(ਰਂਗਕਰ੍ਮੀ, ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕ ਔਰ ਕਵਿ ਅਲਖਨਂਦਨ ਕਾ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੋਂ ਭੋਪਾਲ ਮੇਂ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਯਾ। ਉਨਕੇ ਸਂਬਂਧ ਮੇਂ ਵਿਖ੍ਯਾਤ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰ ਜ੍ਞਾਨਰਂਜਨ ਨੇ ਏਕ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਸਂਸ੍ਮਰਣ ਆਲੇਖ ਲਿਖਾ ਹੈ। ਯਹ ਆਲੇਖ ਨਾਗਪੁਰ ਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਲੋਕਮਤ ਮੇਂ 26 ਫਰਵਰੀ ਕੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁਆ ਹੈ।)
ਰਂਗਕਰ੍ਮੀ, ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕ ਔਰ ਕਵਿ ਅਲਖਨਂਦਨ ਨੇ ਚਾਰ ਦਸ਼ਕੋਂ ਤਕ ਨਿਰਂਤਰ ਰਂਗਕਰ੍ਮ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਅਨੇਕ ਬੇਜੋਡ਼ ਨਾਟਕੋਂ ਕੀ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਿਯਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਮੇਂ ਕੀ ਹੈਂ। ਉਨ੍ਹੇਂ ਸਂਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਕਾ ਸਰ੍ਵੋਚ੍ਚ ਸਮ੍ਮਾਨ ਭੀ ਮਿਲਾ ਜੋ ਇਸੀ ਵਰ੍ਸ਼ ਮਾਰ੍ਚ ਮੇਂ ਦਿਲ੍ਲੀ ਮੇਂ ਦਿਯਾ ਜਾਨਾ ਥਾ, ਪਰ ਮਰਤ੍ਯੁ ਨੇ ਇਸੇ ਸਂਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਨੇ ਦਿਯਾ। ਇਸੀ 12 ਫਰਵਰੀ ਕੋ ਮਾਤ੍ਰ 64 ਵਰ੍ਸ਼ ਕੀ ਉਮ੍ਰ ਮੇਂ, ਭੋਪਾਲ ਮੇਂ ਉਨਕਾ ਨਿਧਨ ਹੁਆ। ਦੇਸ਼ ਔਰ ਮਧ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਮੇਂ ਇਸ ਨਿਧਨ ਸੇ ਰਂਗ ਕਰ੍ਮਿਯੋਂ ਕੋ ਗਹਰਾ ਆਘਾਤ ਲਗਾ ਹੈ। ਉਨਕੇ ਅਪਨੇ ਰਂਗ-ਮਂਡਲ ਕੇ ਅਨਗਿਨਤ ਸਦਸ੍ਯ ਔਰ ਪੂਰਾ ਵਕ੍ਤੀ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਗਹਰੇ ਸ਼ੋਕ ਮੇਂ ਹੈਂ। ਭੋਪਾਲ ਕੇ ਭਾਰਤ-ਭਵਨ ਸੇ ਬਾਹਰ ਸ੍ਵਤਂਤ੍ਰ ਰੂਪ ਸੇ ਨਾਟਕੋਂ ਕਾ ਮਂਚਨ ਕਰਨਾ ਔਰ ਸ਼੍ਰਮਜੀਵੀ ਤਰੀਕੇ ਸੇ 'ਨਟ ਬੁਂਦੇਲੇ' ਨਾਮ ਕੀ ਰਂਗ ਸਂਸ੍ਥਾ ਕੋ ਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀਯ ਪਹਚਾਨ ਦੇਨਾ ਏਕ ਐਸਾ ਚੁਨੌਤੀਪੂਰ੍ਣ ਕਾਮ ਥਾ ਜਿਸੇ ਅਲਖਨਂਦਨ ਨੇ ਬਖੂਬੀ ਸਂਗਠਿਤ ਔਰ ਸਂਪਾਦਿਤ ਕਿਯਾ। ਜਬਕਿ ਅਪਾਰ ਸਾਧਨੋਂ ਕੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤ-ਭਵਨ ਅਪਨਾ ਰਂਗਮਂਡਲ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਪਾਯਾ। ਹਮ ਸਭੀ ਜਾਨਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਹਿਨ੍ਦੀ ਮੇਂ ਮੌਲਿਕ ਨਾਟਕੋਂ ਕੀ ਲਮ੍ਬੀ ਕਮੀ, ਸਾਧਨੋਂ ਕਾ ਅਭਾਵ, ਔਰ ਘਟਤੇ ਦਰ੍ਸ਼ਕੋਂ ਕੀ ਪਰਿਸ੍ਥਿਤਿਯੋਂ ਕੇ ਕਾਰਣ ਨਿਰਂਤਰ ਰਂਗ-ਕਰ੍ਮ ਕਰਨਾ ਅਬ ਮੁਸ਼੍ਕਿਲੋਂ ਭਰਾ ਕਾਮ ਹੈ। ਇਸਲਿਯੇ ਅਲਖਨਂਦਨ ਜੈਸੇ ਸਕ੍ਰਿਯ ਰਂਗਕਰ੍ਮੀ ਕੀ ਮੌਤ ਏਕ ਬਡ਼ਾ ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਆਘਾਤ ਹੈ।
ਅਲਖਨਂਦਨ ਮਜਬੂਤ ਕਾਠੀ ਕੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਔਰ ਸਕਾਰਾਤ੍ਮਕ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਥੇ। ਸ਼ਰੀਰ ਪੁਖਤਾ ਔਰ ਕਸਰਤੀ ਥਾ। ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸ੍ਥਾ ਸੇ ਹੀ ਭਾਰਤੀਯ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਕੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਔਰ ਖਾਸਤੌਰ ਪਰ ਲੋਕ-ਨਾਟ੍ਯ ਕੀ ਪਢ਼ਾਈ ਕਰਨੇ ਲਗੇ ਥੇ। ਵੇ ਉਦਾਰ ਵਾਮਪਂਥੀ ਥੇ, ਆਤ੍ਮਹਤ੍ਯਾ ਕੇ ਵਿਰੁਦ੍ਧ ਥੇ, ਲੇਕਿਨ ਆਜੀਵਨ ਕਠੋਰ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਔਰ ਰਂਗਕਰ੍ਮ ਕੀ ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਜਾਗਤੀ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਓਂ ਔਰ ਮੁਠਭੇਡ਼ੋਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹੇਂ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਲਾ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਤੋਡ਼ ਦਿਯਾ। ਉਨਕੇ ਫੇਂਫਡ਼ੇ ਤਬਾਹ ਹੁਏ ਔਰ ਚੌਬੀਸ ਘਂਟੋਂ ਕੀ ਆਕ੍ਸੀਜਨ ਉਨ੍ਹੇਂ ਲਗ ਗਈ। ਉਨ੍ਹੇਂ 'ਫਾਇਬ੍ਰੋਸਿਸ ਔਫ ਲਂਗ੍ਸ' ਕੀ ਬੀਮਾਰੀ ਥੀ। ਉਪਚਾਰ ਬਹੁਤ ਹੁਆ ਪਰ ਚਾਰਾਗਰ ਹਾਰ ਗਯੇ। ਅਲਖਨਂਦਨ 1948 ਮੇਂ ਬਿਹਾਰ ਕੇ ਲਡ਼ਾਕੂ ਜਿਲਾ ਭੋਜਪੁਰ ਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁਏ ਔਰ ਫਰਵਰੀ 2012 ਮੇਂ ਉਨਕਾ ਨਿਧਨ ਹੁਆ। ਬਿਹਾਰ ਸੇ ਵਿਸ੍ਥਾਪਿਤ ਹੋਕਰ ਵੇ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ, ਸਰਗੁਜਾ ਔਰ ਬੁਂਦੇਲਖਣ੍ਡ ਕੇ ਇਲਾਕੋਂ ਮੇਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਜਾਤੇ ਰਹੇ। ਇਨ ਇਲਾਕੋਂ ਸੇ ਉਨਕਾ ਗਹਰਾ ਲਗਾਵ ਔਰ ਪ੍ਰੇਮ ਥਾ। ਉਨਕੀ ਸਮੂਚੀ ਬੁਨਾਵਟ ਮੇਂ ਜੋ ਮਿਸ਼੍ਰਣ ਥਾ ਵਹ ਇਸੀ ਘੁਮਂਤੂ ਆਚਰਣ ਕਾ ਪਰਿਣਾਮ ਥਾ। ਵੇ ਭੋਜਪੁਰੀ ਬੋਲਨਾ ਕਭੀ ਨਹੀਂ ਭੂਲੇ, ਜਬਕਿ ਉਨਕਾ ਅਂਤਿਮ ਲੇਣ੍ਡਸ੍ਕੇਪ ਬੁਂਦੇਲਖਣ੍ਡ ਹੀ ਬਨਾ। ਜਬਲਪੁਰ ਆਕਰ ਵੇ ਸ੍ਥਿਰ ਹੁਏ ਔਰ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਣ ਸੇ ਕਾਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁਆ। ਉਨਕੀ ਕਾਯਾ ਮੇਂ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਤੈਰ ਰਹੀ ਥੀ ਵਹ ਸਂਘਰ੍ਸ਼ਸ਼ੀਲ ਹਿਨ੍ਦੀ ਪਟ੍ਟਿਯੋਂ ਮੇਂ ਹੀ ਤੈਯਾਰ ਹੁਈ ਥੀ। ਅਲਖਨਂਦਨ ਕੁਂਭਕਾਰ ਕੇ ਚਾਕ ਕੀ ਤਰਹ ਅਵਿਰਾਮ ਅਪਨੇ ਜੀਵਨ ਕੋ ਚਲਾਤੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਨਾਟਕ ਕਿਯੇ ਭੀ ਔਰ ਲਿਖੇ ਭੀ।
ਭੋਜਪੁਰ ਸੇ ਜਬਲਪੁਰ
ਮੇਰੀ ਅਲਖਨਂਦਨ ਸੇ ਮੁਲਾਕਾਤੇਂ 1970 ਕੇ ਆਸਪਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁਈਂ। ਮੁਝੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਸੇ ਆਯੇ 10 ਵਰ੍ਸ਼ ਹੋ ਚੁਕੇ ਥੇ ਔਰ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਰ ਕੀ ਆਤ੍ਮਾ ਕੋ ਹਮਨੇ ਪਕਡ਼ ਲਿਯਾ ਥਾ। ਯਹੀ ਵਹ ਸਮਯ ਥਾ ਜਬ ਅਲਖ ਮੇਂ ਨਾਟਕੋਂ ਕਾ ਕੀਡ਼ਾ ਪੈਦਾ ਹੁਆ। ਉਸਨੇ ਆਰਂਭਿਕ ਦਿਨੋਂ ਮੇਂ ਨੌਟਂਕੀ, ਰਾਮਲੀਲਾਏਂ ਖੂਬ ਦੇਖੀਂ ਔਰ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਟਕੋਂ ਕੀ ਤਰਫ ਉਸਕਾ ਰੁਝਾਨ ਬਢ ਨੇ ਲਗਾ ਥਾ। ਵਹ ਚੌਬੀਸ ਘਂਟਾ ਬੇਚੈਨ ਪ੍ਰਾਣੀ ਥਾ ਔਰ ਨੀਂਦ ਮੇਂ ਭੀ ਸਂਵਾਦ ਬੋਲਤੇ-ਬੋਲਤੇ ਉਠ ਬੈਠਤਾ ਥਾ। ਵਹ ਸਤਪੁਲਾ (ਜਬਲਪੁਰ ਕਾ ਏਕ ਅਂਚਲ ਜਹਾਂ ਸੇ ਆਰ੍ਡਿਨੇਂਸ ਫੇਕ੍ਟ੍ਰੀ ਇਸ੍ਟੇਟ ਦ੍ਯਾੁਰੂ ਹੋਤੀ ਥੀ ਔਰ ਜਹਾਂ ਸ਼੍ਰਮਿਕੋਂ ਕੇ ਕ੍ਵਾਰ੍ਟਰ੍ਸ ਭੀ ਥੇ) ਸੇ ਸ਼ਹਰ ਕੇ ਮਧ੍ਯ ਤਕ ਹਾਂਫਤਾ ਹੁਆ, ਮਿਲਨ ਕੀ ਉਤਾਵਲਿਯੋਂ ਕੇ ਸਾਥ, ਯੁਵਕੋਂ ਕੀ ਤਰਹ ਕਭੀ ਸਾਯਕਿਲ ਸੇ ਕਭੀ ਪੈਦਲ ਆਤਾ ਜਾਤਾ ਥਾ। ਬੀਚ ਮੇਂ ਕਭੀ ਘਮਾਪੁਰ ਮੇਂ ਕਹਾਨੀਕਾਰ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਦਾਨੀ ਸੇ ਭੀ ਬੈਠਕ ਕਰਤਾ ਥਾ। ਉਸਕੀ ਆਵਾਰਗੀ ਸੋਦ੍ਦੇਸ਼ ਥੀ। ਸ਼ਾਮੋਂ ਕਾ ਵਾਰ੍ਤਾਲਾਪ, ਮਿਤ੍ਰ ਮਿਲਨ, ਕਾਰ੍ਯ-ਯੋਜਨਾਏਂ, ਦੇਰ ਰਾਤ ਤਕ ਨਾਟਕੋਂ ਕਾ ਪਾਠ, ਰਿਹਰ੍ਸਲ ਆਦਿ ਹੋਤੇ ਰਹਤੇ ਥੇ। ਉਸ ਸਮਯ ਤਕ ਨਈ ਪੀਢ਼ੀ ਪਰ ਹਰਿਸ਼ਂਕਰ ਪਰਸਾਈ ਕਾ ਜਾਦੂ ਚਢ਼ ਨੇ ਲਗਾ ਥਾ। ਵਿਨੋਦ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਔਰ ਨਰੇਸ਼ ਸਕ੍ਸੇਨਾ ਕੋ ਸ਼ਹਰ ਛੋਡ਼ ਕਰ ਗਯੇ ਹੁਏ ਲਗਭਗ ਏਕ ਦਸ਼ਕ ਹੋ ਰਹਾ ਥਾ। ਮੁਕ੍ਤਿਬੋਧ ਕੀ ਮਰਤ੍ਯੁ ਹੋ ਚੁਕੀ ਥੀ, ਲੇਕਿਨ ਉਨਕੇ ਸਰਜਨ ਕਾ ਸਾਯਾ ਸ਼ਹਰ ਪਰ ਜਬਰਦਸ੍ਤ ਰੂਪ ਸੇ ਮਂਡਰਾ ਰਹਾ ਥਾ। ਪਰਸਾਈ ਕੀ ਉਪਸ੍ਥਿਤਿ ਔਰ ਮੁਕ੍ਤਿਬੋਧ ਕੀ ਅਨੁਪਸ੍ਥਿਤਿ ਨੇ ਛਾਤ੍ਰੋਂ, ਅਧ੍ਯਾਪਕੋਂ, ਲੇਖਕੋਂ, ਪਤ੍ਰਕਾਰੋਂ ਔਰ ਰਂਗ-ਕਰ੍ਮਿਯੋਂ ਕੋ ਉਤ੍ਤੇਜਿਤ ਕਿਯਾ ਹੁਆ ਥਾ। ਭੋਜਪੁਰ ਕੇ ਬਾਦ ਏਕ ਨਯਾ ਅਲਖਨਂਦਨ ਜਬਲਪੁਰ ਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹਾ ਥਾ। ਤੀਸ ਸਾਲ ਵਹ ਜਬਲਪੁਰ ਮੇਂ ਰਹਾ ਔਰ ਤੀਸ ਸਾਲ ਭੋਪਾਲ ਮੇਂ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਸਕੀ ਜਬਲਪੁਰ ਮੇਂ ਹੁਈ ਔਰ ਅਂਤ ਭੋਪਾਲ ਮੇਂ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੇਂ, ਸਰ੍ਵਸਾਧਾਰਣ ਸੇ ਜੁਡ਼ੇ ਰਂਗ-ਕਰ੍ਮ ਔਰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਰਂਗਮਂਚ ਕੀ ਵਜਹ ਸੇ ਵਹ ਨਾਟਕ ਕੇ ਸਂਸਾਰ ਕਾ ਸਿਰਮੌਰ ਬਨਾ ਔਰ ਮੁਖਯਮਂਤ੍ਰੀ, ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਮਂਤ੍ਰੀ ਕੋ ਭੀ ਉਸਕਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਨਾ ਪਡ਼ਾ। ਜਬਕਿ ਉਸਕੀ ਸ਼ਵਯਾਤ੍ਰਾ ਮੇਂ ਅਭਿਨੇਤਾ, ਰਾਜਨੈਤਿਕ-ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤ੍ਤਾ, ਲੇਖਕ, ਦਰ੍ਸ਼ਕ, ਸ੍ਤਂਭਕਾਰ ਔਰ ਹਿਨ੍ਦੀ-ਉਰ੍ਦੂ ਕੀ ਦੁਨਿਯਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸੇ ਲੋਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਥੇ।
ਕਾਰਂਤ ਕਾ ਸਾਥਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤੇਂ ਉਸਸੇ ਸਾਤਵੇਂ-ਆਠਵੇਂ ਦਸ਼ਕ ਮੇਂ ਖੂਬ ਹੁਈਂ ਔਰ ਜਲ੍ਦੀ ਹੀ ਹਮ ਏਕ ਦੂਸਰੇ ਕੇ ਸਾਥੀ ਹੋ ਗਯੇ। ਉਸਕੇ ਭੀਤਰ ਮੁਝੇ ਅਪਨਾ ਆਵਾਰਾਪਨ ਨਜ਼ਰ ਆਤਾ ਥਾ। ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਸੇ ਉਖਡ਼ ਜਾਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਮੈਂ ਜਬਲਪੁਰ ਮੇਂ ਅਪਨੇ ਠਿਕਾਨੇ ਬਨਾ ਰਹਾ ਥਾ। ਉਨ ਦਿਨੋਂ ਜਬਲਪੁਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਔਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਥਾ, ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਰੂਪ ਸੇ ਖੂਬ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨ। ਇਸੀ ਵਜਹ ਸੇ ਮੈਂ ਏਕ ਆਂਸ਼ਿਕ ਕਮ੍ਯੂਨਿਸ੍ਟ ਬਨ ਸਕਾ। ਹਮਨੇ ਮਿਲ-ਜੁਲਕਰ ਵਿਵੇਚਨਾ ਜੈਸੀ ਰਂਗ-ਸਂਸ੍ਥਾ ਕਾ ਨਿਰ੍ਮਾਣ ਕਿਯਾ, ਜਿਸਨੇ ਅਬ ਅਪਨੀ ਕੀਰ੍ਤਿ ਕੇ 50 ਵਰ੍ਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਿਯੇ ਹੈਂ। ਇਸੀ ਸਮਯ ਅਲਖਨਂਦਨ ਏਕ ਪਕ੍ਕਾ ਯੁਵਕ ਹੁਆ ਔਰ ਉਸਨੇ ਮਧ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਔਰ ਛਤ੍ਤੀਸਗਢ ਕੇ ਲੋਕ-ਨਾਟ੍ਯੋਂ, ਲੋਕ-ਸਂਗੀਤ ਕਾ ਗਹਰਾ ਅਧ੍ਯਯਨ ਕਰ ਲਿਯਾ ਥਾ, ਜਿਸ ਵਜਹ ਸੇ ਬਾਦ ਮੇਂ ਵਹ ਅਪਨੇ ਰਂਗਮਂਚ ਪਰ ਕਾਵ੍ਯਾਤ੍ਮਕ-ਬਿਂਬੋਂ ਕੀ ਰਚਨਾ ਔਰ ਲੋਕਤਤ੍ਵੋਂ ਕਾ ਪਨਰਾਵਿਸ਼੍ਕਾਰ ਔਰ ਨਵਾਚਾਰ ਕੇ ਲਿਯੇ ਚਰ੍ਚਿਤ ਹੋ ਸਕਾ। ਇਸੀ ਆਧਾਰਭੂਮਿ ਕੀ ਵਜਹ ਸੇ ਅਲਖਨਂਦਨ ਕੋ ਭਾਰਤ-ਭਵਨ ਮੇਂ ਰਹਤੇ ਹੁਏ ਕਾਰਂਤ ਜੈਸੇ ਵਿਸ਼੍ਵਵਿਖ੍ਯਾਤ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕ ਕਾ ਨ ਕੇਵਲ ਸਾਥ ਮਿਲਾ ਬਲ੍ਕਿ ਉਨਕੇ ਮਾਹਿਰ ਰਂਗ-ਸਂਗੀਤ ਕਾ ਅਨੁਭਵ ਭੀ ਮਿਲਾ। ਵਿਦਿਤ ਹੋ ਕਿ ਭਾਰਤ-ਭਵਨ ਕੇ ਰਂਗਮਂਡਲ ਮੇਂ ਅਲਖਨਂਦਨ ਆਠ ਸਾਲੋਂ ਤਕ ਬ. ਵ. ਕਾਰਂਤ ਕੇ ਸਹਾਯਕ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕ ਰਹੇ। ਕਾਰਂਤ ਕੇ ਬਾਦ ਅਲਖ ਸਰ੍ਵੋਚ੍ਚ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕ ਪਦ ਪਰ ਜਾਨੇ ਕੇ ਲਿਯੇ ਪੂਰੀ ਯੋਗ੍ਯਤਾ ਰਖਨੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਸੇ ਇਸਲਿਯੇ ਵਂਚਿਤ ਰਹੇ ਕਿ ਉਨ ਦਿਨੋਂ ਕੇ ਏਕ ਜਾਨੇ-ਮਾਨੇ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ-ਜਾਰ ਨੇ ਐਸੀ ਸਂਭਾਵਨਾ ਸੇ ਉਨ੍ਹੇਂ ਵਂਚਿਤ ਕਰ ਦਿਯਾ।
ਜਬਲਪੁਰਿਯਾ ਸ਼ੁਰੁਆਤ
ਸਾਤਵੇਂ ਦਸ਼ਕ ਕੇ ਅਂਤਿਮ ਦੌਰ ਮੇਂ ਜਬਲਪੁਰ ਕੀ ਅਪਨੀ ਰਕ੍ਸ਼ਾ-ਮਂਤ੍ਰਾਲਯ ਕੀ ਅਚ੍ਛੀ ਖਾਸੀ ਨੌਕਰੀ ਛੋਡ਼ ਕਰ ਪੂਰਾ ਵਕ੍ਤੀ ਰਂਗ ਕਰ੍ਮ ਕਰਨੇ ਕੀ ਬਾਤ ਅਲਖ ਮੁਝਸੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਤੇ ਥੇ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹੇਂ ਰੋਕਤਾ ਥਾ ਪਰ ਵੇ ਨਹੀਂ ਮਾਨੇ। ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਚੁਪਚਾਪ ਅਂਤਿਮ ਨਿਰ੍ਣਯ ਕਰ ਲਿਯਾ। ਅਲਖਨਂਦਨ ਏਕ ਬੇਚੈਨ, ਮੇਹਨਤੀ ਔਰ ਜਿਦ੍ਦੀ ਆਦਮੀ ਥਾ। ਨਿਰ੍ਣਯ ਮੇਂ ਉਸਕੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਹੀਂ ਥੀ, ਮੇਰੇ ਰੋਕਨੇ ਮੇਂ ਜਰੂਰ ਥੀ। ਕੁਛ ਹੀ ਦਿਨੋਂ ਪਹਲੇ ਜਬਲਪੁਰ ਮੇਂ ਪਂਕਜ ਸ੍ਵਾਮੀ ਕੋ ਏਕ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਕਾਰ ਦੇਤੇ ਹੁਏ, ਅਲਖ ਨੇ ਕਹਾ ਥਾ ਕਿ ਅਗਰ ਮੁਝੇ 250 ਵਰ੍ਸ਼ ਕਾ ਜੀਵਨ ਮਿਲੇ ਤੋ ਉਤਨੇ ਹੀ ਸਮਯ ਤਕ ਰਂਗ ਕਰ੍ਮ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਥਕੂਂਗਾ ਨਹੀਂ। ਇਸਲਿਯੇ ਉਸਨੇ ਨੌਕਰੀ ਛੋਡ਼ ਦੀ ਔਰ ਆਜਾਦ ਹੋ ਗਯਾ। ਵਹ ਬਿਲ੍ਕੁਲ ਨਿਡਰ ਥਾ ਔਰ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਭੇਦ ਕੇ ਲਿਯੇ ਤਤ੍ਪਰ ਥਾ। ਬਾਦ ਮੇਂ ਉਸਨੇ ਭੋਪਾਲ ਕੇ ਏਕ ਬਡ਼ੇ ਉਰ੍ਦੂ ਸ਼ਾਯਰ ਫਜ੍ਲ ਤਾਵਿਸ਼ ਕੇ ਨਾਟਕ 'ਡਰਾ ਹੁਆ ਆਦਮੀ' ਕੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯਾਦਗਾਰ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਿ ਕੀ ਔਰ ਜਬਲਪੁਰ ਮੇਂ ਭੀ 'ਵਿਵੇਚਨਾ' ਨੇ ਇਸਕਾ ਮਂਚਨ ਕਿਯਾ।
ਜਹਾਂ ਤਕ ਮੁਝੇ ਯਾਦ ਆਤਾ ਹੈ ਅਲਖਨਂਦਨ ਕੀ ਜਬਲਪੁਰਿਯਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਏਕ ਨੁਕ੍ਕਡ਼ ਨਾਟਕ ਸੇ ਹੁਈ - 'ਜੈਸੇ ਹਮ ਲੋਗ'। ਇਸੇ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੇ ਕਥਾਕਾਰ ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ ਨੇ ਲਿਖਾ ਥਾ। ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ ਤਬ ਮਨੋਵਿਜ੍ਞਾਨ ਕੇ ਛਾਤ੍ਰ ਥੇ ਔਰ ਉਨ੍ਹੇਂ ਇਸ ਨਾਟਕ ਕੋ ਸਮਯ ਪਰ ਲਿਖ ਦੇਨੇ ਕੇ ਲਿਯੇ ਮੈਂਨੇ ਏਕ ਕਮਰੇ ਮੇਂ ਬਂਦ ਕਰ ਦਿਯਾ ਥਾ। ਏਕ ਸ੍ਥਾਨੀਯ ਰਂਗ-ਸਂਸ੍ਥਾ 'ਕਚਨਾਰ' ਕੇ ਲਿਯੇ ਅਲਖ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਟਕੋਂ, 'ਰਂਗ ਗਂਧਰ੍ਵ' ਔਰ 'ਤੀਨ ਅਪਾਹਿਜ' ਕਾ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਨ ਕਿਯਾ। ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੇ ਸਾਥ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ 'ਦੁਲਾਰੀ ਬਾਈ', 'ਬਕਰੀ', 'ਇਕਤਾਰੇ ਕੀ ਆਂਖ', 'ਬਹੁਤ ਬਡ਼ਾ ਸਵਾਲ', ਔਰ 'ਵੇਟਿਂਗ ਫੌਰ ਦ ਗੋਡੋ' ਜੈਸੇ ਬਡ਼ੇ ਨਾਟਕ ਕਿਯੇ ਔਰ ਇਨ ਨਾਟਕੋਂ ਨੇ ਖੂਬ ਧੂਮ ਮਚਾਈ। ਇਸੀ ਦੌਰਾਨ ਅਲਖ ਨੇ ਧਮਤਰੀ, ਰਾਯਪੁਰ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਔਰ ਬਾਦ ਮੇਂ ਅਮ੍ਬਿਕਾਪੁਰ, ਰਾਯਗਢ ਮੇਂ ਐਸੀ ਕਾਰ੍ਯਸ਼ਾਲਾਏਂ ਕੀਂ ਜਿਨਸੇ ਸ੍ਥਾਨੀਯ ਰਂਗਕਰ੍ਮੀ ਉਭਰ ਕਰ ਆ ਸਕੇ। ਆਜ ਭੀ ਵੇ ਨਾਟਕ ਕੇ ਜੀਤੇ-ਜਾਗਤੇ ਕੇਨ੍ਦ੍ਰ ਬਨੇ ਹੁਏ ਹੈਂ। ਯਹ 1975 ਸੇ 1980 ਕਾ ਸਮਯ ਥਾ।
ਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀਯ ਪਹਚਾਨਅਲਖ ਕੇ ਜੀਵਨ ਕਾ ਦੂਸਰਾ ਦੌਰ ਉਸਕੀ ਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀਯ ਪਹਚਾਨ ਕਾ ਹੈ, ਜਿਸਮੇਂ ਵਹ ਜਬਲਪੁਰ ਸੇ ਭੋਪਾਲ ਪ੍ਰਵਾਸ ਪਰ ਗਯਾ ਔਰ ਪ੍ਰਮੁਖਤ ਵਹੀਂ ਰਹ ਗਯਾ। ਉਸ ਸਮਯ ਭਾਰਤ-ਭਵਨ ਮੇਂ ਰਂਗਮਂਡਲ ਕਾ ਤਾਨਾ-ਬਾਨਾ ਬੁਨਾ ਜਾ ਰਹਾ ਥਾ ਔਰ ਅਲਖ ਉਸਕੇ ਸਂਸ੍ਥਾਪਕੋਂ, ਨਿਰ੍ਮਾਤਾਓਂ ਮੇਂ ਏਕ ਪ੍ਰਮੁਖ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਥਾ। ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ ਆਠ ਵਰ੍ਸ਼ ਤੋ ਦੇਸ਼ ਕੇ ਵਿਖ੍ਯਾਤ ਔਰ ਮਹਾਨ ਰਂਗਸ਼ਿਲ੍ਪੀ ਬ. ਵ. ਕਾਰਂਤ ਕੇ ਸਾਥ ਹੀ ਕਾਮ ਕਿਯਾ। ਕੁਲ 16 ਵਰ੍ਸ਼ ਅਲਖਨਂਦਨ ਭਾਰਤ ਭਵਨ ਮੇਂ ਰਹਾ। ਉਸਨੇ 'ਆਧੇ ਅਧੂਰੇ', 'ਕ੍ਲਰ੍ਕ ਕੀ ਮੌਤ', 'ਆਗਰਾ ਬਾਜ਼ਾਰ', 'ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰ ਸਂਤਾਨ', 'ਚਂਦਾ ਬੇਡ਼ਨੀ', 'ਤਾਮ੍ਰ ਪਤ੍ਰ', 'ਜਗਰ ਮਗਰ ਅਂਧੇਰ ਨਗਰ' ਔਰ 'ਚਾਰਪਾਈ' ਜੈਸੇ ਸਫਲ ਨਾਟਕੋਂ ਕੀ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਿ ਕੀ। ਮੋਹਨ ਰਾਕੇਸ਼, ਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰ ਪ੍ਰੇਮ, ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਸ਼ਰ੍ਮਾ ਔਰ ਮਣਿ ਮਧੁਕਰ ਕੇ ਨਾਟਕੋਂ ਕੇ ਅਲਾਵਾ ਉਸਨੇ ਸ੍ਵਯਂ ਕੇ ਭੀ ਨਾਟਕ ਕਿਯੇ। ਉਸਕਾ ਏਕ ਖਾਸ ਕਾਮ ਯਹ ਥਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੇ ਲਿਯੇ 10 ਸੇ ਅਧਿਕ ਨਾਟਕੋਂ ਕੀ ਪਰਿਕਲ੍ਪਨਾ ਕੀ ਔਰ ਉਨਕਾ ਮਂਚਨ ਕਿਯਾ, ਕਰਵਾਯਾ। ਏਸ਼ਿਯਾ ਕਵਿਤਾ ਸਮਾਰੋਹ ਮੇਂ ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ ਵਰ੍ਮਾ ਕੇ 'ਮਗਧ' ਕੀ ਨਾਟ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਿ ਕੀ ਥੀ, ਜਿਸੇ ਖੂਬ ਸਰਾਹਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੇ ਬੇਂਗਲੁਰੂ ਮੇਂ ਉਰ੍ਦੂ ਥਿਯੇਟਰ ਕੀ ਸ੍ਥਾਪਨਾ ਕੀ ਔਰ ੨੦ ਸਾਲ ਤਕ ਦੇਸ਼ ਕੇ ਬਡ਼ੇ ਨਾਟ੍ਯ ਸਮਾਰੋਹੋਂ ਮੇਂ ਯਾਦਗਾਰ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਿਯਾਂ ਭੀ ਉਸਕੇ ਖਾਤੇ ਮੇਂ ਹੈਂ।
ਨਟ ਬੁਂਦੇਲੇ ਕਾ ਅਵਦਾਨ
ਭਾਰਤ ਭਵਨ ਸੇ ਮੁਕ੍ਤ ਹੋਨੇ ਸੇ ਪਹਲੇ ਹੀ ਉਸਨੇ ਏਕ ਨਾਟਕ ਟੁਕਡ਼ੀ 'ਨਟ ਬੁਂਦੇਲੇ' ਕੀ ਸ੍ਥਾਪਨਾ ਕਰ ਲੀ ਥੀ, ਜਿਸਮੇਂ ਵਹ ਸ਼ੇਸ਼ ਜੀਵਨ ਕਾਮ ਕਰਤਾ ਰਹਾ। ਯਹੀ ਉਸਕਾ ਮੌਲਿਕ ਦਸ੍ਤਾ ਥਾ। ਵਹ ਲਗਾਤਾਰ ਕਵਿਤਾਏਂ ਲਿਖ ਰਹਾ ਥਾ। ਉਸਕੇ ਦੋ-ਤੀਨ ਸਂਗ੍ਰਹ ਆਯੇ, ਪਹਲਾ ਕਵਿਤਾ ਸਂਗ੍ਰਹ 2003 ਮੇਂ ਆਯਾ ਥਾ, ਜਿਸਕਾ ਨਾਮ 'ਘਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁਂਚ ਪਾਤਾ' ਥਾ। ਵਹ ਅਪਨੇ ਨਾਟਕੋਂ ਮੇਂ ਕਵਿਤਾਓਂ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਕ੍ਸਰ ਕਰਤਾ ਥਾ। ਉਸਕੇ ਏਕ ਨਾਟਕ ਮੇਂ ਮੁਕ੍ਤਿਬੋਧ ਕੀ ਏਕ ਕਵਿਤਾ ਕਾ ਪਾਠ ਮੈਂਨੇ ਭੀ ਕਿਯਾ ਥਾ।
ਅਲਖਨਂਦਨ ਨੇ ਜਬ 'ਤਾਮ੍ਰ ਪਤ੍ਰ', ਨਟ ਬੁਂਦੇਲੇ ਕੇ ਬੈਨਰ ਪਰ ਕਿਯਾ ਤਬ ਵਹ ਰਂਗ ਭਾਸ਼ਾ ਮੇਂ ਏਕ ਸਰਜਨਾਤ੍ਮਕ ਮੁਠਭੇਡ ਕਰਨੇ ਕੀ ਕ੍ਸ਼ਮਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਚੁਕਾ ਥਾ। ਉਸਕਾ ਕਦ ਇਤਨਾ ਬਡ਼ਾ ਹੁਆ ਕਿ ਉਸਕੇ ਏਕ ਨਾਟਕ 'ਮਹਾਨਿਰ੍ਵਾਣ' ਮੇਂ ਖੁਦ ਬ. ਵ. ਕਾਰਂਤ ਨੇ ਏਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਕੀ ਹੈਸਿਯਤ ਸੇ ਕਾਮ ਕਿਯਾ। ਯਹ 1994-95 ਕੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਪਰ ਉਸਕੇ ਨਾਟਕ 'ਬਾਂਝ ਘਾਟੀ' ਕੇ ਸਮਯ ਵਿਖ੍ਯਾਤ ਅਭਿਨੇਤ੍ਰੀ ਵਿਭਾ ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਸੇ ਉਸਕਾ ਗਹਰਾ ਵਿਵਾਦ ਭੀ ਹੁਆ। ਉਸਨੇ ਅਰੁਣ ਪਾਂਡੇ, ਸੀਤਾਰਾਮ ਸੋਨੀ, ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਕਾਮਲੇ, ਗੌਰੀਸ਼ਂਕਰ ਯਾਦਵ, ਅਜਯ ਘੋਸ਼, ਆਲੋਕ ਚਟਰ੍ਜੀ, ਤਪਨ ਬੇਨਰ੍ਜੀ, ਇਰਫਾਨ ਸੌਰਭ ਔਰ ਰਂਜਨਾ ਭਟ੍ਟ ਜੈਸੇ ਬਡ਼ੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਥਿਯੇਟਰ ਕੀ ਦੁਨਿਯਾ ਕੋ ਦਿਯੇ ਔਰ ਬਸਂਤ ਕਾਸ਼ੀਕਰ ਜੈਸੇ ਯੁਵਾ ਰਂਗ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕ ਕੋ ਗਹਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾਏਂ।
ਅਲਖਨਂਦਨ ਕੋ ਸ਼ਿਖਰ ਸਮ੍ਮਾਨ, ਸਂਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਕਾ ਸ਼ੀਰ੍ਸ਼ ਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀਯ ਸਮ੍ਮਾਨ, ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ ਸਮ੍ਮਾਨ, ਸ੍ਪਂਦਨ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਔਰ ਨਰਸੀ ਸਮ੍ਮਾਨ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਸਮ੍ਮਾਨ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਉਸਕਾ ਵਾਸ੍ਤਵਿਕ ਸਮ੍ਮਾਨ ਰਂਗ ਜਨੋਂ ਕੇ ਭੀਤਰ ਥਾ। ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਵਹ ਭੋਪਾਲ ਸ਼ਹਰ ਮੇਂ ਹੋਨੇ ਵਾਲਾ, ਭਰਸਕ, ਹਰ ਨਾਟਕ ਦੇਖਤਾ ਥਾ। ਭਾਰਤ ਭਵਨ ਮੇਂ ਉਸਕੇ ਲਿਯੇ ਏਕ ਕੁਰ੍ਸੀ ਸਦੈਵ ਖਾਲੀ ਰਹਤੀ ਥੀ। ਵਹ ਨਾਟਕ ਦੇਖਤਾ ਔਰ ਚੁਪਚਾਪ ਲੌਟ ਜਾਤਾ ਥਾ। ਵਹ ਤਤ੍ਕਾਲ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ਨਹੀਂ ਦੇਤਾ ਥਾ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਯਹ ਕੁਰ੍ਸੀ ਖਾਲੀ ਰਹ ਜਾਤੀ ਥੀ, ਇਸਕਾ ਮਤਲਬ ਹੋਤਾ ਥਾ ਕਿ ਅਲਖਨਂਦਨ ਭੋਪਾਲ ਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਬ ਯਹ ਕੁਰ੍ਸੀ ਸਦੈਵ ਖਾਲੀ ਰਹੇਗੀ।
