ਲਤਿਕਾ ਰੇਣੁ ਜੀ ਕਾ ਫਣੀਸ਼੍ਵਰਨਾਥ 'ਰੇਣੁ' ਜੀ ਪਰ ਲਿਖਾ ਅਂਤਰਂਗ ਸਂਸ੍ਮਰਣ ।
ਭਾਗਲਪੁਰ ਜੇਲ ਸੇ ਕੁਛ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਬਨ੍ਦੀ ਪਟਨਾ ਅਸ੍ਪਤਾਲ ਮੇਂ ਇਲਾਜ ਕੇ ਲਿਏ ਭੇਜੇ ਗਏ ਥੇ। ਮੈਂ ਯਹਾਂ ਨਰ੍ਸ-ਇਂਚਾਰ੍ਜ ਥੀ। ਥੋਡੇ ਦਿਨੋਂ ਮੇਂ ਇਲਾਜ ਕਰਾਕਰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿਏ ਗਏ। ਏਕ ਦਿਨ ਵਾਰ੍ਡ ਕਾ ਚਕ੍ਕਰ ਲਗਾਤੇ ਹੁਏ ਦੇਖਤੀ ਹੂਂ, ਭਾਗਲਪੁਰ ਜੇਲ ਸੇ ਆਏ ਕੁਛ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਸਸ ਮੇਂ ਗਪ੍ਪੇਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹੈ। ਮੈਂਨੇ ਉਨਸੇ ਪੂਛਾ, "ਆਪ ਲੋਗੋ ਕੇ ਸਾਹਬ ਲੋਗ ਤੋ ਚਲੇ ਗਏ, ਫਿਰ ਆਪ ਸਬ ਅਬ ਤਕ ਯਹੀ ਹੈਂ?" "ਏਕ ਸਾਹਬ ਅਭੀ ਹੈ" ਏਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਬੇਡ ਕੀ ਤਰਫ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਕਹਾ। ਮੈਂਨੇ ਦੇਖਾ ਏਕ ਬਢੀ ਦਾਢੀ ਔਰ ਬਾਲਵਾਲਾ ਦੁਬਲਾ-ਪਤਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਆਂਖੇ ਬਨ੍ਦ ਕਿਏ ਪੜਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕੁਛ ਪੂਛਨੇ ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਂਖੇਂ ਖੋਲੀਂ, ਔਰ ਮੁਝੇ ਮਿਨਟੋਂ ਦੇਖਤਾ ਰਹਾ। ਕੁਛ ਬੋਲਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਗੇ ਬਢ ਗਈ। ਸ਼ਾਮ ਕੋ ਏਕ ਨਰ੍ਸ ਨੇ ਆਕਰ ਬਤਾਯਾ- ਭਾਗਲਪੁਰ ਜੇਲ ਸੇ ਆਯਾ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਕਾ ਵਹ ਬਨ੍ਦੀ ਮਰੀਜ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਪੂਛ ਰਹਾ ਥਾ। ਪਹਲੇ ਤੋ ਮਰੀਜ ਖੁਦ ਹੀ ਪੂਛ ਲਿਯਾ ਕਰਤਾ ਥਾ, ਬਾਦ ਮੇਂ ਕੁਛ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯ ਸੁਧਰਾ ਤੋ ਪਰ੍ਚੀ ਪਰ ਲਿਖਕਰ ਕਿਸੀ ਕੇ ਮਾਰ੍ਫਤ ਭਿਜਵਾਤਾ-" ਆਪ ਮੁਝੇ ਦੇਖਨੇ ਕ੍ਯੋਂ ਨਹੀ ਆਤੀਂ।" ਮੈਂ ਜਾਤੀ। ਬਹੁਤ ਪੂਛਨੇ ਪਰ ਅਪਨੀ ਤਬੀਯਤ ਕੇ ਬਾਰੇਂ ਮੇਂ ਦੋ ਏਕ ਬਾਤ ਬਤਲਾਤਾ ਔਰ ਚੁਪ। ਉਸਕੀ ਆਂਖੋ ਮੇਂ ਜੀ ਪਾਨੇ ਕੀ ਲਾਲਸਾ ਝਲਕਤੀ ਹੋਤੀ ਥੀ ਔਰ ਕਈ ਬਾਰ ਤੋ ਉਸ ਮਾਸੂਮ ਸੇ ਚੇਹਰੇ ਕੋ ਦੇਖਕਰ ਮੈਂ ਸੋਚਤੀ ਯਹ ਆਦਮੀ, ਇਸ ਕਦਕਾਠੀ ਔਰ ਉਮ੍ਰ ਕਾ ਕ੍ਰਾਂਤਿਕਾਰੀ ਭੀ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ? ਡਾ. ਬਨਰ੍ਜੀ ਕੀ ਦੇਖਰੇਖ ਮੇਂ ਮਰੀਜ ਏਕ ਦਿਨ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੋਕਰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿਯਾ ਗਯਾ। ਬਾਦ ਕੋ, ਸਾਲ ਛਹ ਮਹੀਨੇ ਮੇਂ ਕਭੀ ਅਸ੍ਪਤਾਲ ਮੇਂ ਹੀ ਵਹ ਦਿਖ ਜਾਤਾ। ਦੇਖਕਰ ਸੋਚਤੀ, ਕਿਸੀ ਕੋ ਦੇਖਨੇ ਆਯਾ ਹੋਗਾ, ਲੇਕਿਨ ਤਬ ਕ੍ਯਾ ਜਾਨਤੀ ਥੀ ਕਿ ਵਹ ਮੁਝੇ ਹੀ ਦੇਖਨੇ ਪੂਰ੍ਣਿਯਾ ਸੇ ਯਹਾਂ ਚਲਾ ਆਤਾ ਹੈ। ਬਸ, ਵੈਸੇ ਹੀ ਚੁਪ, ਨਿ:ਸ਼ਬ੍ਦ ਵਾਰ੍ਡ ਕੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਵਿਚਰਕਰ ਵਾਪਸ ਹੋ ਜਾਤਾ। ਕਭੀ ਨਜਰੇਂ ਮਿਲਤੀਂ ਤੋ ਮੈਂ ਮਹਜ ਔਪਚਾਰਿਕਤਾਵਸ਼ ਪੂਛ ਲਿਯਾ ਕਰਤੀ,"ਆਪਨੀ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਤੋ?" " ਹਾਂ..." ਬਹੁਤ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤ ਸਾ ਉਤ੍ਤਰ। ਏਕ ਬਾਰ ਮਿਲਾ ਤੋ ਕਹਨੇ ਲਗਾ-" ਦੇਖਿਏ, ਮੈਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਨਜਰ ਆਨੇ ਲਗਾ ਹੂਂ ਨ? ਡਾਕ੍ਟਰ ਨੇ ਕਹਾ ਥਾ, ਘਰ ਜਾਕਰ ਖੂਬ ਆਮ, ਦਹੀ, ਦੂਧ, ਮਛਲੀ ਖਾਓ, ਸੋ ਮੈਂਨੇ ਅਪਨੀ ਖੁਰਾਕ ਬਢਾ ਦੀ ਹੈ ਔਰ ....... ਮਰੀਜ ਸਚਮੁਚ ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਨਜਰ ਆ ਰਹਾ ਥਾ। ਮੈਂਨੇ ਕਹਾ " ਇਸੀ ਤਰਹ ਖਾਨੇ ਪੀਨੇ ਪਰ ਧ੍ਯਾਨ ਰਖਨਾ ਹੋਗਾ।" ਔਰ ਵਹ ਹਂਂਸਨੇ ਲਗਾ ਥਾ। ਚਾਰ ਵਰ੍ਸ਼ ਬਾਦ ਏਕ ਦਿਨ ਏਕ ਨਰ੍ਸ ਨੇ ਮੁਝੇ ਏਕ ਪੁਰ੍ਜਾ ਥਮਾਯਾ-" ਮੈਂ ਫਿਰ ਬੀਮਾਰ ਹੋਕਰ ਅਸ੍ਪਤਾਲ ਮੇਂ ਭਰ੍ਤੀ ਹੂਂ, ਆਪ ਮੁਝੇ ਦੇਖਨੇ ਨਹੀ ਆਏਂਗੀ?" ਔਰ ਦੇਖਨੇ ਗਈ, ਸੁਨਾ ਬੀਮਾਰੀ ਅਬਕੀ ਬਢ ਗਈ ਹੈ, ਮੁਂਹ ਸੇ ਖੂਨ ਗਿਰਤਾ ਹੈ, ਮੈਂਨੇ ਕਹਾ-" ਆਪਨੇ ਬਦਪਰਹੇਜੀ ਕੀ?" " ਇਸ ਬਾਰ ਮੈਂ ਬਚੂਂਗਾ ਨਹੀਂ" -ਮੇਰੇ ਸਵਾਲ ਕੇ ਬਦਲੇ ਹਤਾਸ਼ ਹੋਕਰ ਉਸਨੇ ਕਹਾ। ਤੋ ਮੈਂਨੇ ਸਾਂਤ੍ਵਨਾ ਦੀ-" ਠੀਕ-ਠਾਕ ਰਹਿਏ, ਆਪ ਜਰੁਰ ਬਚੇਂਗ਼ੇ" ਜਾਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸੇ ਦੇਖਕਰ ਮਨ ਕੋ ਕੈਸਾ ਤੋ ਲਗਾ ਥਾ, ਸ਼ਾਯਦ ਯਹੀ ਕੁਛ ਕਿ ਇਸੇ ਬਚਨਾ ਚਾਹਿਏ। ਪਿਛਲੀ ਬੀਮਾਰੀ ਸੇ ਵਾਪਸ ਜਾਨੇ ਕੇ ਬਾਦ, ਬੀਚ-ਬੀਚ ਮੇਂ ਉਸਕਾ ਆਕਰ ਮਿਲਨਾ, ਅਪਨੇ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥਯ ਕੇ ਬਾਰੇਂ ਮੇਰੇ ਹਲ੍ਕੇ ਫੁਲ੍ਕੇ ਨਿਸ਼੍ਕਸ਼ੋਂ ਪਰ ਖੁਸ਼ ਹੋਨਾ ਉਸੇ ਅਚ੍ਛਾ ਲਗਤਾ ਥਾ ਔਰ ਅਚ੍ਛੀ ਲਗਨੇ ਵਾਲੀ ਉਸ ਬਾਤ ਨੇ ਹੀ ਸ਼ਾਯਦ ਉਸਕੇ ਮਨ ਮੇਂ ਮੇਰੇ ਲਿਏ ਸ੍ਨੇਹ ਕੇ ਬੀਜ ਬੋ ਦਿਏ ਥੇ। ਦੁਬਾਰਾ ਭਰ੍ਤੀ ਹੋਨੇ ਪਰ ਮੇਰੀ ਸਾਂਤ੍ਵਨਾ ਕੇ ਬਦਲੇ ਕਹਾ- " ਇਸ ਬਾਰ ਬਚ ਗਯਾ ਤੋ ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਮੇਂ ਕਭੀ ਬਦਪਰਹੇਜੀ ਨਹੀਂ ਕਰੁਂਗਾ।"
ਉਸਕੇ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੋਕਰ ਅਸ੍ਪਤਾਲ ਸੇ ਨਿਕਲਨੇ ਤਕ ਜਾਨੇ ਕ੍ਯੋਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਮੇਂ ਭੀ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਯਾ, ਔਰ ਹਮ ਦੋਨੋਂ ਏਕ-ਦੂਸਰੇ ਕੋ ਜ੍ਯਾਦਾ ਸਮਝਨੇ ਲਗੇ ਥੇ। ਵਹ ਅਨਜਾਨ ਮਰੀਜ ਮੇਰੇ ਮਨ ਮੇਂ ਅਪਨੇ ਲਿਏ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਜਗਾਕਰ ਖੁਦ ਵਹ ਯਹ ਪਾਲਨੇ ਲਗਾ ਥਾ ਕਿ ਮਰਣਾਂਤਕ ਦੌਰੇ ਸੇ ਉਸੇ ਡਾਕ੍ਟਰ ਔਰ ਦਵਾ ਨੇ ਨਹੀ, ਮੈਂਨੇ ਬਚਾਯਾ ਹੈ। ਵਹ ਵਾਪਸ ਅਪਨੇ ਗਾਂਵ ਲੌਟ ਗਯਾ। ਇਸ ਬਾਰ ਬੀਚ-ਬੀਚ ਮੇਂ ਉਸਕੇ ਪਤ੍ਰ ਮਿਲਤੇ ਰਹੇ। ਕਭੀ ਮੈਂ ਭੀ ਲਿਖ ਦੇਤੀ। ਫਿਰ ਏਕ ਦਿਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਉਸੇ ਅਸ੍ਪਤਾਲ ਲੇ ਆਏ। ਸੁਨ-ਦੇਖ ਕਰ ਪਹਲੇ ਤੋ ਗੁਸ੍ਸਾ ਆਯਾ ਲੇਕਿਨ ਉਸਕਾ ਸੂਨਾ, ਸਪਾਟ ਔਰ ਮ੍ਲਾਨ ਚੇਹਰਾ ਦੇਖ, ਖੁਦ ਹੀ ਸਹਮ ਗਈ। "ਇਸ ਬਾਰ, ਅਬ ਔਰ ਬਚਨੇ ਕੀ ਉਮ੍ਮੀਦ ਨਹੀਂ"- ਮੇਰੇ ਆਕ੍ਰੋਸ਼ ਕੇ ਬਦਲੇ ਉਸਕੀ ਆਂਖੋ ਸੇ ਆਂਸੂ ਝਰਨੇ ਲਗੇ ਥੇ। ਹੋਂਠ ਨਿ:ਸ਼ਬ੍ਦ। ਏਕਾਂਤ ਮੇ ਜਾਕਰ ਆਦਿਸ਼ਕ੍ਤਿ ਮਾਂ ਕੋ ਯਾਦ ਕਿਯਾ-"ਯਾ ਤੋ ਇਸੇ ਪੂਰ੍ਣ ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਕਰ ਦੋ, ਯਾ ਉਠਾ ਲੋ ਮਾਂ। ਬਾਰ ਬਾਰ ਕ੍ਯੋਂ?" ਪਿਛਲੇ ਵਰ੍ਸ਼ੋਂ ਮੇਂ ਆਤ੍ਮੀਯਤਾ ਕਾ ਏਕ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਜੁੜਾ ਥਾ ਸੋ ਸਾਧਿਕਾਰ ਡਾਂਟਾ-ਡਪਟਾ-" ਹਰ ਬਾਰ ਮਰਨੇ ਲਗਤੇ ਹੋ ਤੋ ਯਹੀਂ ਏਕ ਜਗਹ ਦੇਖੀ ਹੈ?" "ਔਰ ਕਹਾਂ ਜਾਊਂ?" ਭਰੇ ਗਲੇ ਸੇ ਉਸਕੀ ਆਵਾਜ ਨਿਕਲੀ ਥੀ। ਨਹੀ ਕਹ ਸਕਤੀ, ਉਸਕੇ ਇਸ ਏਕ ਵਾਕ੍ਯ ਨੇ ਮੁਝੇ ਕਿਸ ਗਹਰਾਈ ਤਕ ਬਾਂਧ ਡਾਲਾ ਥਾ ਮੈਂ ਕਰਤੀ ਭੀ ਕ੍ਯਾ ਸੇਵਾ ਮੇਂ ਜੁਟੀ। ਡਯੂਟੀ ਕੇ ਅਲਾਵਾ ਜੋ ਸਮਯ ਬਚਤਾ, ਉਸੀ ਕੇ ਪਾਸ ਬੈਠੀ ਹੋਤੀ। ਅਪਨੇ ਹਾਥ ਕਾ ਬਨਾ ਖਾਨਾ ਉਸੇ ਖਿਲਾਤੀ, ਉਸਕੇ ਕਪੜੇ, ਸ਼ਰੀਰ ਸਾਫ ਕਰਤੀ, ਉਸਕੇ ਲਿਏ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਏਂ ਕਰਤੀ-ਬਚਾ ਲੋ ਮਾਂ। ਔਰ ਬਚਾ, ਯਾਨੀ ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਹੁਆ ਤੋ ਏਕ ਦਿਨ ਜਿਦ ਪਕੜ ਬੈਠਾ-" ਅਬ ਕਹੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਊਂਗਾ। ਯਹੀ ਰਹੂਂਗਾ, ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਪਾਸ।" ਮੈਂਨੇ ਸਮਝਾ, ਭਾਵੁਕਤਾ ਮੇਂ ਬੋਲ ਰਹਾ ਹੈ। ਏਕ ਸ਼ਾਮ ਡੇਰੇ ਸੇ ਖਾਨਾ ਲੇਕਰ ਅਸ੍ਪਤਾਲ ਜਾਨੇ ਕੀ ਤੈਯਾਰੀ ਮੇਂ ਥੀ, ਕਿ ਵਹ ਅਪਨਾ ਸਾਮਾਨ ਰਿਕ੍ਸ਼ਾ ਪਰ ਲਾਦੇ ਪਹੁਂਚਾ-"ਅਸ੍ਪਤਾਲ ਸੇ ਡਿਸ੍ਚਾਰ੍ਜ-ਸਰ੍ਟਿਫਿਕੇਟ ਲੇ ਲਿਯਾ ਹੈ, ਔਰ ਸਚਮੁਚ ਮੁਝੇ ਅਬ ਕਹੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਨਾ ਹੈ।" ਉਸ ਬਾਲ ਸੁਲਭ ਜਿਦ ਕਾ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਕੋਈ ਉਤ੍ਤਰ ਨਹੀਂ ਥਾ- ਠੀਕ ਹੈ ਬਾਬਾ। ਸ਼ਾਦੀ ਕੀ ਬਾਤ ਤਯ ਹੁਈ ਤੋ ਮੈਂਨੇ ਅਪਨੇ ਬੜੇ ਭਾਈ ਕੋ ਖਬਰ ਕੀ। ਉਨ੍ਹੇਂ ਸਾਰੀ ਜਾਨਕਾਰੀ ਮਿਲੀ ਤੋ ਸਮਝਾਯਾ-" ਇਤਨੇ ਭਯਾਨਕ ਮਰੀਜ ਕੇ ਸਾਥ ਸ਼ਾਦੀ ਮਤ ਕਰੋ।" ਲੇਕਿਨ ਮੁਝੇ ਅਪਨੇ ਨਿਰ੍ਣਯ ਪਰ ਅਡਿਗ ਦੇਖ ਵਹ ਝੁਕੇ ਔਰ 5 ਫਰਵਰੀ 1952 ਕੋ ਮੇਰੇ ਮਕਾਨ ਪਰ ਹਮ ਦੋਨੋਂ ਕੀ ਵਿਧਿਵਤ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਾਦੀ ਕੇ ਦਿਨ ਉਨਕੀ ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਹਾਲਤ ਕੈਸੀ ਥੀ -ਜਾਨਤੇ ਹੈ "ਇਤਨੇ ਕਮਜੋਰ, ਕਿ ਸ਼ਾਦੀ ਕੀ ਤਮਾਮ ਰਸ੍ਮੇਂ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਦੀਵਾਰ ਸੇ ਟਿਕਕਰ ਪੂਰੀ ਕੀਂ। ਹਮ ਕੁਛ ਮਹੀਨੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਔਰਾਹੀ-ਹਿਂਗਨਾ ਗਏ। ਮੈਂਨੇ ਪਹਲੀ ਬਾਰ ਉਨਕਾ ਗਾਂਵ-ਘਰ ਦੇਖਾ। ਪਟਨਾ ਆਏ ਤੋ ਜਿਦ ਪਕੜ ਲੀ- "ਤੁਮ ਨੌਕਰੀ ਛੋੜ ਦੋ।" ਲੇਕਿਨ ਜਬ ਤਕ ਕੋਈ ਆਰ੍ਥਿਕ ਵਿਕਲ੍ਪ ਨਹੀਂ ਮਿਲਤਾ, ਮੈਂ ਨੌਕਰੀ ਕੈਸੇ ਛੋੜ ਦੇਤੀ? ਅਜੀਬ ਪਸੋਪੇਸ਼ ਮੇਂ ਥੀ ਕਿ ਏਕ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਨਾਯਾ-" ਅਬ ਮੈਂ ਲਿਖੂਂਗਾ। ਜੀਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਵਿਕਲ੍ਪ ਤੋ ਢੂਢ੍ਨਾ ਹੀ ਹੋਗਾ, ਲੇਕਿਨ ਮੁਝੇ ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਪਸਨ੍ਦ ਨਹੀਂ।" ਔਰ "ਮੈਲਾ ਆਂਚਲ" ਲਿਖਨੇ ਕੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਵਹੀਂ ਹੁਈ- ਸਬ੍ਜੀ ਬਾਗ ਸ੍ਥਿਤ ਮਕਾਨ ਪਰ। "ਮੈਲਾ ਆਂਚਲ" ਕੇ ਡਾ. ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਕੀ ਕਲ੍ਪਨਾ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਡਾ. ਪ੍ਰਸੂਨ ਬਨਰ੍ਜੀ- ਡਾ. ਟੀ.ਏਨ. ਬਨਰ੍ਜੀ ਕੇ ਲੜਕੇ, ਜੋ ਤਬ ਹਾਊਸ ਸਰ੍ਜਨ ਥੇ, ਕੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਤਵ, ਚਲਨੇ, ਹਂਸਨੇ, ਬੋਲਨੇ ਕੇ ਅਨ੍ਦਾਜ ਸੇ ਲੀ। ਮਮਤਾ ਕੇ ਰੁਪ ਮੇਂ ਮੁਝੇ ਖੀਂਚਾ ਔਰ ਕਮਲੀ ਕੇ ਰੁਪ ਮੇਂ ਗਾਂਵ ਵਾਲੀ ਪਤ੍ਨੀ ਪਦਮਾ ਜੀ ਕੋ। ਬਾਕੀ ਕੀ ਪਰਸ਼੍ਠਭੂਮਿ ਰਹੀ ਉਨਕਾ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ। ਏਕ ਵਰ੍ਸ਼ ਮੇਂ ਜਬ ਲੇਖਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਯਾ ਤਬ ਸਮਸ੍ਯਾ ਖੜੀ ਹੁਈ ਉਸਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੀ। ਉਨ ਦਿਨੋਂ ਯਹਾਂ ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰ ਬਾਬੂ ਕਾ ਯੂਨਿਯਨ ਪ੍ਰੇਸ ਹੁਆ ਕਰਤਾ ਥਾ। ਤਯ ਹੁਆ, ਖੁਦ ਹੀ ਛਾਪੇਂਗੇ। ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰ ਬਾਬੂ ਛਾਪਨੇ ਪਰ ਸਹਮਤ ਹੁਏ। ਸ਼ਰ੍ਤ ਯਹ ਰਖੀ ਗਈ ਕਿ ਸਾਤ ਸੌ ਰੁਪਏ ਕਾ ਕਾਗਜ ਪਹਲੇ ਦੇਂਗੇ, ਛਪਾਈ ਕੇ ਨੌ ਸੌ ਰੁਪਯ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਉਪਨਯਾਸ ਬੇਚ ਕਰ ਸਧਾ ਦੇਂਗੇ। ਔਰ "ਮੈਲਾ ਆਂਚਲ" ਛਪ ਗਯਾ।
ਛਪਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਬਾਬੂ ਕੇ ਪੈਂਤਰੇ ਬਦਲੇ। ਕਹਾ, ਰੁਪਏ ਦੀਜਿਏ ਤਬ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਕੋ ਹਾਥ ਲਗਾਨੇ ਦੇਂਗੇ। ਏਕ ਸ਼ਾਮ ਲੌਟੇ ਤੋ ਦੁਖੀ ਥੇ- "ਮੈਲਾ ਆਂਚਲ" ਬਿਕ ਰਹਾ ਹੈ, ਔਰ ਮੁਝੇ ਬਤਾਯਾ ਨਹੀਂ ਜਾਤਾ। ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ, ਦੂਸਰਾ ਲਿਖ ਦੂਂਗ਼ਾ। ਮੈਂਨੇ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਦੀ ਤੋ ਖੀਝ ਉਠੇ- "ਪੈਸਾ ਹੀ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਪਾਸ ਕਿ ਬਚੀ ਪ੍ਰਤਿਯਾਂ ਉਠਾ ਲਾਊਂ? ਦੋ ਹਜਾਰ ਰੁਪਏ ਕੀ ਮਾਂਗ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਵੇ।" ਮੈਂਨੇ ਇਧਰ ਉਧਰ ਸੇ ਰੁਪਏ ਜੁਗਾਡ ਕਿਏ ਔਰ 'ਮੈਲਾ ਆਂਚਲ' ਕੀ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਔਰ ਦੀਮਕ ਖਾਈ ਪ੍ਰਤਿਯਾਂ ਤਕ ਘਰ ਮੇਂ ਰਖ ਦੀ ਗਈ। ਏਕ ਦੋਪਹਰ ਰਾਜਕਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੇ ਮਾਲਿਕ ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੀ ਘਰ ਢੂਂਢਤੇ ਹੁਏ ਪਹੁਂਚੇ। ਰੇਣੁ ਥੇ ਨਹੀਂ, ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੀ ਸ੍ਲਿਪ ਛੋੜਕਰ ਚਚਲੇ ਗਏ- "ਵਹ ਆਏਂ ਤੋ ਕਹਿਐਗਾ, ਮੈਂ ਡੇਢ ਦੋ ਘਂਟੇ ਮੇਂ ਫਿਰ ਆਊਂਗਾ। ਦਿਲ੍ਲੀ ਸੇ ਉਨ੍ਹੀਂ ਸੇ ਮਿਲਨੇ ਆਯਾ ਹੂਂ। ਲੌਟੇ ਤੋ ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੀ ਕੀ ਸ੍ਲਿਪ ਦੇਖਕਰ ਕੂਦਨੇ ਲਗੇ " ਬਹੁਤ ਬੜੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ 'ਮੈਲਾ ਆਂਚਲ' ਛਾਪਨੇ ਕੀ ਅਨੁਮਤਿ ਲੇਨੇ ਆਏ ਹੈਂ।" ਸ਼ਾਮ ਕੋ ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੀ, ਮੈਂ ਔਰ ਇਨਮੇਂ ਬਾਤਚੀਤ ਹੋ ਹੀ ਰਹੀ ਥੀ ਕਿ ਨਾਗਾਰ੍ਜੁਨ ਜੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼੍ਯਾਮੂ ਸਨ੍ਯਾਸੀ ਕੋ ਲੇਕਰ ਪਹੁਂਚੇ। 'ਮੈਲਾ ਆਂਚਲ' ਇਨ੍ਹੇਂ ਚਾਹਿਏ। ਔਰ ਲੀਜਿਏ, ਮੋਲ-ਭਾਵ ਸ਼ੁਰੁ। ਦੋ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਇਕਟਠੇ - ਕਿਸ ਦੇਂ ਨ ਦੇਂ। ਵਹ ਮੁਝੇ ਅਨ੍ਦਰ ਕੇ ਕਮਰੇ ਮੇਂ ਲੇ ਗਏ। ਕਹਾ- ਫੈਸਲਾ ਤੁਮ੍ਹੀਂ ਪਰ ਛੋੜ ਦੂਂਗਾ। ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ ਪੈਸਾ ਲਗਾ ਹੈ। ਕਹਨਾ-'ਮੈਲਾ ਆਂਚਲ' ਹਮ ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੀ ਕੋ ਹੀ ਦੇਂਗੇ। ਬਾਹਰ ਆਕਰ ਕਹਾ- "ਛਪਵਾਨੇ ਮੇਂ ਸਾਰਾ ਪੈਸਾ ਲਤਿਕਾ ਜੀ ਕਾ ਖਰ੍ਚ ਹੁਆ ਹੈ, ਸੋ ਯਹੀ ਜਾਨੇ, ਕਿਸੇ ਦੇਂਗੀ।" ਮੈਂਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਨਾਯਾ ਤੋ ਨਾਗਾਰ੍ਜੁਨ ਜੀ ਦੁਖੀ ਹੁਏ। ਸਨ੍ਯਾਸੀ ਜੀ ਦੁਗਨੀ ਰਾਯਲ੍ਟੀ ਦੇਨੇ ਪਰ ਤੈਯਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਲੇਕਿਨ ਮੈਨੇ ਕਹਾ- "ਜੋ ਹੋ ਗਯਾ, ਹੋ ਗਯਾ।" ਔਰ ਰਾਤ ਕੋ ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਬਚੀ ਪ੍ਰਤਿਯੋਂ ਕਾ ਬਂਡਲ ਬਾਂਧਾ, ਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਪਰ ਲਾਦਾ, ਸ੍ਟੇਸ਼ਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰਹ ਵਹ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਲੋਗੋਂ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਆਯਾ। 1973 ਮੇਂ ਦਿਲ੍ਲੀ ਗਏ। ਡਾ ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਇਲਾਜ ਕਿਯਾ। ਕਹਾ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਲੀਜਿਏ। ਵਾਪਿਸ ਆਏ ਤੋ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕੇ ਡਰ ਸੇ ਫਿਰ ਵਹਾਂ ਨਹੀ ਗਏ। 4 ਨਵਮ੍ਬਰ ਕੋ ਘਰ ਜਾਨੇ ਲਗੇ। ਮੈਂਨੇ ਕਹਾ -"ਆਜ ਗੁਰੁਵਾਰ ਹੈ, ਯਾਤ੍ਰਾ ਪਰ ਨਿਕਲਨਾ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ।" "ਘਰ ਜਾਨੇ ਮੇਂ ਯਾਤ੍ਰਾ ਕਾ ਸ਼ੁਭ ਅਸ਼ੁਭ ਕੈਸਾ?" ਕਹਕਰ ਮੁਝੇ ਤੋ ਚੁਪ ਕਰ ਦਿਯਾ, ਲੇਕਿਨ ਮੁਝੇ ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯ ਹੁਆ ਥਾ। ਅਚ੍ਛੇ ਬੁਰੇ ਕਾ ਯੋਗ ਮਾਨਨੇ ਵਾਲੇ ਉਨਕੋ ਆਜ ਯਹ ਕੈਂਸੀ ਝਕ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਈ? ਸ਼ੁਭ ਅਸ਼ੁਭ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤੇ ਥੇ। ਘਰ ਗਏ ਤੋ ਚੁਪ੍ਪੀ ਲਗਾ ਦੀ- ਨ ਚਿਟ੍ਠੀ ਨ ਪਤ੍ਰੀ। ਜੈਸੀ ਪੁਰਾਨੀ ਆਦਤ ਥੀ। ਕਿਸੀ ਨੇ ਆਕਰ ਖਬਰ ਦੀ, ਗਾਂਵ ਮੇਂ ਬੁਰੀ ਤਰਹ ਬੀਮਾਰ ਹੈ, ਫਾਰ੍ਬਿਸਗਂਜ ਲਾਯਾ ਗਯਾ ਹੈ ਖੂਨ ਚਢਾਯਾ ਜਾ ਰਹਾ ਹੈ। ਬਾਦ ਕੋ ਟੈਕ੍ਸੀ ਮੇਂ ਪਟਨਾ ਲਾਏ ਗਏ। ਦੇਖਾ- ਸ੍ਲਾਇਨ ਕੀ ਬੋਤਲੇਂ ਸਾਥ ਲਗੀ ਹੈਂ, ਸਾਥ ਮੇਂ ਡਾਕ੍ਟਰ, ਕਮ੍ਪਾਉਣ੍ਡਰ, ਘਰ ਕਾ ਨੌਕਰ, ਦੋ ਏਕ ਔਰ ਲੋਗ। ਪੇਟ ਕੜਾ ਹੋ ਗਯਾ ਥਾ, ਪਾਖਾਨਾ-ਪੇਸ਼ਾਬ ਬਨ੍ਦ। ਡਾਕ੍ਟਰ ਨੇ ਕਹਾ ਹੈ "ਤੁਰਂਤ ਆਪਰੇਸ਼ਨ।" ਤੋ ਮਨ ਮੇਂ ਹੁਆ ਇਤਨੀ ਜਲ੍ਦੀ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਕ੍ਯੋਂ? ਥੋੜਾ ਠਹਰ ਲੇਤੇ ਹੈਂ। 1969 ਮੇਂ ਭੀ ਹਾਲਤ ਐਸੀ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਥੀ- ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਨ ਦਿਨ, ਤੀਨ ਰਾਤ ਹਿਚਕੀ ਆਤੀ ਰਹੀ, ਖੂਨ-ਗ੍ਲੂਕੋਜ ਚਢਾਯਾ ਗਯਾ ਤੋ ਠੀਕ ਹੋ ਗਯੇ। ਇਸ ਬਾਰ ਭੀ ਮੈਂਨੇ ਗ੍ਲੂਕੋਜ ਚਢ੍ਵਾਯਾ ਤੋ ਪੇਸ਼ਾਬ ਹੁਆ। ਲਗਾ ਠੀਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਪਰ ਹੋਮੋਗ੍ਲੋਬਿਨ ਬਹੁਤ ਕਮ ਥਾ। ਡਾਕ੍ਟਰ ਨੇ ਕਹਾ " ਹੋਮੋਗ੍ਲੋਬਿਨ ਸੌ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤ ਹੋ ਜਾਏ ਤਬ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਕਰੇਂਗੇ।" ਹੀਮੋਗ੍ਲੋਬਿਨ ਠੀਕ ਹੁਆ ਤੋ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਕੀ ਤਾਰੀਖ ਤਯ ਕਰ ਦੀ ਗਈ। ਚੁਨਾਵ ਕੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੋ ਚੁਕੀ ਥੀ, ਸੋ ਕਹਾ- ਅਬ ਚੁਨਾਵ ਕੇ ਬਾਦ ਹੀ। ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਕੀ ਤਾਰੀਖ ਸੇ ਪਹਲੇ ਅਸ੍ਪਤਾਲ ਸੇ ਭਾਗਕਰ ਡੇਰੇ ਆ ਗਏ। ਕਾਫੀ ਹਾਊਸ ਜਾਨਾ, ਚੁਨਾਵ-ਕਾਰ੍ਯਾਲਯ ਮੇਂ ਬੈਠਨਾ। ਚੁਨਾਵ ਕੋ ਲੇਕਰ ਬਹੁਤ ਉਤ੍ਸਾਹਿਤ ਥੇ। ਚਾਰ ਦਿਨੋਂ ਤਕ ਯਹ ਸਬ ਚਲਾ ਔਰ ਫਿਰ ਪਾਂਚਵੇ ਦਿਨ ਉਲ੍ਟੀ ਸ਼ੁਰੁ। ਫਿਰ ਅਸ੍ਪਤਾਲ ਪਹੁਂਚਾਯਾ ਗਯਾ। ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸੇ ਬਹੁਤ ਡਰਤੇ ਥੇ, ਸੋ ਇਰਾਦਾ ਥਾ ਕਿਸੀ ਤਰਹ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲੇ, ਲੇਕਿਨ ਕਸ਼੍ਟ ਬਢਾ ਤੋ ਕਹਾ- "ਨਹੀਂ, ਅਬ ਕਰਾ ਹੀ ਦੂਂਗਾ।"
ਡਾਕ੍ਟਰ ਸੇ 24 ਅਪ੍ਰੈਲ ਕੀ ਤਾਰੀਖ ਤਯ ਕਰ ਦੀ। 24 ਤਾਰੀਖ ਗੁਰੁਵਾਰ ਥਾ। ਮੈਂਨੇ ਯਾਦ ਦਿਲਾਯਾ ਤੋ ਬੋਲੇਂ- "ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ, ਹੋ ਲੇਨੇ ਦੋ। ਮੁਝੇ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਹੋਗਾ।" ਊਪਰ-ਊਪਰ ਬੁਲਨ੍ਦੀ ਥੀ ਲੇਕਿਨ ਅਨ੍ਦਰ ਹੀ ਅਨ੍ਦਰ ਨਰ੍ਵਸ ਹੋ ਰਹੇ ਥੇ। ਸੁਬਹ ਮੇਂ ਕਹਾ-" ਕੋਕਾਕੋਲਾ ਪੀਊਂਗਾ।" ਮੈਂਨੇ ਮਨਾ ਕਿਯਾ। "ਕੋਕਾਕੋਲਾ ਪੀ ਲੇਨੇ ਮੇਂ ਕ੍ਯਾ ਹੈ? ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਮੇਂ ਤੋ ਪੇਟ ਚੀਰ ਕਰ ਡਾਕ੍ਟਰ ਨਿਕਾਲ ਹੀ ਦੇਗਾ।" ਫਿਰ ਭੀ ਮੈਂਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿਯਾ ਤੋ ਬੋਲੇ-"ਰਾਮਵਚਨ ਜੀ ਕੋ ਕਹ ਦਿਯਾ ਹੈ, ਆਇਸਬੈਗ ਲੇ ਆਨੇ ਕੋ। ਕੋਕਾਕੋਲਾ ਉਸਮੇਂ ਰਖਨਾ, ਹੋਸ਼ ਆਨੇ ਪਰ ਪੀਊਂਗ਼ਾ।" ਔਰ ਹੋਸ਼ ਕ੍ਯੋਂ ਕਰ ਆਤਾ? ਸਪ੍ਤਾਹ ਸੇ ਜ੍ਯਾਦਾ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਮੇਂ ਗੁਜਰ ਗਏ ਤੋ ਏਕ ਦਿਨ ਕੋਕਾਕੋਲਾ ਕੀ ਦੋ ਚਾਰ ਬੂਂਦੇ ਮੈਂਨੇ ਹੋਠੋਂ ਪਰ ਟਪਕਾਈ। ਵੇ ਇਧਰ ਉਧਰ ਹੋਕਰ ਫੈਲ ਗਈ। ਉਸਕੇ ਖਾਨੇ ਪੀਨੇ ਕੀ ਬਚ੍ਚੋਂ ਵਾਲੀ ਜਿਦ। ਕ੍ਯਾ ਕਹੂਂ? ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨ ਬੀਮਾਰ ਹੋਕਰ ਉਠਤੇ ਤੋ ਜਿਦ ਪਕੜ ਲੇਤੇ- ਕਈ ਦਿਨ ਹੋ ਗਏ ਚਿਕਨ ਮਂਗਵਾਓ। ਨਹੀਂ ਮਂਗਵਾਓ ਤੋ ਪਥ੍ਯ ਨਹੀਂ ਲੂਂਗਾ, ਯਹ ਨਹੀਂ ਖਾਊਂਗਾ, ਵਹ ਨਹੀਂ ਖਾਊਂਗਾ ਔਰ ਨ ਜਾਨੇ ਕ੍ਯਾ ਕ੍ਯਾ ......... ਅਬ ਸੋਚਤੀ ਹੂਂ ਤੋ ਲਗਤਾ ਹੈ ਅਬ ਸੇ ਤੈਂਤੀਸ ਵਰ੍ਸ਼ ਪਹਲੇ ਮਰਤ੍ਯੁ ਕੇ ਕਗਾਰ ਪਰ ਖੜੇ ਏਕ ਮਰੀਜ ਕੋ ਮੈਂਨੇ ਦੇਖਾ ਥਾ। ਉਸਕੀ ਸੇਵਾ ਕੀ ਥੀ। ਯਹ ਨਹੀਂ ਕਹਤੀ ਕਿ ਉਸੇ ਜੀਵਨ ਦਿਯਾ ਥਾ। ਮੈਂ ਐਸਾ ਕਹਨੇ ਵਾਲੀ ਕੌਨ ਹੋਤੀ ਹੂਂ? ਤਬ ਸੇ ਲੇਕਰ ਆਜ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ ਕੀ 1977 ਰਾਤ ਤਕ ਉਸੇ ਅਨਵਰਤ ਸੇਤੀ ਰਹੀ ਔਰ ਅਂਤਤ: ਵਹ ਚਲਾ ਗਯਾ। ਮੈਂ ਕਿਸਸੇ ਕਹੂਂ ਕਿ ਇਤਨੇ ਵਰ੍ਸ਼ੋਂ ਕੀ ਇਸ ਸੇਵਾ ਨੇ ਮੁਝੇ ਕ੍ਯਾ ਦਿਯਾ? ਜਬ ਤਕ ਜੀਵਿਤ ਹੂਂ, ਉਨਕੀ ਯਾਦ ਸੇਤੀ ਰਹੂਂਗੀ- ਦੋ ਕਮਰੋਂ ਕਾ ਯਹ ਫ੍ਲੈਟ , ਦੀਵਾਰੋਂ ਪਰ ਲਗੀ ਉਨਕੀ ਤਸ੍ਵੀਰੇਂ, ਉਨਕੇ ਦੈਨਿਕ ਉਪਯੋਗ ਕੇ ਸਾਮਾਨ ਔਰ ਪੁਸ੍ਤਕੇਂ...... ਯਹੀ ਸਬ ਛੋੜ ਕਰ ਤੋ ਗਏ ਹੈਂ ਵਹ - ਪਿਛਲੇ ਤੈਂਤੀਸ ਵਰ੍ਸ਼ੋਂ ਕੀ ਭੁਲਾਈ ਨ ਭੂਲਨੇ ਵਾਲੀ ਯਾਦੇਂ। ਆਜ ਭੀ ਲੋਗ ਆਤੇ ਹੈ। ਦਰਵਾਜੇ ਕੀ ਕੁਣ੍ਡੀ ਖਟਕਤੀ ਹੈ ਲਗਤਾ ਹੈ ਸ਼ਾਯਦ ਵਹ ਹੀ ਹੋਂ।
"ਕੇ?".............. ਪੂਛਤੀ ਹੂਂ।
ਜਵਾਬ ਮੇਂ "ਆਮਿ.... ਆਮਰਾ....... ਜੈਸੇ ਸ਼ਬ੍ਦ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ। ਅਬ ਵਹ ਮਰੀਜ ਕਭੀ ਯਹ ਦਰਵਾਜਾ ਖਟਖਟਾਨੇ ਨਹੀਂ ਆਏਗਾ। ਦਰਵਾਜਾ, ਚਾਹੇ ਤੀਮਾਰਦਾਰ ਲਤਿਕਾ ਕਾ ਹੋ, ਯਾ ਖੁਦ ਫਣੀਸ਼੍ਵਰਨਾਥ 'ਰੇਣੁ' ਕਾ।
ਨੋਟ- ਲਤਿਕਾ ਰੇਣੁ ਜੀ ਕਾ ਫਣੀਸ਼੍ਵਰਨਾਥ 'ਰੇਣੁ' ਜੀ ਪਰ ਲਿਖਾ ਯਹ ਅਂਤਰਂਗ ਸਂਸ੍ਮਰਣ
"ਰੇਣੁ ਕਾ ਜੀਵਨ" ਕਿਤਾਬ ਸੇ ਲਿਯਾ ਗਯਾ ਹੈ ਜਿਸਕਾ ਸਂਪਾਦਨ ਕਿਯਾ ਹੈ
"ਭਾਰਤ ਯਾਯਾਵਰ ਜੀ" ਨੇ ਔਰ ਛਾਪਾ ਹੈ
"ਵਾਣੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ" ਨੇ। ਇਨ ਸਬਕਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਾ ਕਹਤੇ ਹੁਏ ਸਾਥ ਮੇਂ ਮਾਫੀ ਭੀ ਚਾਹੂਂਗਾ ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਪੋਸ੍ਟ ਜ੍ਯਾਦਾ ਬੜੀ ਹੋ ਰਹੀ ਥੀ ਇਸਲਿਏ ਕੁਛ ਲਾਈਨੋਂ ਕੋ ਹਟਾਨਾ ਪੜਾ। ਪਰ ਜਬ ਸੇ ਇਸ ਸਂਸ੍ਮਰਣ ਕੋ ਪਢਾ ਤੋ ਤਬ ਸੇ ਬੈਚੇਨ ਹੋ ਰਹਾ ਥਾ ਇਸੇ ਬ੍ਲੋਗ ਸਾਥਿਯੋਂ ਸੇ ਬਾਂਟਨੇ ਕੇ ਲਿਏ।
ਏਕ ਸੂਚਨਾ- ਆਗੇ ਸੇ "ਜਿਦਂਗ਼ੀ ਕੇ ਰਂਗ" ਵਾਲੀ ਪੋਸ੍ਟ ਮਹੀਨੇ ਕੇ ਪਹਲੇ ਔਰ ਤੀਸਰੇ ਸੋਮਵਾਰ ਕੋ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀ ਜਾਐਗੀ।