ਮਿਨੀ ਦੀ

ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਦ ਜਾ ਰਹਾ ਥਾ ਮਿਨੀ ਦੀ ਕੇ ਯਹਾਂ| ਪਤਾ ਥਾ, ਚੀਖੇਗੀ, ਕਹੇਗੀ ਕਿ ਇਤਨੇ ਦਿਨ ਗਾਯਬ ਥੇ, ਨ ਹੀ ਆਤੇ, ਕ੍ਯਾ ਆਸਮਾਨ ਗਿਰ ਜਾਤਾ? ਪਢਾਈ ਕਾ ਬਹਾਨਾ ਕਰਤਾ ਤੋ ਕਹਤੀ ਕਿ, ਹਾਂ, ਜੈਸੇ ਮੈਂ ਬਡ਼ਾ ਖਲਲ ਡਾਲਤੀ ਹੂਂ ਨ, ਜਾਓ ਅਬ ਨ ਪਡ਼ੇਗਾ ਖਲਲ|

ਉਸਕੇ ਬਾਊਜੀ ਸੇ ਡਰਤਾ ਥਾ ਮੈਂ| ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੇਰੇ ਮਿਨੀ ਦੀ ਸੇ ਮਿਲਤੇ ਰਹਨੇ ਸੇ ਉਨਕੋ ਕੋਈ ਐਤਰਾਜ ਨ ਥਾ, ਲੇਕਿਨ ਮੇਰੇ ਦੋਸ੍ਤ ਮੇਰੀ ਖਿਲ੍ਲੀ ਉਡ਼ਾਤੇ ਥੇ, “ਆਜ ਕ੍ਯਾ ਖੇਲਾ ਰੇ, ਘਰ ਮੇਂ ਘੁਸ ਕੇ ਕੈਸਾ ਖੇਲ ਖੇਲਤਾ ਹੈ”!| ਮੇਰੇ ਲਿਏ ਸ੍ਕੂਲ ਮੇਂ ਕਿਤਨੋਂ ਸੇ ਲਡ਼ ਚੁਕੀ ਥੀ ਮਿਨੀ ਦੀ!

ਬਰਾਮਦੇ ਮੇਂ ਪਹੁਚਤੇ ਹੀ ਉਸਕੀ ਦਾਦੀ ਮੁਝੇ ਦੇਖਕਰ ਰੋਨੇ ਲਗੀਂ| ਮੈਂ ਕਿਸੀ ਅਨਹੋਨੀ ਕੀ ਆਸ਼ਂਕਾ ਮੇਂ ਕਿਸੀ ਕੇ ਕੁਛ ਕਹਨੇ ਕਾ ਇਨ੍ਤੇਜਾਰ ਕਰਤਾ ਰਹਾ| ਉਸਕੀ ਦਾਈ ਨੇ ਰੋਤੇ ਰੋਤੇ ਕਹਾ, “ਜਾ ਬਬੁਆ, ਸੁਸ਼ਿਲਵਾ ਮਿਨੀ ਬੇਬੀ ਕੋ ਆਜ ਸੁਬੇਰੇ ਭਗਾ ਲੇ ਗੈਲ”|

ਤੀਨ ਰੋਜ ਬੀਤ ਗਏ ਥੇ| ਭਰੀ ਦੁਪਹਰਿਯਾ ਮੇਂ ਹਮ ਪਾਂਚ ਸਾਤ ਜਨ ਖੇਲ ਰਹੇ ਥੇ ਕਿ ਤਭੀ ਰਕੇਸ਼ਵਾ ਭਾਗਤਾ ਆਯਾ, “ਮਿਨਿਯਾ ਪਕਡ਼ਾ ਗੈਲ, ਓਕਰ ਬਾਊਜੀ ਲੇ ਆਵਾ ਤਾਡਨ”!|

ਮੈਂ ਦੌਡ਼ਤਾ ਹੁਆ ਟੀਲੇ ਸੇ ਉਤਰਾ ਥਾ| ਦੂਰ ਸੇ ਧੂਲ ਉਡਾਤੀ ਸੁਮੋ ਦਿਖਾਈ ਦੀ| ਪੀਛੇ ਕੀ ਸੀਟ ਪਰ ਬੈਠੀ ਥੀ ਮਿਨੀ ਦੀ, ਬਾਲ ਬਿਖਰੇ, ਸਫ਼ੇਦ ਕਪਡੇ ਔਰ ਲਾਲ ਦੁਪਟ੍ਟਾ| ਖਿਡਕੀ ਸੇ ਮੁਝੇ ਦੇਖਾ ਥਾ ਉਸਨੇ, ਸਿਰ ਨਿਕਾਲਾ, ਕੁਛ ਦੇਰ ਔਰ ਦੇਖਾ......ਔਰ ਫਿਰ ਚੀਖੀ.....


”ਬਾਬੂ, ਸ਼ਾਮ ਮੇਂ ਘਰ ਆਨਾ.......ਕੈਰਮ ਖੇਲੇਂਗੇ”!|

ਅਂਧੇਰਾ ਹੋ ਗਯਾ, ਚਲੋ ਚਲਤੇ ਹੈਂ

"ਤਬਿਯਤ ਕੈਸੀ ਹੈ ਅਬ?"

"ਠੀਕ ਹੈ ਅਬ ਤੋ....ਆਜ ਔਫਿਸ ਆਯਾ ਨ...ਫੀਲਿਂਗ ਬੇਟਰ"

"ਹਾਂ ਔਫਿਸ ਭੀ ਤੋ ਤੁਮ੍ਹੇਂ ਘਰ ਜੈਸਾ ਹੀ ਲਗਤਾ ਹੈ"

"ਘਰ ਸੇ ਬੇਹਤਰ ਕਹੋ, ਵਹਾਂ ਤੋ ਧੁਲ ਭਰੀ ਆਂਧਿਯਾਂ ਚਲਾ ਕਰਤੀਂ ਹੈਂ......ਕਿਸੀ ਤਰਹ ਰਾਤ ਕੋ ਸੁਬਹ ਕਰਤਾ ਹੂਂ"

"ਔਰ ਔਫਿਸ?"

"ਯਹਾਂ ਆਂਧੀ ਨਹੀਂ ਚਲਤੀ, ਯਾ ਯੂਂ ਕਹੂਂ ਕਿ ਆਂਧੀ ਭੀ ਸ਼ਰ੍ਮਾਤੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੋਫੇਸ਼ਨਲ੍ਸ ਕੇ ਬੀਚ ਆਨੇ ਮੇਂ........ਇਸੀ ਕਾ ਫ਼ਾਯਦਾ ਉਠਾਤਾ ਹੂਂ ੧੨ ੧੫ ਘਂਟੇ ਪਹਲੇ ਬਿਤਾਯੇ ਨ ਬੀਤਤੇ ਥੇ.......ਅਬ ਸੁਕੂਨ ਮਿਲਤਾ ਹੈ"

"ਆਂਧੀ ਔਰ ਔਫਿਸ.......ਪੁਰਾਨਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਹੈ..........ਦੇਖਤੇ ਦੇਖਤੇ ਦੋਸ੍ਤ, ਸ਼ਹਰ, ਬਾਜਾਰ ਸਬ ਉਡ਼ਾ ਲੇ ਜਾਤੀ ਹੈ ਯਹ"

"ਕ੍ਯਾ ਦੋਸ਼ ਦੇਨਾ, ਪੈਰ ਠੀਕ ਸੇ ਟਿਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਭੀ............"

"ਸਬ ਅਚਾਨਕ ਹੁਆ ਨ?"

"ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਚਲਤੇ ਚਲਤੇ ਇਤਨੇ ਦੂਰ ਆ ਗਏ..........ਕਭੀ ਥਕਾਵਟ ਭੀ ਮਹਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁਈ"

"ਸਬਸੇ ਬਹਾਨੇ ਕਿਯੇ, ਮਿਨ੍ਨਤੇਂ ਕੀਂ, ਬਤਾਓ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਹੂਂ........ਕਾਸ਼ ਤੁਮ ਹੀ ਪੁਕਾਰ ਲੇਤੇ....."

"ਛੋਡੋ ਜਾਨੇ ਦੋ, ਸਾਮਨੇ ਢਲਤੇ ਸੂਰਜ ਕੋ ਦੇਖੋ, ਰੋਜ ਕਾ ਇਸਕਾ ਯਹੀ ਕਾਮ ਹੈ"

"ਤੁਮ੍ਹੇਂ ਯਾਦ ਹੈ ਲਾਸ੍ਟ ਟਾਇਮ ਹਮ ਯਹਾਂ ਕਬ ਆਯੇ ਥੇ? ਢੇਰ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਥਾ ਅਪਨੇ ਪਾਸ......."

"ਹਾਂ, ਸ਼ੌਪਿਂਗ ਕਰ ਯਹਾਂ ਆਕਰ ਬੈਠੇ ਥੇ, ਕੌਰ੍ਨਰ ਕੀ ਬੇਕਰੀ ਪਰ ਚਾਯ ਪੀ ਥੀ.............."

"ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਘਰ ਪਰ ਅਭੀ ਭੀ ਪਡ਼ਾ ਹੈ ਨ....."

"ਔਰ ਤੁਮਨੇ ਆਇਸਕ੍ਰੀਮ ਲੀ ਥੀ"

"ਬੋਲੋ ਨਾ.......ਵੋ ਕਾਂਚ ਕੇ ਬਰ੍ਤਨ ਕਾ ਸੇਟ....ਵੋ ਟੁਟਾ ਨਹੀਂ ਨਾ?"

"ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਸਾਥ ਲੀ ਗਯੀ ਏਕ ਏਕ ਚੀਜ ਸਹੇਜਕਰ ਰਖੀ ਮੈਂਨੇ, ਬਸ ਤੁਮ..........................”

ਸਾਮਨੇ ਡੂਬਤੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਸੇ ਔਰ ਕੁਛ ਕਹਨੇ ਨ ਦਿਯਾ.......ਸ਼ਾਮ ਕੇ ਧੁਂਧਲਕੇ ਮੇਂ ਇਸ ਟੀਲੇ ਸੇ ਸ਼ਹਰ ਕੀ ਟਿਮਟਿਮਾਤੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇਖਾ ਕਿਯਾ ਵਹ ਥੋਡੀ ਦੇਰ ਕੀ ਚੁਪ੍ਪੀ ਔਰ ਫਿਰ ਕੁਛ ਸਿਸਕਿਯਾਂ.......ਅਪਨੀ ਮਜਬੂਰਿਯੋਂ, ਬੇਚਾਰਗੀ ਪਰ ਇਤਨਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਭੀ ਨਹੀਂ ਹੁਆ ਉਸੇ..........

"ਅਂਧੇਰਾ ਹੋ ਗਯਾ, ਚਲੋ ਚਲਤੇ ਹੈਂ"

ਕਰੋਗੇ ਯਾਦ ਤੋ ਹਰ ਬਾਤ ਯਾਦ ਆਏਗੀ

"੪ ਸਾਲ ਸੇ ਸਾਥ ਮੇਂ ਹੈਂ ਦਿਲ੍ਲੀ ਮੇਂ, ਸਾਉਥ ਇਂਡਿਯਾ ਮੇਂ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲਗੇਗਾ|ਕੁਛ ਭੀ ਕਰਕੇ ਯਹੀਂ ਰੁਕ ਜਾਓ ਪ੍ਲੀਜ਼"

"ਕ੍ਯਾ ਕਰੇਂ ਕਰਿਯਰ ਭੀ ਤੋ ਜਰੁਰੀ ਹੈ ਨ"

"ਹ੍ਮ੍ਮ੍ਮ੍ਮ, ਹਮ ਕਭੀ ਰਹੇ ਨਹੀਂ ਉਧਰ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੈਸੇ ਏਡਜਸ੍ਟ ਕਰੇਂਗੇ"

"ਆਪ ਰਹਿਯੇ ਯਹੀਂ, ੨ ਸਾਲ ਕੀ ਤੋ ਬਾਤ ਹੈ"

ਏਕ ਨਜਰ ਉਸਕੀ ਔਰ ਦੇਖਾ| ਕ੍ਯਾ ਰਹ ਸਕਤੀ ਹੋ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ| ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਛੋਡੋ, ਕ੍ਯਾ ਮੈਂ ਰਹ ਸਕਤਾ ਹੂਂ| ਕ੍ਯਾ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਕਹਾਂ ਜਾਨਾ ਹੈ, ਸਬ ਪਰ ਤੋ ਪਹਲੇ ਮੁਝਸੇ ਹਾਂ ਕਰਾਤੀ ਹੋ|

"ਜੌਬ ਹੀ ਹੈ, ਕਹੀਂ ਕਰੇਂ, ਦਿਲ੍ਲੀ ਯਾ ਸਾਉਥ ਇਂਡਿਯਾ, ਕ੍ਯਾ ਫਰ੍ਕ ਪਡ਼ਤਾ ਹੈ, ੨ ਸਾਲ ਕੀ ਤੋ ਬਾਤ ਹੈ!"
===========================================================================
ਕਲ ਦੋਪਹਰ ਹੀ ਉਸਕਾ ਮੇਸੇਜ ਆਯਾ ਥਾ| "ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਮੇਂ ਜੌਬ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਸ਼ਨਿਵਾਰ ਸ਼ਾਮ ਕੋ ਜਾਨਾ ਹੈ|"

ਵੈਸੇ ਅਲਗ ਹੁਏ ਤੋ ੩ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਲੇਕਿਨ ਆਜ ਕੀ ਇਸ ਖਬਰ ਸੇ ਮਨ ਕੁਛ ਉਦਾਸ ਸਾ ਹੈ| ਏਕ ਟੂਟਨ ਸੀ ਹੈ| ਭਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਕਾਟ ਰਹਾ ਬਂਗਲੌਰ ਮੇਂ, ਏਕ ਸੁਕੂਨ ਜਰੂਰ ਥਾ ਕਿ ਵੋ ਭੀ ਯਹੀਂ ਹੈ| ਕ੍ਯਾ ਪਤਾ ਸਾਮਨੇ ਸੇ ਆਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਏ| ਕ੍ਯਾ ਪਤਾ ਅਭੀ ਦਰਵਾਜੇ ਪਰ ਦਸ੍ਤਕ ਹੋ| ਏਕ ਮੇਸੇਜ ਹੀ ਆ ਜਾਏ| ਕਮ ਸੇ ਕਮ ਉਸਕੀ ਸਹੇਲੀ ਹੀ ਉਸਕਾ ਹਾਲ ਬਤਾ ਜਾਏ|

ਆਜ ਮੇਸੇਜ ਆਯਾ| "ਆਜ ਸ਼ਾਮ ਕੀ ਬਸ ਹੈ, ਹੋ ਸਕੇ ਤੋ ਏਕ ਬਾਰ ਮਿਲ ਲੀਜਿਯੇ|"

ਕਿਸੀ ਸੇ ਮਿਲਨੇ ਮੇਂ ਇਤਨਾ ਡਰ ਪਹਲੇ ਕਭੀ ਲਗਾ ਨਹੀਂ ਮੁਝੇ| ਮਿਲਾ, ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਏਂ ਦੀਂ, ਹਾਲ ਚਾਲ ਪੂਛਾ, ਬਤਾਯਾ|

ਅਲਗ ਹੋਤੇ ਸਮਯ ਉਸਕੀ ਆਂਖੋਂ ਮੇਂ ਨਮੀ ਢੂਂਢ਼ ਰਹਾ ਥਾ ਮੈਂ, ਲੇਕਿਨ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਔਰ ਦੇਖਾ ਹੀ ਨਹੀਂ| ਮੇਰੇ ਤੋ ਲਫ਼੍ਜ ਭੀ ਭਰਭਰਾ ਰਹੇ ਥੇ, ਕਮਬਖ੍ਤ ਤਡ਼ਪ ਜੁਬਾਨ ਕੋ ਭੀ ਨਹੀਂ ਛੋਡ਼ਤੀ| ਅਭੀ ੨ ਮਿਨਟ ਮੇਂ ਬਸ ਆ ਜਾਯੇਗੀ| ਕੁਛ ਕਹ ਲੂਂ, ਫਿਰ ਸ਼ਾਯਦ ਕਭੀ ਨ ਮਿਲੇਂ|

"ਅਪਨਾ ਖ੍ਯਾਲ ਰਖਨਾ"

"ਹਾਂ"

ਅਬ ਦਿਲ ਕਹੀਂ ਔਰ ਲਗਾਯਾ ਨ ਜਾਏਗਾ

ਅਬ ਦਿਲ ਕਹੀਂ ਔਰ ਲਗਾਯਾ ਨ ਜਾਏਗਾ,

ਲਗਾਯੇਂ ਭੀ ਤੋ ਵੋ ਤਾਵ ਲਾਯਾ ਨ ਜਾਏਗਾ|

ਮਾਜੀ ਕੇ ਦਿਏ ਦਰ੍ਦ ਬਤਾਊਂ ਕਭੀ ਨਹੀਂ,

ਪੂਛੋਗੇ ਗਰ ਤੋ ਮੁਝਸੇ ਛੁਪਾਯਾ ਨ ਜਾਏਗਾ|

ਮੁਸ੍ਕੁਰਾਕਰ ਤੁਮ੍ਹੇਂ ਆਜ ਬਿਦਾ ਕਰੂਂ ਮਗਰ,

ਖਤਾ ਮਾਫ਼ ਮੁਝਸੇ ਹਾਥ ਹਿਲਾਯਾ ਨ ਜਾਏਗਾ|

ਚੇਹਰਾ ਨ ਦੇਖਨੇ ਕੀ ਕਸਮ ਦਿਲਾ ਤੋ ਦੀ,

ਖ੍ਯਾਲੋਂ ਸੇ ਉਸ ਸ਼ਖ੍ਸ ਕਾ ਸਾਯਾ ਨ ਜਾਏਗਾ|

ਬੇਬਸ ਯੇ ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਕੁਛ ਇਸ ਕਦਰ ਸਮਝਾ,

ਅਬ ਔਰ ਕਿਸੀ ਸੇ ਯੇ ਸਮਝਾਯਾ ਨ ਜਾਏਗਾ|

ਮੁਝਕੋ ਭੁਲਾ ਦਿਯਾ ਉਸਨੇ ਮਗਰ ਖੁਦਾ,

ਮੁਝਸੇ ਤੋ ਮਹਬੂਬ ਭੁਲਾਯਾ ਨ ਜਾਏਗਾ|

ਵਾਸ੍ਤਾ 'ਜਮਾਲ' ਕਾ ਨੀਂਦ ਸੇ ਕਬ ਮਗਰ,

ਸੋ ਜਾਏ ਫਿਰ ਕਿਸੀ ਸੇ ਜਗਾਯਾ ਨ ਜਾਏਗਾ|

ਭਾਰਤ ਕਾ ਸਬਸੇ ਪੁਰਾਨਾ ਮਨ੍ਦਿਰ

ਬਿਹਾਰ ਕੇ ਭਭੁਆ (ਕੈਮੂਰ) ਜਿਲੇ ਕੇ ਮਾਂ ਮੁਂਡੇਸ਼੍ਵਰੀ ਮਨ੍ਦਿਰ ਕੋ ਭਾਰਤ ਕਾ ਸਬਸੇ ਪੁਰਾਨਾ ਮਨ੍ਦਿਰ ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ| ਏਏਸਆਈ (ਆਕਿਰ੍ਯੋਲੌਜਿਕਲ ਸਰ੍ਵੇ ਔਫ ਇਂਡਿਯਾ) ਨੇ ਭੀ ਮਾਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਕੇ ਮਦ੍ਦੇਨਜਰ ਯਹ ਦੇਸ਼ ਕਾ ਸਬਸੇ ਪੁਰਾਨਾ ਮਂਦਿਰ ਹੈ।

ਯਹ ਮਂਦਿਰ 608 ਫੀਟ ਊਂਚੀ ਕੈਮੂਰ ਪਹਾਡ਼ੀ ਪਰ ਹੈ। ਮਂਦਿਰ ਕੇ ਆਸਪਾਸ ਪਾਏ ਗਏ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖੋਂ ਔਰ ਸਰਕਾਰੀ ਰੇਕੌਰ੍ਡ ਕੇ ਹਵਾਲੇ ਸੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ੍ਯ ਧਾਰ੍ਮਿਕ ਨ੍ਯਾਸ ਬੋਰ੍ਡ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਆਚਾਰ੍ਯ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਣਾਲ ਬਤਾਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਮਂਦਿਰ 108 ਈਸ੍ਵੀ ਮੇਂ ਬਨਾਯਾ ਗਯਾ। ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਸ਼ਕ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਮੇਂ ਬਨਾਯਾ ਗਯਾ। ਯਹ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਗੁਪ੍ਤ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ (302 ਈਸ੍ਵੀ) ਸੇ ਪਹਲੇ ਕਾ ਹੈ। ਦੋ ਟੁਕਡ਼ੋਂ ਮੇਂ ਪਾਏ ਗਏ ਏਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਰ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਲਿਪਿ ਅਂਕਿਤ ਹੈ। ਜਬਕਿ ਗੁਪ੍ਤ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਮੇਂ ਪਾਣਿਨੀ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੇ ਕਾਰਣ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧ ਸਂਸ੍ਕਰਤ ਕਾ ਉਪਯੋਗ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਥਾ। ਵੈਸੇ, ਯਹ ਮਂਦਿਰ ਔਰ ਪੁਰਾਨਾ ਭੀ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ, ਏਏਸਆਈ ਔਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੋਂ ਦ੍ਵਾਰਾ ਸ਼ੋਧ ਕਾਰ੍ਯ ਜਾਰੀ ਹੈ|

ਯਹਾਂ ਪਿਛਲੇ 1900 ਸਾਲੋਂ ਸੇ ਆਜ ਤਕ ਪੂਜਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਯਹਾਂ ਕਾ ਅਸ਼੍ਟਾਕਾਰ ਗਰ੍ਭਗਰਹ ਤਬ ਸੇ ਅਬ ਤਕ ਕਾਯਮ ਹੈ। ਗਰ੍ਭਗਰਹ ਕੇ ਕੋਨੇ ਮੇਂ ਦੇਵੀ ਕੀ ਮੂਰ੍ਤਿ ਹੈ, ਜਬਕਿ ਬੀਚ ਮੇਂ ਅਸ਼੍ਟਧਾਤੁ ਕਾ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖੀ ਸ਼ਿਵਲਿਂਗ ਹੈਂ। ਮੁਂਡੇਸ਼੍ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਕੌਨ ਹੈਂ ਇਸਪਰ ਲੋਗ ਏਕਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕ੍ਯੂਂਕਿ ਇਸ ਰੂਪ ਕੀ ਦੇਵੀ ਕੋ ਕਹੀਂ ਔਰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਾ ਗਯਾ| ਅਸ਼੍ਟਧਾਤੁ ਕਾ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖੀ ਸ਼ਿਵਲਿਂਗ ਭੀ ਅਪਨੇ ਆਪ ਮੇਂ ਅਨੂਠਾ ਹੈ| ਪਹਾਡ਼ੀ ਪਰ ਸ੍ਥਿਤ ਮਨ੍ਦਿਰ ਤਕ ਜਾਨੇ ਕੇ ਰਾਸ੍ਤੇ ਕੇ ਦੋਨੋਂ ਤਰਫ਼ ਗਣੇਸ਼, ਸ਼ਿਵ, ਪਤ੍ਥਰ ਕੀ ਅਨ੍ਯ ਕਲਾਕਰਤਿਯਾਂ ਬਿਖਰੀ ਪਡ਼ੀ ਮਿਲਤੀ ਹੈਂ|

ਕੁਛ ਸਾਲ ਪਹਲੇ ਬੀਏਚਯੂ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਈ. ਏਸ. ਰੌਯ ਨੇ ਮਂਦਿਰ ਕੇ ਪਾਸ ਖੇਤੋਂ ਸੇ ਗੁਜਰਤੇ ਹੁਏ ਸੀਲੋਨ (ਆਜ ਕਾ ਸ਼੍ਰੀਲਂਕਾ) ਕੀ ਮੁਦ੍ਰਾ ਪਾਈ ਥੀ। ਇਸ ਪਰ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਲਿਪਿ ਮੇਂ ਕੁਛ ਅਂਕਿਤ ਥਾ। ਰਾਯ ਨੇ 2004 ਮੇਂ ਇਸਕਾ ਜਿਕ੍ਰ ਨ੍ਯੂਮਿਜਮੈਟਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਔਫ ਇਂਡਿਯਾ ਕੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਮੇਂ ਲਿਖੇ ਲੇਖ ਮੇਂ ਕਿਯਾ। ਸੀਲੋਨ ਕੇ ਤੀਰ੍ਥਯਾਤ੍ਰਿਯੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਯਹ ਮੁਦ੍ਰਾ ਪਾਸਪੋਰ੍ਟ ਕਾ ਕਾਮ ਕਰਤੀ ਥੀ। ਭਾਰਤ ਮੇਂ ਵਿਭਿਨ੍ਨ ਰਾਜਵਂਸ਼ੋਂ ਕੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ ਮੇਂ ਆਨੇ ਵਾਲੇ ਬੌਦ੍ਧ ਸ੍ਥਲੋਂ ਤਕ ਉਨ ਤੀਰ੍ਥ ਯਾਤ੍ਰਿਯੋਂ ਕਾ ਸੁਰਕ੍ਸ਼ਿਤ ਪਹੁਂਚਨਾ ਮੁਮਕਿਨ ਹੋ ਪਾਤਾ ਥਾ। ਸੀਲੋਨ ਕੇ ਰਾਜਾ ਮਹਾਰਾਜ ਦਤ੍ਤਾਗਮਾਨੀ ਨੇ ਮੁਂਡੇਸ਼੍ਵਰੀ ਕੀ ਪਹਾਡਿ਼ਯੋਂ ਪਰ ਸ੍ਤੂਪ ਬਨਵਾਯਾ ਥਾ। ਜਾਨਕਾਰ ਮਾਨਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਉਤ੍ਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕੇ ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ ਔਰ ਨੇਪਾਲ ਕੇ ਕਪਿਲਵਸ੍ਤੁ ਕਾ ਰਾਸ੍ਤਾ ਮੁਂਡੇਸ਼੍ਵਰੀ ਮਂਦਿਰ ਸੇ ਜੁਡ਼ਾ ਥਾ।

1900 ਵਰ੍ਸ਼ ਪੂਰ੍ਵ ਮਾਂ ਮੁਂਡੇਸ਼੍ਵਰੀ ਧਾਮ ਮੇਂ ਚਾਵਲ (ਤਾਂਡੁਲ) ਕਾ ਭੋਗ ਲਗਤਾ ਥਾ ਔਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸ੍ਵਰੂਪ ਯਹੀ ਤਾਂਡੁਲ ਭਕ੍ਤੋਂ ਕੋ ਵਿਤਰਿਤ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਥਾ। ਰਾਜਾ ਦ੍ਵਾਰਾ ਮੁਂਡੇਸ਼੍ਵਰੀ ਧਾਮ ਮੇਂ ਭੋਗ ਲਗਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ 50 ਸੇ 500 ਸ੍ਵਰ੍ਣਦਿਨਾਰ (ਸਿਕ੍ਕੇ) ਦਿਯੇ ਜਾਤੇ ਥੇ। ਜਿਸਕੇ ਮਾਧ੍ਯਮ ਸੇ ਚਾਵਲ, ਪੁਸ਼੍ਪ ਵ ਅਨ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨ ਚਢ਼ਾਯਾ ਜਾਤਾ ਥਾ। ਸ੍ਵਰ੍ਣਦਿਨਾਰ ਕੀ ਅਮੇਰਿਕਾ ਮੇਂ ਨੀਲਾਮੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸੇ ਮਹਾਵੀਰ ਮਂਦਿਰ, ਪਟਨਾ ਦ੍ਵਾਰਾ ਭਾਰਤ ਮਂਗਾਨੇ ਕੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ।

ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦ੍ਵਾਰਾ ਰੋਪਵੇ ਕੀ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਕੀ ਜਾਯੇਗੀ| ਮਨ੍ਦਿਰ ਕੇ ਆਸਪਾਸ ਬਿਖਰੀ ਮੂਰ੍ਤਿਯੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਸਂਗ੍ਰਹਾਲਯ ਬਨਾਯਾ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹੈ|

ਭਭੁਆ ਬਨਾਰਸ ਸੇ 60 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਔਰ ਗਯਾ ਸੇ 150 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਕੀ ਦੁਰੀ ਪਰ ਹੈ ਔਰ ਜੀਟੀ ਰੋਡ ਸੇ ਯਹਾਂ ਆਸਾਨੀ ਸੇ ਪਹੁਂਚਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ| ਅਗਰ ਰੇਲ ਸੇ ਜਾਨਾ ਚਾਹੇਂ ਤੋ ਬਨਾਰਸ, ਮੁਗਲਸਰਾਯ, ਸਾਸਾਰਾਮ, ਗਯਾ ਸੇ ਮੋਹਨਿਯਾਂ ਸ੍ਟੇਸ਼ਨ (ਭਭੁਆ ਰੋਡ) (ਮੁਗਲਸਰਾਯ-ਗਯਾ ਲਾਇਨ ਪਰ) ਆ ਸਕਤੇ ਹੈਂ, ਵਹਾਂ ਸੇ ਮਨ੍ਦਿਰ ਤਕ ਕੇ ਲਿਏ ਵਾਹਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਪਲਬ੍ਧ ਹੋਤੇ ਹੈਂ|

ਰੋਚਕ ਬਾਤ ਯਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨ੍ਦਿਰ ਕੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਸਾਲੋਂ ਸੇ ਏਕ ਮੁਸ੍ਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਕਰਤਾ ਆਯਾ ਹੈ ਜਿਸੇ ਜਨਤਾ ਭੀ ਸਹਰ੍ਸ਼ ਸ੍ਵੀਕਾਰ ਕਰਤੀ ਹੈ|