਛੋਂਵਾਲਾ ਜਨਰਲ ਪੂਰੀ ਫੌਜੀ ਡ੍ਰੈਸ ਔਰ ਤਮਗੇ ਧਾਰਣ ਕਿਯੇ ਹੁਏ, ਛੁਟ੍ਟੀ ਮਂਜੂਰ ਕਰਵਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਵਹਾਂ ਉਪਸ੍ਥਿਤ ਥਾ। ਏਕ ਰੇਜੀਮੇਣ੍ਟਲ ਕਮਾਣ੍ਡਰ ਵਹਾਂ ਥਾ, ਜਿਸੇ ਰੇਜੀਮੇਣ੍ਟ ਕੀ ਸਪ੍ਲਾਈ ਕੇ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਕੇ ਲਿਏ ਅਭਿਯੋਗ ਕੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਮਿਲੀ ਹੁਈ ਥੀ। ਡਾਕ੍ਟਰ ਆਨ੍ਦ੍ਰੇਯੇਵਸ੍ਕੀ ਕਾ ਸਂਰਕ੍ਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਏਕ ਧਨੀ ਆਰ੍ਮੇਨਿਯਨ ਵਹਾਂ ਉਪਸ੍ਥਿਤ ਥਾ, ਜਿਸਕਾ ਵੋਦ੍ਕਾ ਕੇ ਵ੍ਯਵਸਾਯ ਮੇਂ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਥਾ ਔਰ ਵਹ ਅਪਨੇ ਅਨੁਬਂਧ ਕਾ ਨਵੀਨੀਕਰਣ ਕਰਵਾਨਾ ਚਾਹਤਾ ਥਾ। ਯੁਦ੍ਧ ਮੇਂ ਮਾਰੇ ਗਯੇ ਏਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੀ ਪਤ੍ਨੀ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੇ ਪਾਲਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਕੇ ਲਿਏ ਅਪਨੀ ਪੇਂਸ਼ਨ ਅਥਵਾ ਰਾਜ੍ਯ ਕੇ ਵਿਤ੍ਤੀਯ ਭਤ੍ਤੇ ਕੇ ਲਿਏ ਆਯੀ ਹੁਈ ਥੀ। ਭਵ੍ਯ ਜਾਰ੍ਜਿਯਨ ਵੇਸ਼ਭੂਸ਼ਾ ਮੇਂ, ਜਾਰ੍ਜਿਯਾ ਕਾ ਏਕ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਚੁਕਾ ਪ੍ਰਿਨ੍ਸ ਵਹਾਂ ਥਾ ਜੋ ਚਰ੍ਚ ਕੀ ਖਾਲੀ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿ ਪਰ ਕਬ੍ਜਾ ਚਾਹਤਾ ਥਾ। ਕਾਕੇਸ਼ਸ ਪਰ ਵਿਜਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਕਰਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਨਯੀ ਯੋਜਨਾ ਵਾਲੇ ਕਾਗਜਾਤੋਂ ਕਾ ਬੜਾ ਪੁਲਿਨ੍ਦਾ ਥਾਮੇ ਏਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਭੀ ਵਹਾਂ ਥਾ। ਇਨਕੇ ਅਤਿਰਿਕ੍ਤ ਏਕ ਸ੍ਥਾਨੀਯ ਖਾਨ ਵਹਾਂ ਥਾ ਜੋ ਕੇਵਲ ਇਸਲਿਏ ਆਯਾ ਥਾ ਕਿ ਵਹ ਅਪਨੇ ਲੋਗੋਂ ਕੇ ਬੀਚ ਯਹ ਬਤਾ ਸਕੇ ਕਿ ਪ੍ਰਿਨ੍ਸ ਨੇ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸਕਾ ਸ੍ਵਾਗਤ ਕਿਯਾ ਥਾ।
ਵੇ ਸਭੀ ਅਪਨੇ ਅਵਸਰ ਕੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ਾ ਕਰ ਰਹੇ ਥੇ ਔਰ ਸੁਨ੍ਦਰ ਬਾਲੋਂ ਵਾਲੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਯੁਵਾ ਪਰਿਸਹਾਯਕ ਦ੍ਵਾਰਾ ਏਕ ਕੇ ਬਾਦ ਦੂਸਰਾ ਪ੍ਰਿਨ੍ਸ ਕੀ ਸ੍ਟਡੀ ਮੇਂ ਭੇਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਥੇ।
ਜਬ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਨੇ ਹਲ੍ਕੀ ਲਂਗੜਾਹਟ ਕੇ ਸਾਥ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ਾ ਕਕ੍ਸ਼ ਮੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਿਯਾ, ਸਭੀ ਕੀ ਆਂਖੇਂ ਉਸਕੀ ਓਰ ਘੂਮ ਗਯੀਂ ਔਰ ਕਕ੍ਸ਼ ਕੇ ਵਿਭਿਨ੍ਨ ਕੋਨੋਂ ਸੇ ਅਪਨੇ ਨਾਮ ਕੀ ਫੁਸਫੁਸਾਹਟ ਉਸੇ ਸੁਨਾਈ ਦੀ ਥੀ।
ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਨੇ ਸੁਨ੍ਦਰ ਚਾਂਦੀ ਕਾ ਗੋਟਾ ਲਗੇ ਖਾਕੀ ਕਪੜੇ ਪਰ ਲਂਬਾ ਸਫੇਦ ਟਯੂਨਿਕ ਪਹਨਾ ਹੁਆ ਥਾ। ਉਸਕੀ ਪਤਲੂਨ ਔਰ ਚੁਸ੍ਤ-ਦੁਰਸ੍ਤ ਜੁਰਾਬੇਂ ਕਾਲੀ ਥੀਂ, ਔਰ ਉਸਨੇ ਪਗੜੀ ਕੇ ਸਾਥ ਫਰ ਕਾ ਟੋਪ ਪਹਨਾ ਹੁਆ ਥਾ -ਜਿਸ ਪਗੜੀ ਕੋ ਪਹਨਨੇ ਕੇ ਕਾਰਣ ਉਸੇ ਅਹਮਦ ਖਾਂ ਦ੍ਵਾਰਾ ਅਪਮਾਨਿਤ ਔਰ ਜਨਰਲ ਕ੍ਲੂਗੇਨਾਊ ਦ੍ਵਾਰਾ ਗਿਰਫ੍ਤਾਰ ਕਿਯਾ ਗਯਾ ਥਾ, ਔਰ ਵਹੀ ਸ਼ਮੀਲ ਸੇ ਉਸਕੇ ਮਿਲਨੇ ਕਾ ਕਾਰਣ ਬਨਾ ਥਾ। ਹਲ੍ਕੀ ਲਂਗੜਾਹਟ ਕੇ ਸਾਥ ਛੋਟੀ ਟਾਂਗ ਪਰ ਅਪਨੇ ਛਰਹਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਕੋ ਝੁਲਾਤਾ ਹੁਆ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਤੇਜੀ ਸੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ਾ ਕਕ੍ਸ਼ ਕੀ ਫਰ੍ਸ਼ ਪਰ ਚਲ ਰਹਾ ਥਾ। ਉਸਕੀ ਬੜੀ ਆਂਖੇਂ ਸ਼ਾਂਤਿਪੂਰ੍ਵਕ ਸਾਮਨੇ ਕੀ ਓਰ ਦੇਖ ਰਹੀਂ ਥੀਂ ਔਰ ਕਿਸੀ ਕੋ ਭੀ ਨ ਦੇਖਨੇ ਕਾ ਆਭਾਸ ਦੇ ਰਹੀ ਥੀਂ।
ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਹਾਯਕ ਨੇ ਉਸਕਾ ਸ੍ਵਾਗਤ ਕਿਯਾ ਔਰ ਤਬ ਤਕ ਬੈਠ ਜਾਨੇ ਕੀ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾ ਕੀ ਜਬ ਤਕ ਵਹ ਪ੍ਰਿਨ੍ਸ ਕੇ ਪਾਸ ਜਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਉਸੇ ਨਹੀਂ ਪੁਕਾਰਤਾ। ਲੇਕਿਨ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਨੇ ਬੈਠਨੇ ਸੇ ਇਂਕਾਰ ਕਰ ਦਿਯਾ। ਉਸਨੇ ਕਟਾਰ ਪਰ ਅਪਨਾ ਹਾਥ ਰਖਾ ਔਰ ਏਕ ਪੈਰ ਆਗੇ ਬਢਾਕਰ ਵਹਾਂ ਏਕਤ੍ਰਿਤ ਲੋਗੋਂ ਕਾ ਤਿਰਸ੍ਕਾਰਪੂਰ੍ਵਕ ਪਰ੍ਯਵੇਕ੍ਸ਼ਣ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਖੜਾ ਰਹਾ।
ਏਕ ਦੁਭਾਸ਼ਿਯਾ, ਪ੍ਰਿਨ੍ਸ ਤਰ੍ਖਾਨੋਵ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕੇ ਪਾਸ ਆਯਾ ਔਰ ਉਸੇ ਵਾਰ੍ਤਾਲਾਪ ਮੇਂ ਵ੍ਯਸ੍ਤ ਕਰ ਲਿਯਾ। ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਨੇ ਅਨਿਚ੍ਛਾਪੂਰ੍ਵਕ ਔਰ ਏਕਾਏਕ ਉਤ੍ਤਰ ਦਿਏ। ਏਕ ਕੁਮਿਕ ਪ੍ਰਿਨ੍ਸ, ਜਿਸਨੇ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੇ ਵਿਰੁਦ੍ਧ ਸ਼ਿਕਾਯਤ ਕੀ ਥੀ, ਸ੍ਟਡੀ ਸੇ ਬਾਹਰ ਆਯਾ, ਔਰ ਉਸਕੇ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸਹਾਯਕ ਨੇ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕੋ ਬੁਲਾਯਾ ਔਰ ਅਂਦਰ ਕਾ ਮਾਰ੍ਗ ਦਿਖਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਸ੍ਟਡੀ ਕੇ ਦਰਵਾਜੇ ਤਕ ਉਸਕੇ ਸਾਥ ਗਯਾ।
ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਨੇ ਮੇਜ ਕੇ ਪਾਸ ਖੜੇ ਹੋਕਰ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕਾ ਸ੍ਵਾਗਤ ਕਿਯਾ। ਵਰਦ੍ਧ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਕਮਾਣ੍ਡਰ ਕਾ ਗੋਰਾ ਚੇਹਰਾ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਜੈਸਾ ਮੁਸ੍ਕਰਾਹਟ ਭਰਾ ਨਹੀਂ ਥਾ, ਬਲ੍ਕਿ ਕਠੋਰ ਔਰ ਗਂਭੀਰ ਥਾ।
ਬੜੀ ਮੇਜ ਔਰ ਹਰੇ ਰਂਗ ਕੀ ਬੜੀ ਬਂਦ ਖਿੜਕਿਯੋਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਮਰੇ ਮੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਤੇ ਹੀ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਨੇ ਧੂਪ ਸੇ ਝੁਲਸੇ ਅਪਨੇ ਛੋਟੇ ਹਾਥੋਂ ਕੋ ਛਾਤੀ ਪਰ ਰਖਾ ਜਹਾਂ ਸਫੇਦ ਟਯੂਨਿਕ ਕੀ ਤਹੇਂ ਏਕ ਦੂਸਰੇ ਕੋ ਕਾਟਤੀ ਥੀਂ; ਔਰ, ਔਂਖੇ ਝੁਕਾਕਰ ਕੁਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਮੇਂ, ਜਿਸੇ ਵਹ ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਬੋਲ ਸਕਤਾ ਥਾ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ, ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਔਰ ਸਮ੍ਮਾਨਪੂਰ੍ਵਕ ਬੋਲਾ।
''ਮਹਾਨ ਜਾਰ ਔਰ ਆਪਕੇ ਉਦਾਤ੍ਤ ਸਂਰਕ੍ਸ਼ਣ ਕੇ ਲਿਏ ਮੈਂਨੇ ਅਪਨਾ ਆਤ੍ਮ-ਸਮਰ੍ਪਣ ਕਿਯਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਖੂਨ ਕੀ ਆਖਿਰੀ ਬੂਂਦ ਤਕ ਬਾ-ਏਤੇਮਾਦ (ਨਿਸ਼੍ਠਾਪੂਰ੍ਵਕ) ਗੋਰੇ ਜਾਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੇ ਕਾ ਵਚਨ ਦੇਤਾ ਹਂ ਔਰ ਆਪਕੇ ਔਰ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼੍ਮਨ ਸ਼ਮੀਲ ਕੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ ਮੇਂ ਫਾਯਦਾਮਂਦ ਹੋਨੇ ਕੀ ਉਮ੍ਮੀਦ ਕਰਤਾ ਹਂ।''
ਦੁਭਾਸ਼ਿਯੇ ਕੋ ਸੁਨ ਲੇਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਨੇ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕੀ ਓਰ, ਔਰ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਨੇ ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਕੀ ਓਰ ਦੇਖਾ।
ਦੋਨੋਂ ਕੀ ਆਂਖੇਂ ਏਕ-ਦੂਸਰੇ ਸੇ ਮਿਲੀਂ ਔਰ ਆਂਖੋਂ ਨੇ ਏਕ ਦੂਸਰੇ ਸੇ ਬਹੁਤ ਕੁਛ ਕਹ ਦਿਯਾ, ਜਿਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਮੇਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤ ਨਹੀਂ ਕਿਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਥਾ ਔਰ ਨ ਹੀ ਬਿਲ੍ਕੁਲ ਵੈਸਾ ਜੈਸਾ ਦੁਭਾਸ਼ਿਯੇ ਨੇ ਕਹਾ ਥਾ। ਉਨ੍ਹੋਂਨੇਂ ਬਿਨਾ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਕੇ ਪੂਰ੍ਣ ਸਤ੍ਯ ਸੀਧੇ ਏਕ ਦੂਸਰੇ ਕੋ ਅਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤ ਕਰ ਦਿਯਾ ਥਾ। ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਕੀ ਆਂਖੋਂ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਵਹ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕੇ ਕਹੇ ਏਕ ਭੀ ਸ਼ਬ੍ਦ ਪਰ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ, ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਵਹ ਜਾਨਤਾ ਥਾ ਕਿ ਵਹ ਰੂਸਿਯੋਂ ਕੇ ਸਬ ਕੁਛ ਕਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਥਾ, ਔਰ ਸਦੈਵ ਰਹੇਗਾ, ਔਰ ਵਹ ਕੇਵਲ ਇਸਲਿਏ ਇਸ ਸਮਯ ਆਤ੍ਮ-ਸਮਰ੍ਪਣ ਕਰ ਰਹਾ ਹੈ ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਐਸਾ ਕਰਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਵਹ ਬਾਧ੍ਯ ਥਾ। ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਨੇ ਯਹ ਸਮਝ ਲਿਯਾ, ਫਿਰ ਭੀ ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਅਪਨੀ ਨਿਸ਼੍ਠਾ ਕਾ ਪੂਰ੍ਣ ਆਸ਼੍ਵਾਸਨ ਦਿਯਾ। ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕੀ ਆਂਖੋਂ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਜੈਸਾ ਬੂਢਾ ਆਦਮੀ ਮਰਤ੍ਯੁ ਕੇ ਵਿਸ਼ਯ ਮੇਂ ਸੋਚ ਰਹਾ ਹੋਗਾ, ਨ ਕਿ ਯੁਦ੍ਧ ਕੇ ਵਿਸ਼ਯ ਮੇਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਗਲਾ ਬੂਢਾ ਹੋ ਚੁਕਾ ਥਾ, ਫਿਰ ਭੀ ਵਹ ਧੂਰ੍ਤ ਥਾ, ਔਰ ਉਸੇ ਉਸਸੇ ਸਤਰ੍ਕ ਰਹਨਾ ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਥਾ। ਔਰ ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਨੇ ਯਹ ਸਬ ਸਮਝਾ, ਫਿਰ ਭੀ ਉਸਨੇ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕੋ ਬਤਾਯਾ ਕਿ ਯੁਦ੍ਧ ਕੀ ਸਫਲਤਾ ਕੇ ਲਿਏ ਵਹ ਕ੍ਯਾ ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਸਮਝਤਾ ਥਾ।
''ਉਸਸੇ ਕਹੋ'' ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਨੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੁਭਾਸ਼ਿਯੇ ਸੇ ਕਹਾ, ''ਕਿ ਹਮਾਰੇ ਸਮ੍ਰਾਟ ਉਤਨੇ ਹੀ ਦਯਾਲੁ ਹੈਂ ਜਿਤਨੇ ਕਿ ਵਹ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼ਾਲੀ ਹੈਂ ਔਰ ਪੂਰੀ ਸਂਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਕਿ ਮੇਰੇ ਅਨੁਰੋਧ ਪਰ, ਵੇ ਉਸੇ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਕਰ ਦੇਗੇਂ ਔਰ ਉਸੇ ਅਪਨੀ ਸੇਵਾ ਮੇਂ ਅਂਗੀਕਰ ਕਰ ਲੇਗੇਂ। ਤੁਮਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਦਿਯਾ।'' ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕੀ ਓਰ ਦੇਖਤੇ ਹੁਏ ਉਸਨੇ ਪੂਛਾ। ''ਜਬ ਤਕ ਮੈਂ ਅਪਨੇ ਸ੍ਵਾਮੀ ਕਾ ਕਰਪਾਪੂਰ੍ਣ ਨਿਰ੍ਣਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਕਰੂਂ, ਉਸਸੇ ਕਹੋ, ਉਸ ਸਮਯ ਤਕ ਉਸਕੇ ਸ੍ਵਾਗਤ ਔਰ ਉਸੇ ਅਪਨੇ ਸਾਥ ਠਹਾਰਾਨੇ ਕੀ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਕੀ ਜਿਮ੍ਮੇਦਾਰੀ ਮੇਰੀ ਹੋਗੀ। ਯਹ ਉਸੇ ਸ੍ਵੀਕਾਰ੍ਯ ਹੈ।''
ਹਾਜ਼ੀ ਮੁਰਾਦ ਨੇ ਏਕ ਬਾਰ ਪੁਨ: ਹਾਥ ਅਪਨੇ ਵਕ੍ਸ਼ਸ੍ਥਲ ਪਰ ਰਖਾ ਔਰ ਸੋਤ੍ਸਾਹ ਬੋਲਨਾ ਪ੍ਰਾਰਂਭ ਕਿਯਾ।
ਉਸਨੇ ਕਹਾ, ਜੈਸਾ ਕਿ ਦੁਭਾਸ਼ਿਯੇ ਨੇ ਵਰ੍ਣਨ ਕਿਯਾ, ਕਿ 1839 ਮੇਂ, ਜਬ ਵਹ ਆਵੇਰਿਯਾ ਮੇਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਤਾ ਥਾ, ਉਸਨੇ ਨਿਸ਼੍ਠਾਪੂਰ੍ਵਕ ਰੂਸਿਯੋਂ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕੀ ਥੀ ਔਰ ਉਨ੍ਹੇਂ ਕਭੀ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਦਿਯਾ ਥਾ ਲੇਕਿਨ ਉਸਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਅਹਮਦ ਖਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਉਸਕੇ ਪਤਨ ਕਾ ਸ਼ਡਯਂਤ੍ਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹਤਾ ਥਾ, ਜਨਰਲ ਕ੍ਲੂਗੇਨਾਊ ਸੇ ਉਸਕੇ ਵਿਸ਼ਯ ਮੇਂ ਨਿਨ੍ਦਾਤ੍ਮਕ ਬਾਤੇਂ ਕਹੀ ਥੀਂ।
''ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜਾਨਤਾ ਹਂ'' ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਨੇ ਕਹਾ ( ਹਾਲਾਂਕਿ ਯਦਿ ਵਹ ਜਾਨਤਾ ਭੀ ਥਾ, ਤੋ ਵਹ ਉਸੇ ਬਹੁਤ ਪਹਲੇ ਭੂਲ ਚੁਕਾ ਥਾ ) ''ਮੈਂ ਜਾਨਤਾ ਹਂ,'' ਬੈਠਤੇ ਹੁਏ ਉਸਨੇ ਕਹਾ ਔਰ ਦੀਵਾਰ ਕੇ ਪਾਸ ਪੜੇ ਦੀਵਾਨ ਕੀ ਓਰ ਸਂਕੇਤ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਸੇ ਬੈਠਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਕਹਾ। ਲੇਕਿਨ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਬੈਠਾ ਨਹੀਂ। ਅਪਨੇ ਮਜਬੂਤ ਕਂਧੋਂ ਕੋ ਉਚਕਾ ਕਰ ਉਸਨੇ ਸਂਕੇਤ ਦਿਯਾ ਕਿ ਇਤਨੇ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਕੀ ਉਪਸ੍ਥਿਤਿ ਮੇਂ ਵਹ ਬੈਠਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹਤਾ। ਵਹ ਪੁਨ: ਬੋਲਾ :
''ਅਹਮਦ ਖਾਂ ਔਰ ਸ਼ਮੀਲ, ਦੋਨੋਂ ਮੇਰੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਹੈਂ,'' ਦੁਭਾਸ਼ਿਯੇ ਕੋ ਸਂਬੋਧਿਤ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਉਸਨੇ ਕਹਨਾ ਜਾਰੀ ਰਖਾ। ''ਪ੍ਰਿਨ੍ਸ ਕੋ ਬਤਾ ਦੋ ਕਿ ਅਹਮਦ ਖਾਂ ਮਰ ਚੁਕਾ ਹੈ ਔਰ ਮੈਂ ਉਸਸੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧ ਨਹੀਂ ਲੇ ਸਕਾ, ਲੇਕਿਨ ਸ਼ਮੀਲ ਅਭੀ ਭੀ ਜੀਵਿਤ ਹੈ, ਔਰ ਜਬ ਤਕ ਮੈਂ ਉਸਸੇ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾ ਲੇਤਾ, ਮੈਂ ਮਰੂਂਗਾ ਨਹੀਂ,'' ਤ੍ਯੌਰਿਯਾਂ ਚਢਾ ਔਰ ਦਾਂਤੋਂ ਕੋ ਭੀਂਚਤੇ ਹੁਏ ਵਹ ਬੋਲਾ।
''ਠੀਕ ਹੈ '' ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਸ਼ਾਂਤਿਪੂਰ੍ਵਕ ਬੋਲਾ, ''ਸ਼ਮੀਲ ਸੇ ਵਹ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਦਲਾ ਚੁਕਾਨਾ ਚਾਹਤਾ ਹੈ ?'' ਦੁਭਾਸ਼ਿਯੇ ਸੇ ਉਸਨੇ ਕਹਾ, ''ਔਰ ਉਸਸੇ ਕਹੋ ਕਿ ਵਹ ਬੈਠ ਜਾਯੇ।''
ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਨੇ ਪੁਨ: ਬੈਠਨੇ ਸੇ ਇਂਕਾਰ ਕਰ ਦਿਯਾ, ਔਰ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਕਾ ਉਤ੍ਤਰ ਯਹ ਕਹਤੇ ਹੁਏ ਦਿਯਾ ਕਿ ਵਹ ਰੂਸਿਯੋਂ ਕੇ ਪਾਸ ਸ਼ਮੀਲ ਕੋ ਨਸ਼੍ਟ ਕਰਨੇ ਮੇਂ ਉਨਕੀ ਸਹਾਯਤਾ ਕਰਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਆਯਾ ਹੈ।
''ਅਚ੍ਛਾ, ਅਚ੍ਛਾ,'' ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਬੋਲਾ, ''ਵਾਸ੍ਤਵ ਮੇਂ ਵਹ ਕਰਨਾ ਕ੍ਯਾ ਚਾਹਤਾ ਹੈ ? ਬੈਠ ਜਾਇਯੇ, ਬੈਠ ਜਾਇਯੇ...।''
ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਬੈਠ ਗਯਾ ਔਰ ਬੋਲਾ ਕਿ ਯਦਿ ਵੇ ਉਸੇ ਲੇਜ੍ਗਿਯਨ ਮੋਰ੍ਚੇ ਪਰ ਭੇਜੇਂ ਔਰ ਉਸੇ ਸੇਨਾ ਦੇਂ ਤੋ ਵਹ ਇਸ ਬਾਤ ਕੀ ਗਾਰਣ੍ਟੀ ਦੇਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵਹ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣ ਡਾਗੇਸ੍ਤਾਨ ਪਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲੇਗਾ ਔਰ ਤਬ ਸ਼ਮੀਲ ਵਹਾਂ ਡਟੇ ਰਹਨੇ ਮੇਂ ਅਸਮਰ੍ਥ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।''
''ਯਹ ਅਚ੍ਛਾ ਹੈ। ਯਹ ਸਂਭਵ ਹੈ,'' ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਨੇ ਕਹਾ, ''ਮੈਂ ਇਸ ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰੂਗਾ।''
ਦੁਭਾਸ਼ਿਯੇ ਨੇ ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਕੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਕਾ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕੇ ਲਿਏ ਅਨੁਵਾਦ ਕਿਯਾ। ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕ੍ਸ਼ਣਭਰ ਤਕ ਸੋਚਤਾ ਰਹਾ।
''ਸਰਦਾਰ ਕੋ ਬਤਾਏਂ,'' ਉਸਨੇ ਕਹਾ, '''ਕਿ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮੇਰੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਕੇ ਹਾਥੋਂ ਮੇਂ ਹੈ, ਔਰ ਜਬ ਤਕ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਹਾੜੋਂ ਮੇਂ ਹੈ, ਮੈਂ ਬਂਧਾ ਹੁਆ ਹਂ ਔਰ ਮੈਂ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਤਾ। ਯਦਿ ਮੈਂ ਉਸ ਪਰ ਸੀਧੇ ਆਕ੍ਰਮਣ ਕਰਤਾ ਹੂਂ ਤੋ ਵਹ ਮੇਰੀ ਪਤ੍ਨੀ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਓਰ ਮੇਰੇ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੋ ਮਾਰ ਦੇਗਾ। ਯੁਦ੍ਧ- ਬਨ੍ਦਿਯੋਂ ਕੇ ਬਦਲੇ ਮੇਂ ਪ੍ਰਿਨ੍ਸ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋ ਮੁਕ੍ਤ ਕਰਾ ਲੇਂ, ਔਰ ਤਬ ਮੈਂ ਯਾ ਤੋ ਸ਼ਮੀਲ ਕੋ ਉਖਾੜ ਫੇਕੂਂਗਾ ਯਾ ਮਰ ਜਾਊਂਗਾ।''
''ਅਚ੍ਛਾ, ਅਚ੍ਛਾ,'' ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਂਵ ਬੋਲਾ, ''ਹਮ ਇਸ ਵਿਸ਼ਯ ਮੇਂ ਸੋਚੇਗੇਂ। ਅਬ ਉਸੇ ਸੇਨਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਕੇ ਪਾਸ ਲੇ ਜਾਓ ਔਰ ਉਸੇ ਵਿਸ੍ਤਾਰ ਸੇ ਉਸਕੀ ਸ੍ਥਿਤਿ, ਉਸਕੀ ਯੋਜਨਾਓਂ ਔਰ ਉਮ੍ਮੀਦੋਂ ਕੇ ਵਿਸ਼ਯ ਮੇਂ ਬਤਾਓ।''
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਕੇ ਸਾਥ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕਾ ਪਹਲਾ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਕਾਰ ਸਮਾਪ੍ਤ ਹੁਆ।

ਉਸੀ ਸ਼ਾਮ ਏਸ਼ਿਯਾਈ ਢਂਗ ਸੇ ਨਵ-ਸਜ੍ਜਿਤ ਥਿਯੇਟਰ ਮੇਂ ਇਟੈਲਿਯਨ ਓਪੇਰਾ ਕਾ ਏਕ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨ ਥਾ। ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਬੌਕ੍ਸ ਮੇਂ ਬੈਠਾ ਹੁਆ ਥਾ। ਸਿਰ ਪਰ ਪਗੜੀ ਕੇ ਊਪਰ ਟੋਪ ਪਹਨੇ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕੀ ਲਂਗੜਾਤੀ ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਆਕਰਤਿ ਨਾਟਯਸ਼ਾਲਾ ਮੇਂ ਪ੍ਰਕਟ ਹੁਈ। ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਦ੍ਵਾਰਾ ਉਸਕੇ ਸਾਥ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧ ਕਿਯਾ ਗਯਾ ਏਕ ਸਹਾਯਕ, ਲੋਰਿਸ-ਮੇਲੀਕੋਵ ਕੇ ਸਾਥ ਵਹ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਟ ਹੁਆ ਔਰ ਆਗੇ ਕੀ ਪਂਕ੍ਤਿ ਮੇਂ ਸੀਟ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਬੈਠ ਗਯਾ। ਵਹ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯ ਮੁਸ੍ਲਿਮ ਗੌਰਵ ਕੋ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤ ਕਰਨੇ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਥਮ ਦਰਸ਼੍ਯ ਤਕ ਬੈਠਾ ਰਹਾ। ਉਸਨੇ ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯ ਕਾ ਕੋਈ ਭਾਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤ ਨਹੀਂ ਕਿਯਾ, ਬਲ੍ਕਿ ਏਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੇ ਵਹ ਉਦਾਸੀਨ-ਸਾ ਬੈਠਾ ਰਹਾ। ਫਿਰ ਵਹ ਉਠਾ, ਦਰ੍ਸ਼ਕੋਂ ਪਰ ਸ਼ਾਂਤ ਦਰਸ਼੍ਟਿ ਡਾਲੀ ਔਰ ਸਭੀ ਦਰ੍ਸ਼ਕੋਂ ਕਾ ਧ੍ਯਾਨ ਅਪਨੀ ਓਰ ਆਕਰ੍ਸ਼ਿਤ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਚਲਾ ਗਯਾ।
ਅਗਲਾ ਦਿਨ ਸੋਮਵਾਰ ਥਾ। ਇਸ ਦਿਨ ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਪ੍ਰਾਯ: 'ਘਰ' ਮੇਂ ਰਹਤਾ ਥਾ। ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਦ੍ਯਾਨ ਕੇ ਜਗਮਗਾਤੇ ਹੌਲ ਮੇਂ ਦਿਖਾਈ ਨ ਦੇਨੇ ਵਾਲਾ ਏਕ ਔਕੇਸ੍ਟ੍ਰਾ ਊਂਚੇ ਸ੍ਵਰ ਮੇਂ ਬਜ ਰਹਾ ਥਾ। ਗਲੇ, ਬਾਂਹੋਂ ਔਰ ਵਕ੍ਸ਼ਸ੍ਥਲੋਂ ਕੋ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤ ਕਰਨੇ ਵਾਲੇ ਪਰਿਧਾਨੋਂ ਮੇਂ ਸਜੀ-ਸਂਵਰੀ ਯੁਵਾ ਔਰ ਪ੍ਰੌਢ ਮਹਿਲਾਏਂ ਆਕਰ੍ਸ਼ਕ ਵਸ੍ਤ੍ਰ ਪਹਨੇ ਹੁਏ ਪੁਰੁਸ਼ੋਂ ਕੀ ਬਾਹੋਂ ਮੇਂ ਤੇਜੀ ਸੇ ਥਿਰਕ ਰਹੀ ਥੀਂ। ਉਪਹਾਰ ਕਕ੍ਸ਼ ਮੇਂ ਲਾਲ ਜੈਕੇਟ, ਜੁਰਾਬੋਂ ਔਰ ਸ੍ਲਿਪਰ੍ਸ ਮੇਂ ਪਹਾੜੀ ਬੈਰੇ ਸ਼ੈਮ੍ਪੇਨ ਸਰ੍ਵ ਕਰ ਰਹੇ ਥੇ ਔਰ ਮਹਿਲਾਓਂ ਕੋ ਮਿਸ਼੍ਠਾਨ੍ਨ ਪਰੋਸ ਰਹੇ ਥੇ। ਸਰਦਾਰ ਕੀ ਪਤ੍ਨੀ, ਉਮ੍ਰਦਰਾਜ ਹੋਨੇ ਕੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤਂਗ ਵਸ੍ਤ੍ਰੋਂ ਮੇਂ ਗਰ੍ਮਜੋਸ਼ੀ ਸੇ ਮੁਸ੍ਕਰਾਤੀ ਹੁਈ ਅਤਿਥਿਯੋਂ ਕੇ ਬੀਚ ਘੂਮ ਰਹੀ ਥੀ ਔਰ ਦੁਭਾਸ਼ਿਯੇ ਕੇ ਮਾਧ੍ਯਮ ਸੇ ਉਸਨੇ ਕੁਛ ਕਰਪਾਲੁ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਸੇ ਕਹੇ ਥੇ, ਜੋ ਉਸੀ ਉਦਾਸੀਨ ਭਾਵ ਸੇ ਲੋਗੋਂ ਕਾ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਣ ਕਰ ਰਹਾ ਥਾ, ਜੈਸਾ ਥਿਯੇਟਰ ਮੇਂ ਉਸਨੇ ਕਿਯਾ ਥਾ। ਮੇਹਮਾਨਦਾਰੀ ਕੇ ਬਾਦ ਅਂਗੋਂ ਕਾ ਕੁਛ ਅਧਿਕ ਹੀ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਵਾਲੀ ਦੂਸਰੀ ਮਹਿਲਾਏਂ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕੇ ਪਾਸ ਆਯੀਂ ਔਰ ਸਭੀ ਨਿ:ਸਂਕੋਚ ਉਸਕੇ ਸਾਮਨੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਯੀਂ, ਮੁਸ੍ਕਰਾਤੀ ਰਹੀਂ, ਔਰ ਫਿਰ ਵਹੀ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਕਿਯਾ -- 'ਉਸਨੇ ਜੋ ਦੇਖਾ ਉਸੇ ਕੈਸਾ ਲਗਾ ?' ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਭੀ ਸੋਨੇ ਕੇ ਤਮਗੇ ਧਾਰਣ ਕਿਯੇ, 'ਸ਼ੋਲ੍ਡਰ ਬ੍ਰੇਡ', ਗਲੇ ਮੇਂ ਸਫੇਦ ਕ੍ਰਾਸ ਔਰ ਰਿਬਨ ਪਹਨੇ ਹੁਏ ਆਯਾ ਔਰ ਸ੍ਪਸ਼੍ਟਰੂਪ ਸੇ ਆਸ਼੍ਵਸ੍ਤ ਹੋਤੇ ਹੁਏ ਭੀ, ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਕੇ ਸਭੀ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਕਰ੍ਤਾਓਂ ਕੀ ਭਾਂਤਿ, ਉਸਸੇ ਵਹੀ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਕਿਯਾ, ਕਿ ਉਸਨੇ ਜੋ ਸਬ ਕੁਛ ਦੇਖਾ ਉਸੇ ਪਸਂਦ ਆਯਾ ਯਾ ਨਹੀਂ। ਔਰ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਨੇ ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਕੋ ਬਿਨਾ ਯਹ ਕਹੇ ਕਿ ਉਸਨੇ ਜੋ ਦੇਖਾ ਅਚ੍ਛਾ ਥਾ ਯਾ ਖਰਾਬ, ਉਸਨੇ ਵਹੀ ਉਤ੍ਤਰ ਦਿਯਾ ਜੋ ਉਸਨੇ ਸਭੀ ਕੋ ਦਿਯਾ ਥਾ, ਕਿ ਉਨ ਲੋਗੋਂ ਕੇ ਪਾਸ ਉਸ ਜੈਸਾ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਥਾ।
ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਨੇ ਉਸ ਨਰਤ੍ਯ ਸਭਾ ਮੇਂ ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਸੇ ਅਪਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੀ ਫਿਰੌਤੀ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਕੋ ਛੇੜਨਾ ਚਾਹਾ ਥਾ, ਲੇਕਿਨ ਵੋਰੋਨ੍ਤ੍ਸੋਵ ਨੇ ਨ ਸੁਨਨੇ ਕਾ ਅਭਿਨਯ ਕਿਯਾ ਥਾ ਔਰ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਯਾ ਥਾ। ਤਬ ਲੋਰਿਸ ਮੇਲੀਕੋਵ ਨੇ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਸੇ ਕਹਾ ਥਾ ਕਿ ਵਹ ਸ੍ਥਾਨ ਸੌਦੇਬਾਜੀ ਕੇ ਲਿਏ ਉਪਯੁਕ੍ਤ ਨਹੀਂ ਥਾ।
ਜਬ ਗ੍ਯਾਰਹ ਬਜੇ ਕਾ ਘਣ੍ਟਾ ਬਜਾ, ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਨੇ ਮੇਰੀ ਵਸੀਲੀਵ੍ਨਾ ਦ੍ਵਾਰਾ ਦੀ ਗਈ ਘੜੀ ਮੇਂ ਸਮਯ ਦੇਖਾ, ਔਰ ਲੋਰਿਸ -ਮੇਲੀਕੋਵ ਸੇ ਪੂਛਾ ਕਿ ਕ੍ਯਾ ਵਹ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਲੋਰਿਸ ਮੇਲੀਕੋਵ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਵਹ ਜਾ ਤੋ ਸਕਤਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਬੇਹਤਰ ਹੋਗਾ ਕਿ ਵਹ ਰੁਕਾ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਭੀ ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ ਰੁਕਾ ਨਹੀ, ਔਰ ਉਸਕੇ ਲਿਏ ਜਿਸ ਗਾੜੀ ਕੀ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਕੀ ਗਈ ਥੀ, ਉਸਮੇਂ ਅਪਨੇ ਠਹਰਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਨਿਰ੍ਧਾਰਿਤ ਮਕਾਨ ਕੀ ਓਰ ਚਲਾ ਗਯਾ ਥਾ।
00
(ਕ੍ਰਮਸ਼: ਜਾਰੀ…)

ਅਨੁਵਾਦਕ ਸਂਪਰ੍ਕ:
ਬੀ-3/230, ਸਾਦਤਪੁਰ ਵਿਸ੍ਤਾਰ
ਦਿਲ੍ਲੀ-110 094
ਦੂਰਭਾਸ਼ : 011-22965341
09810830957(ਮੋਬਾਇਲ)
ਈ-ਮੇਲ : roopchandel@gmail.com

ਪੁਸ੍ਤਕ ਸਮੀਕ੍ਸ਼ਾ

ਕਰਤਿ : ਪਿਛਲੇ ਪਨ੍ਨੇ ਕੀ ਔਰਤੇਂ(ਉਪਨ੍ਯਾਸ)
ਲੇਖਿਕਾ - ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ
ਸਾਮਯਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ,
3320-21, ਜਟਵਾੜਾ, ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਮਾਰ੍ਗ
ਦਰਿਯਾਗਂਜ, ਨਈ ਦਿਲ੍ਲੀ-110002
ਪਰਸ਼੍ਠ : 304, ਮੂਲ੍ਯ : 150 ਰੁਪਯੇ(ਪੇਪਰ ਬੈਕ)

ਕਈ-ਕਈ ਬਾਰ ਇਸ ਕਰਤਿ ਕੋ ਪਢਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ
- ਪਰਮਾਨਨ੍ਦ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਵ

ਰੋਮਾਂਸ ਕੀ ਮਿਥਕੀਯਤਾ ਕੇ ਲਿਏ ਕੋਈ ਭੀ ਕਥਾ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾ ਸਕਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਕਾ ਉਪਨ੍ਯਾਸ 'ਪਿਛਲੇ ਪਨ੍ਨੇ ਕੀ ਔਰਤੇਂ' ਬੇੜਿਯਾ ਸਮਾਜ ਕੀ ਦੇਹ ਵ੍ਯਾਪਾਰ ਕਰਨੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤੋਂ ਕੀ ਯਾਤਨਾ ਭਰੀ ਦਾਸ੍ਤਾਨ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਕੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ 'ਤੀਲੀ-ਤੀਲੀ ਆਗ' ਕਹਾਨੀ ਸਂਗ੍ਰਹ ਸੇ ਖੁਲੀ। ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵਿਮਰ੍ਸ਼ ਮੇਂ ਉਨਕਾ ਹਸ੍ਤਕ੍ਸ਼ੇਪ ਔਰ ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਂਧਾਨ ਕੇ ਆਧਾਰ ਪਰ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਵਰ੍ਜਨਾ ਮੁਕ੍ਤ ਹੋ ਕਰ ਇਸ ਅਂਧੇਰੀ ਦੁਨਿਯਾ ਮੇਂ ਧਂਸਤੀ ਹੈਂ। ਉਨ੍ਹੇਂ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਦੇਹ ਕੇ ਸਂਪਰ੍ਕ ਮੇਂ ਹਰ ਕੋਈ ਫਾਯਦੇ ਮੇਂ ਰਹਨਾ ਚਾਹਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਨੇ ਈਸ਼੍ਵਰਚਂਦ ਵਿਦ੍ਯਾਸਾਗਰ, ਜ੍ਯੋਤਿਬਾਫੁਲੇ ਆਦਿ ਕੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਜਾਗਰਣ ਕੋ ਸਮਝਤੇ ਹੁਏ ਇਸ ਨਰਕਕੁਂਡ ਸੇ ਸੀਧਾ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ ਕਿਯਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਕੋ ਦੁਖ ਹੈ ਕਿ ਜਬ ਦੇਸ਼ ਮੇਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਉਦ੍ਧਾਰ ਕੇ ਆਂਦੋਲਨ ਚਲ ਰਹੇ ਥੇ ਤਬ ਬੇੜਿਯਾ ਜਾਤਿ ਕੀ ਨਚਨਾਰੀ, ਪਤੁਰਿਯਾ-ਜੈਸੀ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਂ ਕੀ ਮੁਕ੍ਤਿ ਕਾ ਸਵਾਲ ਕ੍ਯੋਂ ਨਹੀਂ ਉਠਾ? ਨੈਤਿਕਤਾ ਕੇ ਦਾਵੇਦਾਰ ਕਹਾਂ ਥੇ?
ਵਿਡਮ੍ਬਨਾ ਯਹ ਕਿ ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ ਇਨ ਬੇੜਿਯਾ ਔਰਤੋਂ ਕੋ ਰਖੈਲ ਬਨਾ ਕਰ ਰਖਤੇ, ਉਨ੍ਹੀਂ ਕੇ ਘਰ ਕੇ ਉਤ੍ਸਵੋਂ ਮੇਂ ਇਨ੍ਹੇਂ ਨਾਚਨੇ ਜਾਨਾ ਪੜਤਾ ਥਾ। ਕਹਾਨੀ ਮੇਂ ਏਕ ਪ੍ਰਸਂਗ ਕਿਨ੍ਹੀਂ ਠਾਕੁਰ ਸਾਹਬ ਕੀ ਰਖੈਲ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾਬਾਈ ਕਾ ਆਤਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਗੁਨੀ ਆਯੁ ਕੇ ਹੈਂ। ਪਰ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਾ ਤੋ ਮਨ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਜਿਸ ਪਰ ਆ ਜਾਏ। ਏਕ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਲਂਬਰਦਾਰ ਦੋ ਬੇੜਨਿਯੋਂ ਕਾ 'ਸਿਂਰ ਢਂਕਨਾ' ਕਰ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਯਹ ਰਸ੍ਮ 'ਨਥ ਉਤਰਾਈ' ਜੈਸੀ ਹੈ ਜੋ ਵੇਸ਼੍ਯਾਵਰਤ੍ਤਿ ਕੀ ਸ੍ਵੀਕਰਤਿ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਕੇ ਸ਼ੋਧ ਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਥਰਿਯਾ ਗਾਂਵ ਮੇਂ ਲਗਭਗ ਪਚਾਸ ਰਾਈ ਨਰ੍ਤਕਿਯਾਂ ਥੀਂ। ਰਾਈ ਨਰਤ੍ਯ ਭੀ ਬੇੜਿਯਾ ਜਾਤਿ ਕਾ ਅਪਨਾ ਨਰਤ੍ਯ ਹੈ। ਕਭੀ ਕਿਸੀ ਬਾਲਾਬਾਈ ਪਰ ਫਿਰਂਗੀ ਕਾ ਮਨ ਆ ਗਯਾ ਤੋ ਵਹ ਉਸੀ ਕੀ ਰਖੈਲ ਬਨ ਗਈ। ਉਨਕਾ ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਵਾਨ ਚਢਤਾ ਗਯਾ। ਚਮਨ ਸਿਂਹ ਅਪਨੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਕੋ ਅਂਗ੍ਰੇਜ ਕੀ ਰਖੈਲ ਕੈਸੇ ਬਨਨੇ ਦੇਤਾ, ਵਹ ਉਸਕੀ ਹਤ੍ਯਾ ਕਰ ਦੇਤਾ ਹੈ। ਨਚਨਾਰੀ ਕੋ ਜਬ ਏਕ ਠਾਕੁਰ ਕੇ ਸਂਸਰ੍ਗ ਸੇ ਗਰ੍ਭ ਰਹ ਗਯਾ, ਠਾਕੁਰ ਨੇ ਸਂਸਰ੍ਗ ਕਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਂਦ ਨਹੀਂ ਕਿਯਾ। ਯਹ ਲੈਂਗਿਕ ਕਾਮੋਤ੍ਤੇਜਨ ਕਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ।
ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਲਿਖਤੇ-ਲਿਖਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਨੇ ਲਗਤੀ ਹੈਂ। ਬੁਨ੍ਦੇਲਖਣ੍ਡ ਕਾ ਬੁਨ੍ਦੇਲਾ ਵਿਦ੍ਰੋਹ ਅਂਗ੍ਰੇਜੋਂ ਕੇ ਦਮਨ ਕੀ ਵਜਹ ਬਨਾ। ਦੋ ਰੋਟੀ ਨਸੀਬ ਹੋ ਯਹ ਭੀ ਅਸਂਭਵ ਹੋ ਗਯਾ। ਫੁਲਵਾ ਬੇੜਨੀ ਕੀ ਸੁਨ੍ਦਰਤਾ ਉਤ੍ਤੇਜਕ ਥੀ। ਫੁਲਵਾ ਕੋ ਚੋਰੀ ਕੇ ਨਏ ਢਂਗ-ਕੁਢਂਗ ਮਾਂ ਨੇ ਹੀ ਬਤਾਏ। ਰਜਸ੍ਵਲਾ ਹੋਨੇ ਕੇ ਪਹਲੇ ਹੀ ਸਾਪ੍ਤਾਹਿਕ ਹਾਟ ਮੇਂ ਬਿਛੋੜੇ ਦੇਖਤੇ-ਦੇਖਤੇ ਮਾਂ ਕੇ ਦਬਾਵ ਮੇਂ ਅਪਨੀ ਯੋਨਿ ਮੇਂ ਛਿਪਾ ਲਿਏ। ਵਹ ਸੋਨੇ ਕਾ ਫੂਲ ਥਾ। ਫੁਲਵਾ ਕਾ ਡੇਲਨ ਸੇ ਬ੍ਯਾਹ ਹੁਆ ਜਿਸਸੇ ਛ: ਬਚ੍ਚੇ ਹੁਏ। ਏਕ ਰਸੂਬਾਈ ਜੋ ਬੇੜਿਨ ਕੇ ਰੂਪ ਮੇਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਹੁਈ। ਕਭੀ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਨ ਕਰ ਪੁਲਿਸ ਰਸੂਬਾਈ ਕੇ ਪੀਛੇ ਪੜ ਗਈ। ਦਲ ਕੇ ਕਈ ਸਦਸ੍ਯ ਪੁਲਿਸ ਕੀ ਚਪੇਟ ਮੇਂ ਆ ਗਏ। ਉਧਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਂ ਕੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀ ਪ੍ਰਵਰਤਿ ਨੇ ਕੋਈ ਵਿਕਲ੍ਪ ਨਹੀਂ ਛੋੜਾ। ਵੇ ਦੇਹ ਵ੍ਯਾਪਾਰ ਮੇਂ ਹੀ ਲਿਪ੍ਤ ਰਹਨੇ ਲਗੀਂ। ਬੇੜਿਯਾ ਜਾਤਿ ਕੋ ਭਾਰਤੀਯ ਸਂਵਿਧਾਨ ਮੇਂ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤਿ ਮੇਂ ਗਿਨਾ ਗਯਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਜਨਜਾਤਿਯੋਂ ਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਤਾ ਜਾਤੀ ਹੈਂ। ਯੇ ਜਾਤਿਯਾਂ ਹੈਂ- ਵਧਿਕ, ਬੇੜਿਯਾ, ਬੈਦਿਯਾ, ਜਾਦੁਆ, ਕਂਜਰ, ਖਂਗਰ, ਕੋਲੋ, ਗਰੈਰੀ ਆਦਿ। ਬੇੜਿਯੋਂ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਬਤਾਯਾ ਗਯਾ ਹੈ ਕਿ ਯਹ ਏਕ ਘੁਮਕ੍ਕੜ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਜਾਤਿ ਹੈ। ਬੇੜਿਨੋਂ ਨੇ ਆਰ੍ਥਿਕ ਆਧਾਰ ਪਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਂ ਸੇ ਦੇਹਸਂਬਂਧ ਤੋ ਬਨਾਯਾ ਬਦਲੇ ਮੇਂ ਕਿਸੀ ਰਿਸ਼੍ਤੇ ਕਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਮਾਂਗਾ। ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਮਾਤਰਤ੍ਵ ਨਿਸ਼ਿਦ੍ਧ ਨਹੀਂ ਥਾ। ਹਾਂ, ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੋ ਜਨ੍ਮ ਦੇਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਪਿਤਾ ਕਾ ਨਾਮ ਬਤਾਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਗਯਾ।
ਏਕ ਨਚਨਾਰੀ ਠਾਕੁਰ ਕੀ ਰਖੈਲ ਥੀ। ਉਸਕੀ ਪ੍ਰਵਸਪੂਰ੍ਵ ਅਵਸ੍ਥਾ ਮੇਂ ਭੀ ਠਾਕੁਰ ਸਂਸਰ੍ਗ ਸੇ ਬਾਜ ਨਹੀਂ ਆਤਾ। ਨ੍ਯੌਤੇ ਬਿਚੌਲਿਯਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਕਾ ਪ੍ਰੇਮ ਬੇੜਿਨੀ ਯਾ ਨਚਨਾਰੀ ਕੋ ਸਚ੍ਚਾ ਜਾਨ ਪੜਤਾ ਹੈ। ਨਚਨਾਰੀ ਨੇ ਬੇਟੀ ਕੋ ਜਨ੍ਮ ਦਿਯਾ। ਠਾਕੁਰ ਕੀ ਕਲ੍ਪਨਾ ਮੇਂ ਯਹ ਉਸਕੀ ਭਾਵੀ ਸਂਤਾਨ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਯਾ ਵਿਲਾਸ ਚਰ੍ਚਾ ਮੇਂ ਸਹਯੋਗਿਨੀ ਬਨੇਗੀ। ਬ੍ਰਿਕ੍ਸਟਨ ਕੇ ਸਂਪਰ੍ਕ ਮੇਂ ਨਚਨਾਰੀ ਕਾ ਆਨਾ ਏਕ ਸਂਯੋਗ ਥਾ। ਲਾਟ ਸਾਹਬ ਸਾਗਰ ਚਲੇ ਗਏ ਤੋ ਨਚਨਾਰੀ ਨ੍ਯੌਤੇ ਕੇ ਸਾਥ ਉਨਕੀ ਖੋਜ ਮੇਂ ਗਈ। ਫਿਰਂਗੀ ਚਕਿਤ ਥਾ ਕਿ ਠਾਕੁਰ ਕੋ ਛੋੜ ਕਰ ਉਸਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਮੇਂ ਪਾਗਲ ਹੋ ਕਰ ਨਚਨਾਰੀ ਉਸ ਤਕ ਆਈ। ਵਹ ਬਤਾਤੀ ਹੈ -'ਹਮ ਬੇੜਨਿਯੋਂ ਕਾ ਕੋਈ ਨ ਕੋਈ ਠਾਕੁਰ ਹੋਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਹੁਜੂਰ! ਵੇ ਹਮੇਂ ਅਪਨੀ ਬਨਾ ਕਰ ਰਖਤੇ ਹੈਂ ਲੇਕਿਨ ਖੁਦ ਵੇ ਹਮਾਰੇ ਕਭੀ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ।....ਬੇੜਨੀ ਕੇ ਗਲੇ ਮੇਂ ਪੜਾ ਪਟ੍ਟਾ ਕਿਸੀ ਕੋ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਤਾ.....ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਵਹ ਤੋ ਸੋਨੇ ਸੇ ਮਢ ਦਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਨ!' ਬਸ, ਵਹ ਧਂਧਾ ਨਹੀਂ ਛੋੜ ਸਕਤੀ। ਨਚਨਾਰੀ ਚਕਿਤ ਥੀ ਕਿ ਉਸਕੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਲਾਟ ਸਾਹਬ ਨੇ ਉਸੇ ਛੁਆ ਭੀ ਨਹੀਂ, ਬਸ ਕੋਈ ਔਰ ਧਂਧਾ ਅਪਨਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਤਾ ਰਹਾ। ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਵੇਸ਼੍ਯਾਵਰਤ੍ਤਿ ਕੇ ਕਾਰਣੋਂ ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਤੀ ਹੈਂ ਔਰ ਜੋ ਮਨੋਸਾਮਾਜਿਕ ਅਧ੍ਯਯਨ ਹੁਏ ਹੈਂ, ਉਨਕੇ ਸੂਤ੍ਰ ਬਤਾਤੀ ਹੈਂ, ਜੈਸੇ-ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਸੇ ਊਬ ਕਰ, ਬਹਕਾਵੇ ਮੇਂ ਆ ਕਰ, ਮਹਿਲਾ ਦਲਾਲੋਂ ਕੇ ਪ੍ਰਲੋਭਨ ਪਾ ਕਰ, ਪਤਿ ਦ੍ਵਾਰਾ ਤਲਾਕ ਲੇ ਲੇਨੇ ਪਰ, ਪਤਿ ਕੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸੇ, ਬੁਰੀ ਸਂਗਤ ਕੇ ਕਾਰਣ। ਮਾਂ-ਬਾਪ ਭੀ ਕਮ ਉਮ੍ਰ ਕੀ ਲੜਕਿਯੋਂ ਸੇ ਵੇਸ਼੍ਯਾਵਰਤ੍ਤਿ ਕਰਾ ਸਕਤੇ ਹੈਂ। ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਔਰ ਸਾਮਾਜਿਕ ਦਸ਼ਾਏਂ ਭੀ ਬੇੜਨਿਯੋਂ ਕੇ ਦੇਹ ਧਂਧੇ ਮੇਂ ਲਿਪ੍ਤ ਹੋਨੇ ਕਾ ਏਕ ਪ੍ਰਮੁਖ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਨਿਰ੍ਮਲਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਜੈਸੀ ਸਮਾਜਸੇਵੀ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਂ ਨੇ ਇਸ ਸ੍ਥਿਤਿ ਕੋ ਬਦਲਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਅਥਕ ਸਂਘਰ੍ਸ਼ ਕਿਯਾ ਹੈ। ਅਬ ਕਈ ਏਨਜੀਓ ਨਏ-ਨਏ ਕਾਮ ਉਪਲਬ੍ਧ ਕਰਾਤੇ ਹੈਂ। ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਅਭਿਯਾਨ ਚਲਾਤੇ ਹੈਂ। ਉਧਰ ਬੇੜਨਿਯੋਂ ਕੇ ਸਮਾਜ ਮੇਂ ਰਖੈਲ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕੀ ਤਰਹ ਰਖੈਲ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਾ ਭੀ ਚਲਨ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਫ੍ਰਾਯਡ, ਏਡਲਰ, ਯੁਂਗ ਕੇ ਸਿਦ੍ਧਾਂਤੋਂ ਕੇ ਆਧਾਰ ਪਰ ਭੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵਿਮਰ੍ਸ਼ ਕਾ ਰਾਸ੍ਤਾ ਬਨਾਤੀ ਹੈਂ।
ਇਧਰ ਕੁਛ ਨਈ ਘਟਨਾਏਂ ਸਾਮਨੇ ਹੈਂ। ਚੁਨਾਵ ਮੇਂ ਬੇੜਨੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਜੀਤ ਕਰ ਸਰਪਂਚ ਤਕ ਬਨ ਸਕਤੀ ਹੈ। ਚਂਦਾ ਬੇੜਨੀ ਚੁਨਾਵ ਮੇਂ ਵਿਜਯੀ ਹੁਈ ਪਰ ਵੇ ਬੇੜਨੀ ਜਾਤਿ ਸੇ ਦੇਹ ਧਂਧਾ ਖਤ੍ਮ ਨਹੀਂ ਕਰਾ ਪਾਈ। ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਲਿਖਤੀ ਹੈਂ -'ਨਏ ਰਾਸ੍ਤੇ ਕੀ ਖੋਜ ਮੇਂ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਕਾ ਭਟਕਾਵ ਅਬ ਮੈਂ ਜਾਨ ਚੁਕੀ ਥੀ। ਮਂਤ੍ਰੀ ਕੇ ਘਰ ਜਾ ਕਰ ਰਾਈ ਨਾਚਨੇ ਸੇ ਲੇ ਕਰ ਚਂਦ ਮਹੀਨੋਂ ਕੀ ਰਖੈਲ ਬਨਨੇ ਕੀ ਕਥਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਕੀ ਉਸ ਜਿਜੀਵਿਸ਼ਾ ਕੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤ ਕਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਅਪਨੀ ਜੀਵਨਧਾਰਾ ਬਦਲਨੇ ਕੀ ਪ੍ਰਬਲ ਇਚ੍ਛਾ ਕੇ ਰੂਪ ਮੇਂ ਉਸਕੇ ਮਨ ਮੇਂ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਹੈ।' ਸਂਦੇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਗੇ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਕ੍ਯਾ ਕਰੇਗੀ। ਜਬ ਦੇਹ ਮੇਂ ਕਸਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ ਤੋ ਕ੍ਯਾ-ਕ੍ਯਾ ਕਰ ਪਾਏਗੀ। ਯਹ ਜਾਨ ਕਰ ਖਿਨ੍ਨ ਹੁਈ ਕਿ ਐਸੇ ਭੀ ਸਾਮਂਤ ਇਸੀ ਸਮਾਜ ਮੇਂ ਹੈ ਜੋ ਅਪਨੇ ਸ਼ਯਨਕਕ੍ਸ਼ ਮੇਂ ਪਤ੍ਨੀ ਕੇ ਸਾਥ ਬੇੜਨੀ ਰਖੈਲ ਕੋ ਭੀ ਰਖ ਪਾਤੇ ਹੈਂ। ਉਨ੍ਹੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਸਨਸਨੀ ਚਾਹਿਏ।
ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਕਾ ਬੀਹੜ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੋਂ ਮੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੀ ਇਤਨਾ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਹੈ ਕਿ ਏਕ ਬਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਈ-ਕਈ ਬਾਰ ਇਸ ਕਰਤਿ ਕੋ ਪਢਨਾ ਜਰੂਰੀ ਜਾਨ ਪੜੇਗਾ। ਅਂਤ ਮੇਂ ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਕੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਹੈਂ- 'ਲੇਕਿਨ ਗੁਡ੍ਡੀ ਕੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯ ਕੋ ਦੇਖ ਕਰ ਮੁਝੇ ਲਗਾ ਕਿ ਨਚਨਾਰੀ, ਰਸੂਬਾਈ, ਚਮ੍ਪਾ, ਫੁਲਵਾ ਔਰ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਜੈਸੀ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਂ ਨੇ ਜਿਸ ਆਸ਼ਾ ਕੀ ਲੌ ਕੋ ਅਪਨੇ ਮਨ ਮੇਂ ਸਂਜੋਯਾ ਥਾ, ਵਹ ਅਭੀ ਬੁਝੀ ਨਹੀਂ ਹੈ.....।' ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਨੇ ਜੈਸੇ ਏਕ ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸ਼ਣ ਕੇ ਆਧਾਰ ਪਰ ਬੇੜਨਿਯੋਂ ਕੇ ਦੇਹਵ੍ਯਾਪਾਰ ਕਾ ਕਚ੍ਚਾ ਚਿਟ੍ਠਾ ਲਿਖ ਦਿਯਾ ਹੈ। ਤਥ੍ਯ ਕਲ੍ਪਨਾ ਪਰ ਹਾਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਕੀ ਬੋਲ੍ਡਨੇਸ ਰਾਹੀ ਮਾਸੂਮ ਰਜਾ ਜੈਸੀ ਹੈ। ਯਾ ਮਰਦੁਲਾ ਗਰ੍ਗ ਜੈਸੀ। ਯਾ ਲਵਲੀਨ ਜੈਸੀ। ਪਰ ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਏਕ ਔਰ ਅਕੇਲੀ ਹੈਂ। ਫਿਲਹਾਲ ਉਨਕਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੀ ਕਥਾਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ ਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।
'ਪਿਛਲੇ ਪਨ੍ਨੇ ਕੀ ਔਰਤੇਂ' ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਲਿਖਿਤ ਸੇ ਅਧਿਕ ਵਾਚਿਕ (ਓਰਲ) ਇਤਿਹਾਸ ਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬੇਲਾਗ ਕਥਾ ਪਰ ਸ਼ੀਲ-ਅਸ਼੍ਲੀਲ ਕਾ ਆਰੋਪ ਸਂਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸ਼੍ਲੀਲ ਦਿਖਤਾ ਹੁਆ ਜ੍ਯਾਦਾ ਨੈਤਿਕ ਦਿਖ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਭਦ੍ਰਲੋਕ ਕੀ ਕੁਰੂਪਤਾਏਂ ਛਿਪੀ ਨਹੀਂ ਰਹ ਗਈ ਹੈਂ।
ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਕੇ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਕੋ ਏਕ ਲਮ੍ਬੇ ਸਮਯ-ਪ੍ਰਬਂਧ ਕੀ ਤਰਹ ਪਢਨਾ ਹੋਗਾ ਜਿਸਕੇ ਸਾਥ ਸਂਦਰ੍ਭ ਔਰ ਟਿਪ੍ਪਣਿਯੋਂ ਕੀ ਜਾਨਕਾਰੀ ਜਰੂਰੀ ਹੋਗੀ। ਪਰ ਕਥਾ-ਰਸ ਸੇ ਵਂਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਯਹ ਕਰਤਿ 'ਪਿਛਲੇ ਪਨ੍ਨੇ ਕੀ ਔਰਤੇਂ'।
ਜਬ ਦਲਿਤ ਵਿਮਰ੍ਸ਼ ਔਰ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵਿਮਰ੍ਸ਼ ਕੇਨ੍ਦ੍ਰ ਮੇਂ ਹੈਂ, ਸਂਸਦ ਮੇਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸੀਟੋਂ ਕੇ ਆਰਕ੍ਸ਼ਣ ਪਰ ਜੋਰ ਦਿਯਾ ਜਾ ਰਹਾ ਹੋ ਪਰ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਰ੍ਚਸ੍ਵ ਕੇ ਪਾਸ ਟਾਲਨੇ ਕੇ ਹਜਾਰ ਬਹਾਨੇ ਹੋਂ- ਯਹ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਏਕ ਨਏ ਤਰਹ ਕੀ ਪ੍ਰਾਸਂਗਿਕਤਾ ਅਰ੍ਜਿਤ ਕਰੇਗਾ।
ਜਰ੍ਮਨ ਗ੍ਰਿਯਰ ਕਹਤੀ ਹੈਂ- 'ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਂ ਸੇ ਅਬ ਰਤਿ ਕਾ ਆਨਨ੍ਦ ਉਠਾਨੇ ਕੀ ਅਪੇਕ੍ਸ਼ਾ ਕੀ ਜਾਤੀ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਕੇਨ੍ਦ੍ਰ ਸੇ ਨਿਕਲ ਕਰ ਬੁਰ੍ਜੁਵਾ ਮਂਦਿਰ ਮੇਂ ਆਨੇ ਕੀ ਨਹੀਂ। ਇਸਕੇ ਬਜਾਏ ਰਤਿ ਕੋ ਅਨੁਸ਼੍ਠਾਨ ਕੇ ਜਂਗ ਕੇ ਰੂਪ ਮੇਂ ਮਂਦਿਰ ਮੇਂ ਲਾਯਾ ਜਾ ਰਹਾ ਹੈ।' ਸ਼ਰਦ ਸਿਂਹ ਕੋ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਿਯਾ ਜਾਨਾ ਚਾਹਿਏ ਕਿ ਵੇ ਬਿਨਾ ਫੇਮਿਨਿਸ੍ਟ ਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਵਾਦੀ ਹੋਨੇ ਕਾ ਦਾਵਾ ਕਿਏ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਮੁਕ੍ਤਿ ਕੀ ਅਗ੍ਰਿਮ ਪਂਕ੍ਤਿ ਮੇਂ ਜਗਹ ਬਨਾ ਸਕੀਂ।
00

ਪਰਮਾਨਂਦ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਵ
ਬੀ-70, ਆਵਾਸ ਵਿਕਾਸ ਕਾਲੋਨੀ,
ਸੂਰਜ ਕੁਣ੍ਡ,
ਗੋਰਖਪੁਰ -273015

ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਸਰਜਨ – ਸਿਤਮ੍ਬਰ-ਅਕ੍ਤੂਬਰ 2009

‘ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਸਰਜਨ’ ਕੇ ਇਸ ਅਂਕ ਮੇਂ ਆਪ ਪਢੇਂਗੇ – ਹਿਨ੍ਦੁਸ੍ਤਾਨ ਕੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਯਿਕਾ ਬੇਗਮ ਅਖ਼੍ਤਰ ਕੀ ਪੁਣ੍ਯ-ਤਿਥਿ(30 ਅਕ੍ਤੂਬਰ) ਪਰ “ਮੇਰੀ ਬਾਤ” ਸ੍ਤਂਭ ਕੇ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤ ਕਥਾਕਾਰ ਅਸ਼ੋਕ ਗੁਪ੍ਤਾ ਕਾ ਮਾਰ੍ਮਿਕ ਆਲੇਖ “ਜਬ ਤਵਕ੍ਕੋ ਹੀ ਉਠ ਗਯੀ ਗਾਲਿਬ....”, ਸਮਕਾਲੀਨ ਹਿਂਦੀ ਕਵਿਤਾ ਮੇਂ ਅਪਨੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼੍ਟ ਔਰ ਪਰਥਕ ਪਹਚਾਨ ਰਖਨੇ ਵਾਲੀ ਕਵਯਿਤ੍ਰੀ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਕੀ ਕਵਿਤਾਏਂ, ਸੁਪਰਿਚਿਤ ਹਿਂਦੀ ਕਵਯਿਤ੍ਰੀ-ਕਥਾਕਾਰ ਅਲਕਾ ਸਿਨ੍ਹਾ ਕੀ ਕਹਾਨੀ “ਫਿਰ ਆਓਗੀ ਨ”, ਏਕ ਅਰਸੇ ਬਾਦ ਲੇਖਨ ਮੇਂ ਪੁਨ: ਸਕ੍ਰਿਯ ਹੁਏ ਲੇਖਕ ਸੁਧੀਰ ਰਾਵ ਕੀ ਲਘੁਕਥਾਏਂ, ‘ਭਾਸ਼ਾਂਤਰ’ ਕੇ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤ ਡੌ0 ਰੂਪਸਿਂਹ ਚਨ੍ਦੇਲ ਦ੍ਵਾਰਾ ਅਨੂਦਿਤ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਲਿਯੋ ਤੋਲਸ੍ਤੋਯ ਕੇ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ‘ਹਾਜੀ ਮੁਰਾਦ’ ਕੀ ਨੌਵੀ ਕਿਸ੍ਤ, ਵਰਿਸ਼੍ਠ ਕਥਾਕਾਰ ਸੁਧਾ ਅਰੋੜਾ ਕੀ ਪੁਸ੍ਤਕ “ਆਮ ਔਰਤ, ਜ਼ਿਨ੍ਦਾ ਸਵਾਲ” ਕੀ ਸਮੀਕ੍ਸ਼ਾ ਤਥਾ ਗਤਿਵਿਧਿਯਾਂ…
ਸਂਪਾਦਕ : ਸਾਹਿਤ੍ਯ-ਸਰਜਨ

ਮੇਰੀ ਬਾਤ

ਬੇਗਮ ਅਖ਼੍ਤਰ ਕੀ ਪੁਣ੍ਯਤਿਥਿ ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਜਬ ਤਵਕ੍ਕੋ ਹੀ ਉਠ ਗਯੀ ਗਾਲਿਬ....
-ਅਸ਼ੋਕ ਗੁਪ੍ਤਾ

“ਜੋ ਤਾਰ ਸੇ ਨਿਕਲੀ ਹੈ ਵੋ ਧੁਨ ਸਬਨੇ ਸੁਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਜ਼ ਪੇ ਗੁਜ਼ਰੀ ਹੈ ਵੋ ਕਿਸ ਦਿਲ ਕੋ ਪਤਾ ਹੈ ? ”
ਯਹ ਏਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਨਾ ਸ਼ੇ’ਰ ਹੈ ਜੋ ਮੁਝੇ ਯਾਦ ਆ ਗਯਾ ਹੈ। ਯਹ ਸ਼ੇ’ਰ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਯਾਦ ਆਯਾ, ਅਚਾਨਕ ਯਾਦ ਆਯੀਂ ਬੇਗਮ ਅਖ੍ਤਰ, ਜਬ ਮੈਂਨੇ ਕਿਸੀ ਕੋ ਯੂਂ ਹੀ ਗੁਨਗੁਨਾਤੇ ਸੁਨਾ,
“ਜਿਸ ਸੇ ਲਗਾਈ ਆਂਖ ਉਸੀ ਕੋ ਦਿਲ ਕਾ ਦੁਸ਼੍ਮਨ ਦੇਖਾ ਹੈ...”
ਤਸ੍ਕੀਨ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਕੇ ਯਹ ਬੋਲ ਜਬ ਭੀ, ਜੈਸੇ ਭੀ ਕਾਨੋਂ ਮੇਂ ਪਡ਼ਤੇ ਹੈਂ, ਕਦ੍ਰਦਾਨ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਝੂਮ ਉਠਤੇ ਹੈਂ, ਏਕ ਬਾਰ ਨਹੀਂ, ਸੌ ਸੌ ਬਾਰ.. ਲੇਕਿਨ ਇਸਕੇ ਆਗੇ ਕਭੀ ਕਿਸੀ ਕੀ ਨਜ਼ਰ ਬੇਗਮ ਅਖ੍ਤਰ ਕੀ ਜ਼ਿਨ੍ਦਗੀ ਕੇ ਉਨ ਪਨ੍ਨੋਂ ਕੀ ਤਰਫ ਨਹੀਂ ਜਾਤੀ ਜਹਾਂ ਇਬਾਰਤ ਖੂਨ ਸੇ ਲਿਖੀ ਹੈਂ ਔਰ ਉਸ ਕਲਮ ਪਰ ਬਾਕਾਯਦਾ ਨਾਮਜ਼ਦ ਉਂਗਲਿਯੋਂ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਤੇ ਹੈਂ। ਵਹਾਂ ਤਕ ਤੋ ਨ ਕਿਸੀ ਨਜ਼ਰ ਗਯੀ ਨ ਕਿਸੀ ਕਾ ਵਾਸ੍ਤਾ ਰਹਾ। ਬੇਗਮ ਅਖ੍ਤਰ ਗਾਤੀ ਰਹੀਂ, ਹਮ ਸਬ ਸੁਨਤੇ ਰਹੇ..
“ਤਮਾਮ ਉਮ੍ਰ ਰਹੇ ਹਮ ਤੋ ਖੈਰ ਕਾਂਟੋਂ ਮੇਂ...”

ਇਤ੍ਤੇਫਾਕ ਸੇ ਇਸ ਸਮਯ ਮੇਰੇ ਹਾਥ ਮੇਂ ਉਨ੍ਹੀਂ ਪਨ੍ਨੋਂ ਸੇ ਉਠਾਏ ਹੁਏ ਦਰ੍ਦ ਕੇ ਕੁਛ ਟੁਕਡੇ ਹੈਂ, ਜਿਨ੍ਹੇਂ ਜਾਨਨਾ, ਜੋ ਸਾਜ਼ ਪਰ ਗੁਜ਼ਰੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਜਾਨਨੇ ਜੈਸਾ ਹੈ... ਕਹਤਾ ਹੂਂ ।

ਮੁਸ਼੍ਤਰੀ ਉਸ ਬੀਬੀ ਅਖ੍ਤਰ ਕੀ ਮਾਂ ਕਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸੇ ਪਹਲੇ ਅਖ੍ਤਰੀ ਬਾਈ ਕੇ ਨਾਮ ਸੇ ਜਾਨਾ ਗਯਾ ਫਿਰ, ਬੇਗਮ ਅਖ੍ਤਰ ਕੇ ਨਾਮ ਸੇ. ਮੁਸ਼੍ਤਰੀ ਜਬ ਕਮਸਿਨ ਹੀ ਥੀਂ, ਜਨਾਬ ਅਸਗਰ ਹੁਸੈਨ ਉਨ ਪਰ ਫ਼ਿਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਵਹ ਏਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵਕੀਲ ਥੇ, ਬਾਕਾਯਦਾ ਕਾਨੂਨ ਸੇ ਵਾਕਿਫ ਥੇ, ਸੋ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਵਕ੍ਤ ਏਕ ਬੀਬੀ ਕੇ ਸ਼ੌਹਰ ਹੋਨੇ ਕੇ, ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਮੁਸ਼੍ਤਰੀ ਸੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕੀ। ਉਸ ਸ਼ਾਦੀ ਸੇ ਮੁਸ਼੍ਤਰੀ ਨੇ ਜੁੜਵਾਂ ਬੇਟਿਯੋਂ ਕੋ ਜਨ੍ਮ ਦਿਯਾ ਜੋ ਜੋਹਰਾ ਔਰ ਬੀਬੀ ਅਖ੍ਤਰੀ ਕਹਲਾਈਂ। ਉਸਕੇ ਬਾਦ ਅਸਗਰ ਹੁਸੈਨ ਸਾਹਬ ਨੇ ਅਪਨੀ ਇਸ ਮੁਸ਼੍ਤਰੀ ਬੇਗਮ ਕੋ ਉਨਕੀ ਦੋ ਦੁਧਮੁਹੀਂ ਬਚ੍ਚਿਯੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਘਰ ਸੇ ਨਿਕਾਲ ਫੇਂਕਾ.... ਹੋ ਗਯਾ ਉਨਕਾ ਇਸ਼੍ਕ ਕਾ ਸ਼ੌਕ ਪੂਰਾ।

ਅਖ੍ਤਰੀ ਔਰ ਜੋਹਰਾ ਕੋ ਲੇ ਕਰ ਮੁਸ਼੍ਤਰੀ ਨੇ ਸਂਘਰ੍ਸ਼ ਕਿਯਾ। ਦੋਨੋਂ ਲਡ਼ਕਿਯੋਂ ਕੋ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਗਾਯਨ ਕਾ ਹੁਨਰ ਦਿਯਾ ਥਾ ਔਰ ਬਾਪ ਨੇ ਦਰ੍ਦ ਕਾ ਸਮਂਦਰ.. ਖਾਰੇ ਪਾਨੀ ਮੇਂ ਕੋਈ ਆਸਾਨੀ ਸੇ ਕਹਾਂ ਡੂਬਤਾ ਹੈ.. ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਅਖ੍ਤਰੀ ਬਾਈ ਕੀ ਗਾਯਕੀ ਪਹਚਾਨ ਪਾਨੇ ਲਗੀ, ਸ਼ੋਹਰਤ ਉਸਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਰ ਆ ਖੜੀ ਹੁਈ, ਲੇਕਿਨ ਸ਼ੋਹਰਤ ਔਰ ਨਾਮ ਏਕ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਔਰ ਮਰ੍ਦ ਕੀ ਫਿਤਰਤ ਏਕਦਮ ਦੂਸਰੀ। ਇਸੀ ਰਵਾਯਤ ਕੇ ਚਲਤੇ ਏਕ ਦਿਨ ਅਖ੍ਤਰੀ ਬਾਈ ਕੇ ਏਕ ਸਰਪਰਸ੍ਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹੇਂ ਅਪਨੀ ਹਵਸ ਕਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਨਾ ਡਾਲਾ। ਖੁਦਾ ਨੇ ਭੀ ਅਪਨੀ ਤਰਫ ਸੇ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੋੜੀ। ਅਖ੍ਤਰੀ ਬਾਈ ਲੜਕੀ ਸੇ ਔਰਤ ਤੋ ਬਨੀ ਹੀ, ਔਰਤ ਸੇ ਮਾਂ ਭੀ ਬਨਨੇ ਕੀ ਦੁਰ੍ਗਤਿ ਮੇਂ ਫਂਸ ਗਈਂ। ਸਨ ਤੀਸ ਕੇ ਸਾਲੋਂ ਮੇਂ, ਨ ਤੋ ਲੋਗੋਂ ਮੇਂ ਜਾਨਕਾਰੀ ਥੀ, ਨ ਹੀ ਸਹੂਲਿਯਤ, ਹਿਮ੍ਮਤ ਭੀ ਥੀ ਤੋ ਉਸੇ ਜਜ਼੍ਬਾਤ ਨੇ ਅਪਨੀ ਮੁਠ੍ਠੀ ਮੇਂ ਕਰ ਰਖਾ ਥਾ। ਤੋ ਨਤੀਜਾ ਯਹ ਹੁਆ ਕਿ ਅਖ੍ਤਰੀ ਬਾਈ ਨੇ ਏਕ ਬੇਟੀ ਤੋ ਜਨੀ ਲੇਕਿਨ ਉਮ੍ਰ ਭਰ ਉਸੇ ਅਪਨੀ ਬੇਟੀ ਕਹ ਕਰ ਪੁਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕੀਂ। ਪਰਵਰਿਸ਼ ਤੋ ਦੀ, ਲੇਕਿਨ ਬਤੌਰ ਉਸ ਯਤੀਮ ਕੀ ਰਿਸ਼੍ਤੇਦਾਰ। ਅਖ੍ਤਰੀ ਬਾਈ ਕੋ ਬਾਪ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁਆ ਥਾ ਲੇਕਿਨ ਉਸੇ ਬਾਪ ਕਾ ਨਾਮ ਤੋ ਮਿਲਾ ਥਾ ਔਰ ਮਾਂ ਭੀ ਉਸਕੇ ਪਾਸ ਥੀ। ਅਖ੍ਤਰੀ ਬਾਈ ਕੀ ਬੇਟੀ ਕੋ ਨ ਤੋ ਬਾਪ ਕਾ ਮਾਨ ਮਿਲਾ ਔਰ ਨ ਮਾਂ ਕਾ ਦਾਮਨ...

ਅਖ੍ਤਰ ਬਾਈ ਗਾਤੀ ਹੈਂ-
“ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਕੀ ਦਵਾ ਕਰੇ ਕੋਈ...”
ਗ਼ਾਲਿਬ ਕੇ ਸ਼ੇ’ਰ ਮੇਂ ਅਖ੍ਤਰੀ ਬਾਈ ਕੇ ਲਿਏ ਸਿਰ ਛੁਪਾਨੇ ਕੀ ਜਗਹ ਹੈ. ਓਹ ਗ਼ਾਲਿਬ, ਅਗਰ ਤੁਮ ਨ ਹੋਤੇ ਤੋ...?
ਵਕ੍ਤ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦੌਰ ਮੇਂ ਜਬ ਅਖ੍ਤਰੀ ਬਾਈ ਅਪਨੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਔਰ ਅਪਨੇ ਹੁਨਰ ਕੀ ਬੁਲਂਦੀ ਪਰ ਥੀਂ, ਸਨ ਪੈਂਤਾਲਿਸ ਕਾ ਸਾਲ, ਬੀਬੀ ਅਖ੍ਤਰੀ ਕੀ ਤੀਸ ਕੋ ਛੂਤੀ ਉਮ੍ਰ, ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਭੀ ਏਕ ਬੈਰਿਸ੍ਟਰ ਇਸ਼੍ਤਿਯਾਕ ਅਹਮਦ ਅਬ੍ਬਾਸੀ ਸੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲੀ। ਫਿਰ, ਢਾਕ ਕੇ ਤੀਨ ਪਾਤ, ਸ਼ੌਹਰ ਕੀ ਪਾਬਨ੍ਦੀ ਬਰਪਾ ਹੁਈ ਕਿ ਗਾਯਕੀ ਬਂਦ।

ਪਾਂਚ ਲਮ੍ਬੇ ਬਰਸੋਂ ਤਕ ਬੇਗਮ ਅਖ੍ਤਰ ਕੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਨਕੇ ਭੀਤਰ ਘੁਟਤੀ ਰਹੀ ਔਰ ਬਾਹਰ ਆਨੇ ਕੋ ਤਰਸ ਗਈ. ਦੁਨਿਯਾ ਜਾਨਤੀ ਥੀ ਕਿ ਗਾਯਨ ਬੇਗਮ ਅਖ੍ਤਰ ਕੀ ਜਿਂਦਗੀ ਕਾ ਦੂਸਰਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਬਤੌਰ ਸ਼ੌਹਰ, ਬੈਰਿਸ੍ਟਰ ਸਾਹਬ ਕਾ ਹੁਕੁਮ ਆਖਿਰੀ ਅਦਾਲਤ ਥਾ..

ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਬੇਗਮ ਅਖ੍ਤਰ ਕਿ ਸਾਂਸੇਂ ਗਰ੍ਕ ਹੋਤੀ ਗਈਂ, ਪਹਲੇ ਏਹਸਾਸ ਔਰ ਫਿਰ ਸ਼ਰੀਰ ਗਹਰੀ ਬੀਮਾਰੀ ਕੀ ਲਪੇਟ ਮੇਂ ਆ ਗਯਾ। ਗਨੀਮਤ ਹੁਈ ਕਿ ਏਕ ਡਾਕ੍ਟਰ ਨੇ ਮਰ੍ਜ਼ ਕੋ ਸਮਝਾ ਔਰ ਕਹਾ ਕਿ ਗਾਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਰੀਜ਼ ਕਾ ਇਲਾਜ਼ ਹੈ, ਵਰਨਾ ਮੌਤ ਤੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਰ ਹੀ ਖੜੀ ਹੈ।

ਬੇਹਦ ਮਜਬੂਰੀ ਮੇਂ ਅਬ੍ਬਾਸੀ ਸਾਹਬ ਮੇਂ ਬੇਮਨ ਸੇ ਹਾਮੀ ਭਰੀ ਔਰ ਬੇਗਮ ਅਖ੍ਤਰ ਨੇ ਗਾਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਿਯਾ। ਸਬਸੇ ਪਹਲੇ ਲਖਨਊ ਰੇਡਿਯੋ ਸ੍ਟੇਸ਼ਨ ਪਰ ਬੇਗਮ ਅਖ੍ਤਰ ਨੇ ਤੀਨ ਗਜ਼ਲੇਂ ਗਾਈਂ ਔਰ ਉਸਕੇ ਬਾਦ ਵਹੀਂ ਵਹ ਫੂਟ-ਫੂਟ ਕਰ ਰੋਨੇ ਲਗੀਂ। ਉਨਕਾ ਵਹ ਰੋਨਾ ਹਜ਼ਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਗ਼ਜ਼ਲੋਂ ਸੇ ਜ੍ਯਾਦਾ ਮਨ ਕੋ ਝਗ੍ਝੋਰਨੇ ਵਾਲਾ ਥਾ ਲੇਕਿਨ ਵਹ ਕਿਸੀ ਸੀਡੀ, ਕਿਸੀ ਕੈਸੇਟ ਮੇਂ ਦਰ੍ਜ ਨਹੀਂ ਹੈ. ਕਿਸੀ ਕੋ ਉਸਕੀ ਤਲਬ ਭੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

30 ਅਕ੍ਤੂਬਰ 1974 ਕੋ ਜਬ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਦਮ ਤੋਡਾ, ਤਬ ਵਹ ਅਹਮਦਾਬਾਦ ਕੇ ਏਕ ਸਮ੍ਮਲੇਨ ਮੇਂ ਗਾਨੇ ਗਈਂ ਥੀਂ ਔਰ ਅਪਨੇ ਫੇਫਡੋਂ ਕੀ ਹੈਸਿਯਤ ਪਰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੇ ਜ੍ਯਾਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਬੈਠੀਂ, ਲੇਕਿਨ ਫੇਫਡੇ ਉਨ੍ਹੇਂ ਦਗਾ ਦੇ ਗਏ।

ਦਗਾ ਤੋ ਬੇਗਮ ਅਖ੍ਤਰ ਕੋ ਉਮ੍ਰ ਭਰ ਕਿਸੀ ਨ ਕਿਸੀ ਨੇ ਦਿਯਾ, ਲੇਕਿਨ ਉਨਕੋ ਦਿਲ ਪਰ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨੇ ਕੀ ਬੀਮਾਰੀ ਥੀ. ਵਹ ਮੀਰ ਤਕੀ ਮੀਰ ਕਿ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਤੀ ਥੀਂ ਨ -
“ਦੇਖਾ ਇਸ ਬੀਮਾਰਿਏ ਦਿਲ ਨੇ, ਆਖਿਰ ਕਾਮ ਤਮਾਮ ਕਿਯਾ...”

ਕਿਤਨਾ ਸਹੀ ਥਾ ਉਨਕਾ ਅਂਦਾਜ਼, ਅਪਨੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਔਰ ਅਪਨੀ ਉਸ ਦੁਨਿਯਾ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਭੀ, ਜਿਸਮੇ ਹਮ ਔਰ ਆਪ ਆਜ ਭੀ ਹੈਂ.
00

29 ਜਨਵਰੀ 1947 ਕੋ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਮੇਂ ਜਨ੍ਮ। ਇਂਜੀਨਿਯਰਿਂਗ ਔਰ ਮੈਨੇਜਮੇਣ੍ਟ ਕੀ ਪਢਾਈ। ਬਨਾਰਸ ਹਿਨ੍ਦੂ ਵਿਸ਼੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਲਯ ਮੇਂ ਪਢਾਈ ਕੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਸੇ ਜੁੜਾਵ ।ਅਬ ਤਕ ਸੌ ਸੇ ਅਧਿਕ ਕਹਾਨਿਯਾਂ, ਅਨੇਕੋਂ ਕਵਿਤਾਏਂ, ਦਰ੍ਜਨ ਭਰ ਕੇ ਲਗਭਗ ਸਮੀਕ੍ਸ਼ਾਏਂ, ਦੋ ਕਹਾਨੀ ਸਂਗ੍ਰਹ, ਏਕ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹੈਂ। ਏਕ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯ। ਬੇਨਜੀਰ ਭੁਟ੍ਟੋ ਕੀ ਆਤ੍ਮਕਥਾ Daughter of the East ਕਾ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਅਨੁਵਾਦ।ਸਮ੍ਪਰ੍ਕ : ਬੀ -11/45, ਸੇਕ੍ਟਰ 18, ਰੋਹਿਣੀ, ਦਿਲ੍ਲੀ – 110089 ਮੋਬਾਈਲ ਨਂ- 09871187875