ਮੈਂਨੇ ਨਿਚੋਡ਼ਕਰ ਦਰ੍ਦ - ਭਵਾਨੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼੍ਰ

ਮੈਂਨੇ ਨਿਚੋਡ਼ਕਰ ਦਰ੍ਦ
ਮਨ ਕੋ
ਮਾਨੋ ਸੂਖਨੇ ਕੇ ਖ੍ਯਾਲ ਸੇ
ਰਸ੍ਸੀ ਪਰ ਡਾਲ ਦਿਯਾ ਹੈ

ਔਰ ਮਨ
ਸੂਖ ਰਹਾ ਹੈ

ਬਚਾ-ਖੁਚਾ ਦਰ੍ਦ
ਜਬ ਉਡ਼ ਜਾਯੇਗਾ
ਤਬ ਫਿਰ ਪਹਨ ਲੂਂਗਾ ਮੈਂ ਉਸੇ

ਮਾਂਗ ਜੋ ਰਹਾ ਹੈ ਮੇਰਾ
ਬੇਵਕੂਫ ਤਨ
ਬਿਨਾ ਦਰ੍ਦ ਕਾ ਮਨ !

ਬੂਧਨ ਬਿਰਿਜਿਯਾ ਔਰ ਸ਼ਹਰ - ਰਣੇਨ੍ਦ੍ਰ - ਕਵਿਤਾ

ਅਪਨੀ ਫਟੀ ਹੁਈ ਗਮਛੀ ਪਹਨ ਕਰ
ਸ਼ਹਰ ਆ ਗਯਾ
ਬੂਧਨ ਬਿਰਿਜਿਯਾ
ਜਬ ਸ਼ਹਰ ਮੇਂ
ਚਾਰੋਂ ਓਰ ਛਾਈ ਥੀ
ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾ ਰਾਯ
ਔਰ ਉਨਕਾ ਨੌਲਖਾ ਪਰਿਧਾਨ

ਰਾਜਪਥ ਪਰ ਸਵਾਰੀ ਨਿਕਲੀ ਥੀ
ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾ ਰਾਯ ਕੀ
ਫੁਟਪਾਥੋਂ ਪਰ ਕਟਆਊਟ੍ਸ ਖੜੇ ਥੇ
ਮੈਦਾਨੋਂ ਮੇਂ ਮਂਚ ਸਜਾ ਥਾ
ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾ ਰਾਯ ਕਾ
ਟੀਵੀ ਸ੍ਕ੍ਰੀਨ ਸੇ ਨਿਕਲ ਕਰ
ਹਰ ਘਰ ਮੇਂ
ਮਟਕ ਰਹੀ ਥੀ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾ ਰਾਯ

ਪਾਂਚ ਗਾਂਵੋਂ ਕਾ ਸਵਾਲ ਲੇ
ਖੜਾ ਥਾ ਬੂਧਨ ਬਿਰਿਜਿਯਾ
ਸੁਈ ਕੀ ਨੋਂਕ ਭਰ ਛੁਪਾ ਰਹਾ ਥਾ ਸ਼ਹਰ

ਰਾਜਨੇਤਾ ਸਵਾਰੀ ਕੋ ਰਾਸ੍ਤਾ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਥੇ
ਕਦਮੋਂ ਕੀ ਮਟਕਨ ਔਰ ਅਨਹਦ ਨਾਦ ਕੇ
ਤੁਲਨਾਤ੍ਮਕ ਅਧ੍ਯਯਨ ਮੇਂ ਵ੍ਯਸ੍ਤ ਥੇ
ਬੁਦ੍ਧਿਜੀਵੀ
ਹਰ ਮੁਸ੍ਕੁਰਾਹਟ ਪਰ
ਸਮਾਚਾਰ-ਨ੍ਯੌਛਾਵਰ ਕਰ ਰਹਾ ਥਾ
ਸਂਚਾਰ-ਤਂਤ੍ਰ
ਬਜਟ ਕੀ ਸਂਚਿਕਾ ਮੇਂ
ਜਗਹ ਤਲਾਸ਼ ਰਹਾ ਥਾ ਬੂਧਨ ਬਿਰਿਜਿਯਾ
ਕਨ੍ਧੇ ਉਚਕਾ ਰਹਾ ਥਾ ਸ਼ਹਰ

ਸਬ ਸੁਰਕ੍ਸ਼ਾ ਮੇਂ ਲਗੇ ਥੇ
ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾ ਰਾਯ ਕੀ
ਹਰ ਚੈਰਾਹੇ ਪਰ ਚੈਕਸ ਥੀ
ਰੈਪਿਡ ਐਕ੍ਸ਼ਨ ਫੋਰ੍ਸ
ਗਲੀ-ਮੁਹਾਨੇ ਪਰ
ਲਾਲ-ਬਤ੍ਤੀ ਗਾੜਿਯਾਂ

ਸਬਕੋ ਖਤਰਾ ਥਾ
ਬੂਧਨ ਬਿਰਿਜਿਯਾ

ਉਸਕੀ ਫਟੀ ਹੁਈ ਗਮਛੀ
ਔਰ ਉਠੀ ਹੁਈ ਉਂਗਲੀ ਸੇ

ਸਬ ਧਕਿਯਾਨਾ ਚਾਹਤੇ ਥੇ
ਬੂਧਨ ਬਿਰਿਜਿਯਾ ਕੋ
ਨਰ ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਕੇ ਦੀਮਕ ਖਾਏ ਪਤ੍ਰੋਂ ਤਕ
ਦੀਮਕ ਹੋ ਰਹਾ ਥਾ ਸ਼ਹਰ

ਕੁਛ ਤੋ ਹੈ ਹਮਾਰੇ ਬੀਚ - ਕਵਿਤਾ

ਪਢਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਮੈਟਰ ਕੋ ਡਬਲ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ

ਜਨਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੇ ਪਕ੍ਸ਼ਧਰੋਂ ਕੋ ਗੋਰਖ ਕੀ ਰਚਨਾਓਂ ਸੇ ਸੀਖਨਾ ਹੋਗਾ: ਪ੍ਰੋ. ਚਮਨਲਾਲ

ਗੋਰਖ ਪਾਂਡੇਯ ਸ੍ਮਰਤਿ ਦਿਵਸ
‘ਗੋਰਖ ਪਾਂਡੇਯ ਕੀ ਕਵਿਤਾ ਹਮੇਂ ਆਜਾਦੀ ਕੇ ਲਿਏ ਸਂਘਰ੍ਸ਼ ਕਾ ਸਂਦੇਸ਼ ਦੇਤੀ ਹੈ। ਹਿਂਦੀ ਕੀ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਉਸਮੇਂ ਨਾਗਾਰ੍ਜੁਨ ਔਰ ਗੋਰਖ ਪਾਂਡੇਯ ਐਸੇ ਕਵਿ ਹੈਂ ਜਿਨਕੀ ਰਚਨਾਏਂ ਕਲਾਤ੍ਮਕਤਾ ਔਰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ- ਦੋਨੋਂ ਸ੍ਤਰੋਂ ਪਰ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਹੈਂ। ਆਜ ਜਬ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਕੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ ਮੇਂ ਏਕ ਨਏ ਧਨਿਕ ਮਧ੍ਯਵਰ੍ਗ ਕਾ ਵਰ੍ਚਸ੍ਵ ਹੋ ਗਯਾ ਹੈ ਔਰ ਜਨਪਕ੍ਸ਼ਧਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੋ ਜਾਨਬੂਝਕਰ ਹਾਸ਼ਿਏ ਪਰ ਧਕੇਲ ਦਿਯਾ ਗਯਾ ਹੈ। ਤਬ ਜਨਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੇ ਪਕ੍ਸ਼ ਮੇਂ ਜੋ ਲੋਗ ਸਕ੍ਰਿਯ ਹੈਂ ਉਨ੍ਹੇਂ ਗੋਰਖ ਕੇ ਰਚਨਾਕਰ੍ਮ ਸੇ ਬਹੁਤ ਕੁਛ ਸੀਖਨਾ ਹੋਗਾ।’ ਕਨਾਟ ਪ੍ਲੇਸ ਸ੍ਥਿਤ ਇਂਡਿਯਨ ਕਾਫੀ ਹਾਉਸ ਮੇਂ ਜਸਮ ਕੇ ਪਹਲੇ ਮਹਾਸਚਿਵ ਕ੍ਰਾਂਤਿਕਾਰੀ ਕਵਿ ਗੋਰਖ ਪਾਂਡੇਯ ਕੀ ਯਾਦ ਮੇਂ ਜਨ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਮਂਚ, ਦਿਲ੍ਲੀ ਔਰ ਨਈ ਜਮਾਤ ਦ੍ਵਾਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕਾਰ੍ਯਕ੍ਰਮ ਮੇਂ ਆਲੋਚਕ ਪ੍ਰੋ. ਚਮਨਲਾਲ ਨੇ ਯੇ ਵਿਚਾਰ ਵ੍ਯਕ੍ਤ ਕਿਏ।

ਜਸਮ ਕੀ ਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀਯ ਉਪਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਕਵਿ ਸ਼ੋਭਾ ਸਿਂਹ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਜਨਤਾ ਕੇ ਬੀਚ ਗਹਰਾਈ ਸੇ ਉਤਰਕਰ ਔਰ ਉਨਕੇ ਦੁਖ-ਦਰ੍ਦ, ਲੂਟ-ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀ ਦੁਨਿਯਾ ਔਰ ਉਨਕੇ ਸਂਘਰ੍ਸ਼ ਕੋ ਠੀਕ ਸੇ ਜਾਨਕਰ ਹੀ ਗੋਰਖ ਕੀ ਕਾਵ੍ਯ ਪਰਂਪਰਾ ਕੋ ਆਗੇ ਬਢਾਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ ਔਰ ਬੇਹਤਰ ਦੁਨਿਯਾ ਕੇ ਸਪਨੇ ਕੋ ਸਾਕਾਰ ਕਿਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਯੁਵਾ ਕਵਿ ਪ੍ਰਮੋਦ ਕੁਮਾਰ ਤਿਵਾਰੀ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਭੋਜਪੁਰੀ ਮੇਂ ਲਿਖਨਾ ਗੋਰਖ ਕਾ ਏਕ ਸਚੇਤ ਵੈਚਾਰਿਕ ਚੁਨਾਵ ਥਾ। ਆਜ ਜੋ ਭੋਜਪੁਰੀ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਮੇਂ ਅਸ਼੍ਲੀਲਤਾ ਕਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ ਉਸਸੇ ਨਿਬਟਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਭੀ ਗੋਰਖ ਜੈਸੇ ਕਵਿਯੋਂ ਕੇ ਗੀਤੋਂ ਕੋ ਵ੍ਯਾਪਕ ਸਮਾਜ ਕੇ ਕੇਂਦ੍ਰ ਮੇਂ ਲਾਨਾ ਚਾਹਿਏ।

ਕਾਰ੍ਯਕ੍ਰਮ ਕੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਹਿਰਾਵਲ ਦ੍ਵਾਰਾ ਨਿਰ੍ਮਿਤ ਆਡਿਯੋ ਕੈਸੇਟ ਮੇਂ ਸਂਤੋਸ਼ ਝਾ ਦ੍ਵਾਰਾ ਗਾਏ ਗਏ ਗੋਰਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਗੀਤ ‘ਏਕ ਦਿਨ ਰਾਜਾ ਮਰਲੇ ਆਸਮਾਨ ਮੇਂ ਉੜਤ ਮੈਨਾ’ ਸੇ ਹੁਈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਪਰ ਕਵਿ ਰਂਜੀਤ ਵਰ੍ਮਾ, ਰੋਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕੁਮਾਰ ਮੁਕੁਲ, ਰਾਜੇਸ਼ਚਂਦ੍ਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਂਹ, ਸ਼ੋਭਾ ਸਿਂਹ, ਅਚ੍ਯੁਤਾਨਂਦ ਮਿਸ਼੍ਰ, ਰੂਬਲ ਸਕ੍ਸੇਨਾ, ਮੁਕੁਲ ਸਰਲ ਨੇ ਕ੍ਰਮਸ਼ ਗੋਰਖ ਪਾਂਡੇਯ ਕੀ ਸ੍ਵਰ੍ਗ ਸੇ ਵਿਦਾਈ, ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ, ਕੈਥਰ ਕਲਾ ਕੀ ਔਰਤੇਂ, ਫਿਲਿਸ੍ਤੀਨ, ਸਮਝਦਾਰੋਂ ਕਾ ਗੀਤ, ਜਾਨਤਾ ਹੂਂ, ਬਂਦ ਖਿੜਕਿਯੋਂ ਸੇ ਟਕਰਾਕਰ, ਕਲਾ ਕਲਾ ਕੇ ਲਿਏ, ਰਫ੍ਤਤਾ-ਰਫ੍ਤਾ ਨਜਰਬਂਦੀ ਕਾ ਜਾਦੂ ਘਟਤਾ ਜਾਏ ਹੈ, ਹਮ ਕੈਸੇ ਗੁਨਹਗਾਰ ਹੈਂ ਆਦਿ ਕਵਿਤਾਓਂ ਔਰ ਗਜਲੋਂ ਕਾ ਪਾਠ ਕਿਯਾ। ਇਸ ਅਵਸਰ ਪਰ ਗੋਰਖ ਕੇ ਨਿਧਨ ਕੇ ਤੁਰਤ ਬਾਦ ਜਨਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਆਂਦੋਲਨ ਕੇ ਉਨਕੇ ਸਹਯੋਦ੍ਧਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ਦ੍ਵਾਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਬੇਹਦ ਮਾਰ੍ਮਿਕ ਔਰ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਸ੍ਮਰਤਿਲੇਖ ‘ਏਕ ਨਗਮਾ ਹੈ ਪਹਲੂ ਮੇਂ ਬਜਤਾ ਹੁਆ’ ਕਾ ਪਾਠ ਸੁਧੀਰ ਸੁਮਨ ਨੇ ਕਿਯਾ।

ਕਾਰ੍ਯਕ੍ਰਮ ਮੇਂ ਗੋਰਖ ਕੇ ਰਚਨਾਓਂ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਨਾਗਾਰ੍ਜੁਨ,ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਔਰ ਅਨਿਲ ਸਿਨ੍ਹਾ ਕੇ ਵਿਚਾਰੋਂ ਕੋ ਭੀ ਪਢਾ ਗਯਾ। ਬਕੌਲ ਨਾਗਾਰ੍ਜੁਨ ‘ਗੋਰਖ ਕੀ ਕਵਿਤਾਏਂ ਅਂਧੇਰੀ ਰਾਤ ਕੇ ਸ੍ਯਾਹ ਸਨ੍ਨਾਟੇ ਮੇਂ ਜੁਗਨੁਓਂ ਕੀ ਤਰਹ ਜਗਮਗਾਏਂਗੀ, ਬਿਯਾਬਾਨ ਮੇਂ ਟਾਰ੍ਚ ਕਾ ਕਾਮ ਕਰੇਂਗੀ, ਟਿਮਟਿਮਾਤੇ ਦੀਪਕ ਕੀ ਤਰਹ ਤਬ ਤਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਤੀ ਰਹੇਂਗੀ ਜਬ ਤਕ ਭੋਰ ਕਾ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਉਗ ਜਾਤਾ।’

ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਰਖ ਮਾਰ੍ਕ੍ਸਵਾਦ ਕੇ ਹੋਸ਼ਮਂਦ ਅਧ੍ਯੇਤਾ ਥੇ। ਇਤਨੀ ਸੁਲਝੀ ਹੁਈ ਦਰਸ਼੍ਟਿ ਬਹੁਤ ਕਮ ਮਾਰ੍ਕ੍ਸਵਾਦੀ ਲੇਖਕੋਂ ਵ ਵਿਚਾਰਕੋਂ ਮੇਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਗੋਰਖ ਅਸਲੀ, ਟਟਕੇ, ਸ਼ੁਦ੍ਧ, ਏਕਦਮ ਓਰਿਜਿਨਲ- ਯਾਨੀ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਸੇ- ਸਚ੍ਚੇ ਲੋਕਕਵਿ ਥੇ। ਅਪਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਔਰ ਵੈਚਾਰਿਕ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਕੇ ਕਾਰਣ ਵਹ ਪਾਠਕੋਂ ਕੇ ਹਰਦਯ ਔਰ ਮਸ੍ਤਿਸ਼੍ਕ ਦੋਨੋਂ ਕੋ ਅਤ੍ਯਂਤ ਸਹਜਤਾ ਸੇ ਗਾਇਡ ਕਰਤੇ ਚਲਤੇ ਹੈਂ। ਨਏ ਲੇਖਕੋਂ, ਕਵਿਯੋਂ ਔਰ ਵਿਚਾਰਕੋਂ, ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮਿਯੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਨਿਸ਼੍ਚਯ ਹੀ ਵਹ ਵਿਸ਼ਿਸ਼੍ਟ ਕਵਿ, ਲੇਖਕ ਵ ਵਿਚਾਰਕ ਹੋ ਜਾਤੇ ਹੈਂ। ਯਹੀ ਚੀਜੇਂ ਉਨ੍ਹੇਂ ਮਜਦੂਰ, ਕਿਸਾਨ, ਮਧ੍ਯਵਰ੍ਗ ਕਾ ਏਕਦਮ ਅਪਨਾ ਕਵਿ ਵ ਲੇਖਕ ਬਨਾਤੀ ਹੈ।

ਅਨਿਲ ਸਿਨ੍ਹਾ ਨੇ ਚਿਹ੍ਨਿਤ ਕਿਯਾ ਹੈ ਕਿ ਗਜਲੋਂ ਕੀ ਜਿਸ ਪਰਂਪਰਾ ਕੋ ਦੁਸ਼੍ਯਂਤ ਕੁਮਾਰ ਛੋੜ ਗਏ ਥੇ, ਉਸੇ ਗੋਰਖ ਨੇ ਸਮਰਦ੍ਧ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿਯਾ ਉਸਕੇ ਅਲਂਕਾਰ ਭੀ ਬਦਲ ਦਿਏ। ਦੁਸ਼੍ਯਂਤ ਕੁਮਾਰ ਕੀ ਗਜਲੋਂ ਕੇ ਬਾਦ ਹਿਂਦੀ ਮੇਂ ਗਜਲੋਂ ਕੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋ ਗਯੀ- ਗਜਲੇਂ ਚੁਟਕੁਲੋਂ ਕੀ ਤਰਹ ਲਿਖੀ ਜਾਨੇ ਲਗੀਂ ਔਰ ਕੁਛ ਭੀ ਕਿਸੀ ਤਰਹ ਕਹਨੇ ਕਾ ਫੈਸ਼ਨ ਸਾਮਨੇ ਆਯਾ। ਗੋਰਖ ਕੀ ਗਜਲੇਂ ਇਸ ਗਿਰਤੀ ਹੁਈ ਦਸ਼ਾ ਪਰ ਏਕ ਬ੍ਰੇਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਸਿਦ੍ਧ ਕਿਯਾ ਕਿ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਕਾਵ੍ਯ-ਵਿਧਾ ਕੋ ਵਿਚਾਰੋਂ ਕਾ ਵਹਨ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਲੋਕ ਮੇਂ ਜਾਨਾ ਚਾਹਿਏ।

ਇਸ ਅਵਸਰ ਪਰ ਪਤ੍ਰਕਾਰ ਅਜਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕਵਯਿਤ੍ਰੀ ਵਿਪੀਨ ਚੈਧਰੀ, ਕਵਿ ਇਰੇਂਦ੍ਰ, ਗੀਤਕਾਰ ਕਮਲ ਕੁਮਾਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਕੇ ਸ਼ੋਧਾਰ੍ਥੀ ਧੀਰਜ ਕੁਮਾਰ ਨਾਇਟ, ਚਿਤ੍ਰਕਾਰ ਰੋਹਿਤ ਜੋਸ਼ੀ, ਪਤ੍ਰਕਾਰ ਸਂਜਯ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਆਦਿ ਭੀ ਮੌਜੂਦ ਥੇ। ਸਂਚਾਲਨ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਂਹ ਨੇ ਕਿਯਾ ਤਥਾ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰੋ. ਚਮਨਲਾਲ ਨੇ ਕੀ। ਧਨ੍ਯਵਾਦ ਜ੍ਞਾਪਨ ਕਵਿ-ਆਲੋਚਕ ਕੁਮਾਰ ਮੁਕੁਲ ਨੇ ਕਿਯਾ।

ਇਸ ਮੌਕੇ ਪਰ ਜਸਮ ਕੀ ਓਰ ਸੇ ਵਿਸ਼੍ਵ ਪੁਸ੍ਤਕ ਮੇਲੇ ਮੇਂ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਇਜੇਸ਼ਨ ਕੇ ਖਿਲਾਫ ਪਰ੍ਚੇ ਬਾਂਟਨੇ ਔਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰੋਂ ਕੀ ਸ੍ਵਤਂਤ੍ਰਤਾ ਏਵਂ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਸਂਸ੍ਥਾਓਂ ਕੀ ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਤਾ ਕੇ ਪਕ੍ਸ਼ ਮੇਂ ਅਭਿਯਾਨ ਚਲਾਨੇ ਕਾ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵ ਲਿਯਾ ਗਯਾ। ਜਸਮ ਕੀ ਓਰ ਸੇ ਵਹਾਂ ਪਰ੍ਚੇ ਬਾਂਟੇ ਜਾਏਂਗੇ ਤਾਕਿ ਇਸ ਗਂਭੀਰ ਮੁਦ੍ਦੇ ਕੋ ਲੇਕਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰ ਔਰ ਪਾਠਕ ਵਿਚਾਰ ਮਂਥਨ ਕਰੇਂ। ਜਨਤਾ ਕੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰ ਗੋਰਖ ਪਾਂਡੇਯ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਭੀ ਯਹੀ ਸਚ੍ਚੀ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਂਜਲਿ ਹੋਗੀ।

ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਂਹ,ਸਚਿਵ,ਜਨ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਮਂਚ, ਦਿਲ੍ਲੀ

ਲਡਕੀ ਜੀਨਾ ਚਾਹਤੀ ਹੈ ....

ਮੈਟਰ ਕੋ ਪਢਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਦੋ ਬਾਰ ਕ੍ਲਿਕ ਕਰੇਂ...

ਸਮੂਚੇ ਸ਼ਬ੍ਦਕੋਸ਼ ਕੇ ਸਾਥ - ਕਰਸ਼੍ਣ ਕਲ੍ਪਿਤ - ਸੈਮਸੁਂਗ ...

ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਖਰੇ
ਮਂਗਲੇਸ਼ ਡਬਰਾਲ
ਪਂਕਜ ਬਿਸ਼੍ਟ
ਮੈਂ ਭੀ
ਕਦਮ ਸੇ ਕਦਮ ਮਿਲਾਤਾ
ਮੈਂ ਕਲ
ਦਿਲ੍ਲੀ ਮੇਂ ਨਹੀਂ ਥਾ ਭਾਸ਼ਾ
ਨਹੀਂ ਤੋ
ਸਮੂਚੇ ਸ਼ਬ੍ਦਕੋਸ਼ ਕੇ ਸਾਥ
ਆਤਾ...
ਸਲਾਮ...

ਸੈਮਸੁਂਗ-ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾਫ ਮਾਨਵ ਸ਼੍ਰਰਂਖਲਾ

ਨਈ ਦਿਲ੍ਲੀ। ਜਨ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਮਂਚ ਨੇ ਆਜ ਦੋਪਹਰ ਬਹੁਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀਯ ਉਪਭੋਕ੍ਤਾ ਉਤ੍ਪਾਦ ਕਂਪਨੀ ਸੈਮਸੁਂਗ ਕੇ ਸਾਥ ਮਿਲਕਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯ
ਅਕਾਦਮੀ ਦ੍ਵਾਰਾ ਟੈਗੋਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਦਿਏ ਜਾਨੇ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਮੇਂ ਸੋਮਵਾਰ ਕੋ ਮਾਨਵ ਸ਼ਰਂਖਲਾ ਬਨਾਈ। ਪਹਲੇ ਯਹ ਮਾਨਵ ਸ਼ਰਂਖਲਾ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਕੇ ਆਯੋਜਨ ਸ੍ਥਲ ਓਬੇਰਾਯ ਹੋਟਲ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਬਨਾਈ ਜਾਨੀ ਥੀ, ਲੇਕਿਨ ਰਵਿਵਾਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਦਿਲ੍ਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦ੍ਵਾਰਾ ਇਸਕੀ ਇਜਾਜਤ ਨ ਦੇਨੇ ਪਰ ਇਸੇ ਮਂਡੀ ਹਾਉਸ ਸ੍ਥਿਤ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਮੁਖ੍ਯਾਲਯ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕਿਯਾ ਗਯਾ। ਇਸਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰੋਂ-ਸਂਸ੍ਕਰਤਿਕਰ੍ਮਿਯੋਂ ਨੇ ਸੈਮਸੁਂਗ ਕੇ ਸਾਥ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਕੇ ਗਠਜੋੜ ਕੇ ਲਿਏ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਕੀ ਸਖ੍ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀ, ਇਸੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਕੋ ਬੇਚ ਡਾਲਨੇ ਔਰ ਉਸਕੀ ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਤਾ ਕੋ ਖਤ੍ਮ ਕਰਨੇ ਵਾਲਾ ਤਥਾ ਲੋਕਤਂਤ੍ਰਵਿਰੋਧੀ ਕਦਮ ਬਤਾਯਾ। ਵਹਾਂ ਮੌਜੂਦ
ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰ-ਸਂਸ੍ਕਰਤਿਕਰ੍ਮਿਯੋਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਕੀ ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਤਾ ਔਰ ਉਸਕੇ ਲੋਕਤਾਂਤ੍ਰਿਕਰਣ ਕੇ ਲਿਏ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਮੇਂ ਲੇਖਕੋਂ ਕੋ ਏਕਜੁਟ ਕਰ ਸਂਘਰ੍ਸ਼ ਚਲਾਨੇ ਕਾ ਸਂਕਲ੍ਪ ਲਿਯਾ।
ਜਨ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਮਂਚ ਨੇ ਵਿਗਤ 13 ਦਿਸਂਬਰ ਕੋ ਆਯੋਜਿਤ ਅਪਨੇ ਸਮ੍ਮੇਲਨ ਮੇਂ ਲਿਏ ਗਏ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵ ਕੇ ਅਨੁਰੂਪ ਇਸ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਮੇਂ ਲੇਖਕੋਂ ਕੋ ਏਕਜੁਟ ਕਰਨੇ ਕੀ ਪਹਲ ਕੀ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਸ਼ਰਂਖਲਾ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਲੇਖਕੋਂ ਨੇ ‘ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਕੀ ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਤਾ ਚਾਹਿਏ, ਕਿਸੀ ਬਹੁਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀਯ ਕਂਪਨੀ ਕੀ ਭੀਖ ਨਹੀਂ’, ‘ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਕੋ ਕਿਸੀ ਕਂਪਨੀ ਕਾ ਏਡ-ਏਜੇਂਸੀ ਮਤ ਬਨਾਓ’, ‘ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਮਂਤ੍ਰਾਲਯ ਕੋ ਮਤ ਬੇਚੋ’ ਜੈਸੇ ਨਾਰੋਂ ਤਥਾ ਰਵੀਂਦ੍ਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਕੇ ਉਦ੍ਧਰਣੋਂ ਵਾਲੀ ਤਖ੍ਤਿਯਾਂ ਹਾਥੋਂ ਮੇਂ ਲੇ ਰਖੀ ਥੀ।
ਇਸ ਮੌਕੇ ਪਰ ਵਰਿਸ਼੍ਠ ਕਵਿ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਖਰੇ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਅਬ ਯਹ ਸਾਫ ਹੋ ਗਯਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਰ੍ਮਨਾਕ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਕੇ
ਲਿਏ ਸਰਕਾਰ ਸੀਧੇ ਤੌਰ ਪਰ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈਂ। ਏਕ ਤਰਹ ਸੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਕੋ ਸੈਮਸੁਂਗ ਕੇ ਹਾਥੋਂ ਬੇਚ ਦਿਯਾ ਗਯਾ ਹੈ। ਇਸਕੇ ਖਿਲਾਫ ਲੇਖਕੋਂ ਕੋ ਸਂਘਰ੍ਸ਼ ਤੇਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਏ। ਜਸਮ ਦਿਲ੍ਲੀ ਕੇ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਕਵਿ ਮਂਗਲੇਸ਼ ਡਬਰਾਲ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਏਕ ਓਰ ਸਰਕਾਰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕੀ ਸਾਰੀ ਚੀਜੇਂ ਵਿਦੇਸ਼ੋਂ ਸੇ ਕਿਸੀ ਕੀਮਤ ਪਰ ਭਾਰਤ ਮਂਗਵਾ ਰਹੀ ਹੈ ਔਰ ਦੂਸਰੀ ਓਰ ਟੈਗੋਰ ਕੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕੋ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਂਪਨੀ ਕੇ ਹਾਥੋਂ ਬੇਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਯਹ ਅਜੀਬ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਹੈ। ਸਮਯਾਂਤਰ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਕੇ ਸਂਪਾਦਕ ਔਰ ਕਥਾਕਾਰ ਪਂਕਜ ਬਿਸ਼੍ਟ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਦੁਨਿਯਾ ਮੇਂ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸਕੀ ਅਕਾਦਮਿਯੋਂ ਮੇਂ ਕਿਸੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਂਪਨੀ ਕਾ ਦਖਲ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਕੇ ਜਰਿਏ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੀ ਗਰਿਮਾ ਔਰ ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਤਾ ਕੋ ਚੋਟ ਪਹੁਂਚਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਉਦ੍ਭਾਵਨਾ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਕੇ ਸਂਪਾਦਕ ਅਜੇਯ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਹਾ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੀ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਪਰਂਪਰਾ ਕੋ ਆਘਾਤ ਪਹੁਂਚਾਨੇ ਵਾਲਾ ਹੈ ਯਹ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ। ਰਂਜੀਤ ਵਰ੍ਮਾ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਰ੍ਮਨਾਕ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਨੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਸਂਗਠਨੋਂ ਕੋ ਔਰ ਭੀ ਮਜਬੂਤ ਬਨਾਨੇ ਕੀ ਜਰੂਰਤ ਕੋ ਸਾਮਨੇ ਲਾ ਦਿਯਾ ਹੈ। ਅਧਿਵਕ੍ਤਾ ਰਵੀਂਦ੍ਰ ਗਢਿਯਾ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਯਹ ਸਰਕਾਰ ਕਾ ਦਿਵਾਲਿਯਾਪਨ ਹੈ ਜੋ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਕੇ ਲਿਏ ਸ੍ਪਾਂਸਰ ਤਲਾਸ਼ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੋ ਉਨਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਾ ਮਾਧ੍ਯਮ ਬਨਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਵਿ ਮੁਕੁਲ ਸਰਲ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਅਪਨੀ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਵਾਦਪਰਸ੍ਤ ਨੀਤਿਯੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਮੇਂ ਸਮਰ੍ਥਨ ਜੁਟਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਐਸਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਵਧੇਸ਼ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਇਸ ਚਾਰਣ-ਭਾਂਟੋਂ ਕੀ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਕੇ ਖਿਲਾਫ ਲੇਖਕੋਂ ਕੇ ਸਂਘਰ੍ਸ਼ ਮੇਂ ਛਾਤ੍ਰੋਂ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਭੀ
ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਿਤ ਕੀ ਜਾਏਗੀ। ਸੁਧੀਰ ਸੁਮਨ ਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਗਣਤਂਤ੍ਰ ਦਿਵਸ ਕੀ ਪੂਰ੍ਵ ਸਂਧ੍ਯਾ ਪਰ ਇਸ ਸਮ੍ਮਾਨ ਸਮਾਰੋਹ ਕੋ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਯਹੀ ਸਂਕੇਤ ਦਿਯਾ ਹੈ ਕਿ ਵਹ ਅਪਨਾ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਵਾਦਪਰਸ੍ਤ ਏਜੇਂਡਾ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਮੇਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹਤੀ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਦੇਸ਼ ਕੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰੋਂ ਕੀ ਬੜੀ ਆਬਾਦੀ ਜੋ ਅਪਨੇ ਔਰ ਅਪਨੇ ਸਮਾਜ ਕੇ ਜੀਵਨ ਸਂਘਰ੍ਸ਼ ਕੋ ਰਚਨਾਓਂ ਮੇ ਦਰ੍ਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਹ ਇਨ ਮੂਲ੍ਯੋਂ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਮੇਂ ਹੈ। ਉਨਕੀ ਏਕਜੁਟਤਾ ਜਰੂਰ ਬਨੇਗੀ।
ਮਾਨਵ ਸ਼ਰਂਖਲਾ ਮੇਂ ਵੈਭਵ ਸਿਂਹ, ਕੁਮਾਰ ਮੁਕੁਲ, ਸੁਨੀਲ ਸਰੀਨ, ਅਲਕਾ ਸਿਂਹ, ਰਮਨ ਕੁਮਾਰ ਸਿਂਹ, ਅਂਜਨੀ ਕੁਮਾਰ, ਰਾਮਜੀ ਯਾਦਵ, ਭੂਪੇਨ, ਕਪਿਲ ਸ਼ਰ੍ਮਾ, ਰਂਜੀਤ ਅਭਿਜ੍ਞਾਨ, ਆਲੋਕ, ਯੋਗੇਂਦ੍ਰ ਆਹੂਜਾ, ਅਚ੍ਯੁਤਾਨਂਦ ਮਿਸ਼੍ਰ ਆਦਿ ਭੀ
ਮੌਜੂਦ ਥੇ।

ਸਚਿਵ
ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਂਹ

ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੀ ਸ੍ਵਾਧੀਨ ਔਰ ਜਨਪਕ੍ਸ਼ਧਰ ਪਰਂਪਰਾ ਕਾ ਉਪਹਾਸ ਹੈ ਸਮਸੁਂਗ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ

ਸਮਕਾਲੀਨ ਜਨਮਤ
171, ਕਰ੍ਨਲਗਂਜ, ਆਨਂਦਭਵਨ ਕੇ ਸਾਮਨੇ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ

ਪ੍ਰੇਸ ਬਯਾਨ
24. 01. 2010 ਸਮਸੁਂਗ ਕਂਪਨੀ ਔਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਕੀ ਓਰ ਸੇ ਦਿਯਾ ਜਾ ਰਹਾ ਟੈਗੋਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਕੀ ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਾ, ਭਾਰਤੀਯ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੀ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਪਰਂਪਰਾ ਔਰ ਟੈਗੋਰ ਕੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕੇ ਊਪਰ ਏਕ ਹਮਲਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਕੀ ਤਮਾਮ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਕੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰੋਂ ਵ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ-ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਸਂਗਠਨੋਂ ਕੋ ਇਸ ਪ੍ਰਵਰਤ੍ਤਿ ਕਾ ਸਾਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਪਰ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਏ.। ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਕੋ ਸਤ੍ਤਾਪਰਸ੍ਤੀ ਔਰ ਪੂਂਜੀਪਰਸ੍ਤੀ ਸੇ ਮੁਕ੍ਤ ਕਿਯਾ ਜਾਨਾ ਚਾਹਿਏ।
ਜਿਸ ਤਰਹ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਲੇਖਕੋਂ ਕਾ ਨਾਮ ਚਯਨ ਕਰਕੇ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਕੇ ਲਿਏ ਸਮਸੁਂਗ ਕੇ ਪਾਸ ਭੇਜਾ ਹੈ ਵਹ ਭਾਰਤੀਯ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰੋਂ ਕੇ ਸ੍ਵਾਭਿਮਾਨ ਕੋ ਚੋਟ ਪਹੁਂਚਾਨੇ ਵਾਲਾ ਕਰਤ੍ਯ ਹੈ ਔਰ ਇਸਸੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਕੀ ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਤਾ ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਚਿਹ੍ਨ ਲਗ ਗਯਾ ਹੈ. ਕ੍ਯਾ ਅਬ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਸਮਸੁਂਗ ਜੈਸੀ ਕਂਪਨਿਯੋਂ ਕੇ ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਏਜੇਂਟ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗੀ? ਯਹ ਖੁਦ ਅਕਾਦਮੀ ਕੇ ਸਂਵਿਧਾਨ ਕਾ ਉਪਹਾਸ ਉੜਾਨੇ ਜੈਸਾ ਹੈ।
ਗਣਤਂਤ੍ਰ ਦਿਵਸ ਕੀ ਪੂਰ੍ਵ ਸਂਧ੍ਯਾ ਪਰ ਦਿਏ ਜਾਨੇ ਵਾਲਾ ਯਹ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਸ੍ਵਾਧੀਨਤਾ ਔਰ ਜਨਤਾ ਕੇ ਲਿਏ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਲਂਬੀ ਔਰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਪਰਂਪਰਾ ਪਰ ਕੁਠਾਰਾਘਾਤ ਕੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਜ੍ਯਾਦਾਤਰ ਪਾਰ੍ਟਿਯਾਂ ਔਰ ਉਨਕੀ ਸਰਕਾਰੇਂ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਵਾਦਪਰਸ੍ਤੀ ਔਰ ਨਿਜੀਕਰਣ ਕੀ ਰਾਹ ਪਰ ਨਿਰ੍ਬਂਧ ਤਰੀਕੇ ਸੇ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਦੇਸ਼ੀ ਪੂਂਜੀਪਤਿ ਘਰਾਨੇ ਭੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯ-ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਕੋ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰੋਂ ਔਰ ਸੁਵਿਧਾਓਂ ਕੇ ਜਰਿਏ ਅਪਨਾ ਚੇਰੀ ਬਨਾ ਲੇਨੇ ਕੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਤੇ ਰਹੇ ਹੈਂ, ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਕੇ ਦੇਸ਼ ਕੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰੋਂ ਔਰ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿਕਰ੍ਮਿਯੋਂ ਕੀ ਬਹੁਤ ਬੜੀ ਤਾਦਾਦ ਅਪਨੀ ਰਚਨਾਓਂ ਮੇਂ ਇਨਕਾ ਵਿਰੋਧ ਹੀ ਕਰਤੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਔਰ ਸਮਸੁਂਗ ਕੇ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰੋਂ ਕੇ ਜਰਿਏ ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਕੋ ਹੀ ਅਗਂੂਠਾ ਦਿਖਾਨੇ ਕਾ ਉਪਹਾਸਜਨਕ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਿਯਾ ਜਾ ਰਹਾ ਹੈ ਔਰ ਇਸਕੇ ਲਿਏ ਸਮਯ ਭੀ ਸੋਚ ਸਮਝਕਰ ਚੁਨਾ ਗਯਾ ਹੈ। ਗਣਤਂਤ੍ਰ ਦਿਵਸ ਕੀ ਪੂਰ੍ਵ ਸਂਧ੍ਯਾ ਪਰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਕੋ ਏਕ ਤਰਹ ਕਾ ਸਂਕੇਤ ਦੇਨੇ ਕੀ ਤਰਹ ਹੈ ਕਿ ਜੈਸੀ ਸਾਮ੍ਰਾਜ੍ਯਵਾਦਪਰਸ੍ਤ ਜਨਵਿਰੋਧੀ ਅਰ੍ਥਨੀਤਿ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਸ਼ਕ ਮੇਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਪਰ ਲਾਦ ਦੀ ਗਈ ਹੈ, ਵੈਸੇ ਹੀ ਮੂਲ੍ਯੋਂ ਕੋ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਮੇਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯ ਦਿਯਾ ਜਾਏਗਾ ਔਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਜੈਸੀ ਅਕਾਦਮਿਯਾਂ ਇਸਕਾ ਮਾਧ੍ਯਮ ਬਨੇਂਗੀ। ਬੇਸ਼ਕ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਨੁਦਾਨ ਸੇ ਚਲਤੀ ਹੈ, ਮਗਰ ਇਸੀ ਕਾਰਣ ਉਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਕਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਂਸ੍ਥਾਨ ਬਨਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿਏ ਜਾ ਸਕਤਾ। ਜਿਸ ਪੈਸੇ ਕੇ ਜਰਿਏ ਯਹ ਅਕਾਦਮੀ ਚਲਤੀ ਹੈ ਵਹ ਪੈਸਾ ਜਨਤਾ ਕੇ ਖੂਨ-ਪਸੀਨੇ ਕਾ ਹੈ ਔਰ ਇਸੀਲਿਏ ਉਸ ਸਂਸ੍ਥਾ ਕਾ ਏਕ ਬਹੁਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀਯ ਕਂਪਨੀ ਕੇ ਜਸ਼੍ਨ ਕਾ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਲੇ ਲੇਨਾ ਆਪਤ੍ਤਿਜਨਕ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਕਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰ-ਸਂਸ੍ਕਰਤਿਕਰ੍ਮਿਯੋਂ ਕੇ ਸਾਥ-ਸਾਥ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਜਨਤਾ ਕਾ ਭੀ ਫਰ੍ਜ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਕੋ ਔਰ ਭੀ ਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤ ਬਨਾਨੇ ਔਰ ਸਹੀ ਮਾਯਨੇ ਮੇਂ ਏਕ ਲੋਕਤਾਂ਼ਿਤ੍ਰਕ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀਯ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਬਨਾਨੇ ਕੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਸ਼ਰ੍ਮਨਾਕ ਢਂਗ ਸੇ ਸਮਸੁਂਗ ਕੇ ਸਮਕ੍ਸ਼ ਸਮਰ੍ਪਣ ਕਿਯਾ ਗਯਾ ਹੈ ਉਸੇ ਦੇਖਤੇ ਹੁਏ ਸਵਾਲ ਖੜਾ ਹੋਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਯਾ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਕੀ ਵਿਭਿਨ੍ਨ ਸਮਿਤਿਯੋਂ ਮੇਂ ਜੋ ਲੇਖਕ ਹੈਂ, ਵੇ ਇਸ ਹਦ ਤਕ ਪੂਂਜੀਪਰਸ੍ਤ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹੈਂ। ਉਨਕਾ ਯਹ ਵਿਵੇਕਹੀਨ ਨਿਰ੍ਣਯ ਇਸ ਜਰੂਰਤ ਕੋ ਸਾਮਨੇ ਲਾਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਦਮੀ ਕੋ ਲੋਕਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਬਨਾਯਾ ਜਾਏ ਔਰ ਉਸੇ ਸਤ੍ਤਾਪਰਸ੍ਤੀ ਸੇ ਮੁਕ੍ਤ ਕਿਯਾ ਜਾਏ।
ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ-ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ, ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਔਰ ਵਿਚਾਰ ਕੋ ਜਨਤਾ ਸੇ ਕਾਟਕਰ ਇਸ ਤਰਹ ਸਮਸੁਂਗ ਜੈਸੀ ਕਿਸੀ ਕਂਪਨੀ ਕੀ ਸੇਵਾ ਮੇਂ ਲਗਾਨੇ ਕਾ ਕਾਮ ਨਹੀਂ ਕਿਯਾ ਥਾ। ਜਬਕਿ ਆਜ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ ਠੀਕ ਇਸਕੇ ਵਿਪਰੀਤ ਆਚਰਣ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਯਹ ਟੈਗੋਰ ਕੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕੇ ਸਾਥ ਭੀ ਦੁਵ੍ਰ੍ਯਵਹਾਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਕੇ ਤਮਾਮ ਜਨਪਕ੍ਸ਼ਧਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰੋਂ, ਸਂਸ੍ਕਰਤਿਕਰ੍ਮਿਯੋਂ ਔਰ ਲੋਕਤਂਤ੍ਰਪਸਂਦ-ਆਜਾਦੀਪਸਂਦ ਜਨਮਤ ਕਾ ਖ੍ਯਾਲ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਪੁਰਸ੍ਕਰਤ ਲੇਖਕੋਂ ਕੋੋ ਭੀ ਏਕ ਬਾਰ ਜਰੂਰ ਪੁਨਰ੍ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਏ ਕਿ ਵੇ ਕਿਨ ਮੂਲ੍ਯੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਖੜੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹੈਂ ਔਰ ਇਸਸੇ ਵੇ ਕਿਨਕਾ ਭਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈਂ। ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਮੂਲ੍ਯੋਂ ਔਰ ਆਦਰ੍ਸ਼ੋਂ ਕਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ ਹੈ। ਬੇਹਤਰ ਹੋ ਕਿ ਵੇ ਉਸਕੇ ਪਤਨ ਕਾ ਵਾਹਕ ਨ ਬਨੇਂ ਔਰ ਇਸ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਕੋ ਠੁਕਰਾਕਰ ਏਕ ਮਿਸਾਲ ਕਾਯਮ ਕਰੇਂ। 25 ਜਨਵਰੀ ਕੋ ਪੁਰਸ੍ਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਕੇ ਵਕ੍ਤ ਅਪਰਾਹ੍ਨ 3 ਬਜੇ ਜਨ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਮਂਚ ਕੇ ਸਦਸ੍ਯੋਂ ਸਮੇਤ ਦਿਲ੍ਲੀ ਕੇ ਕਈ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰ-ਸਂਸ੍ਕਰਤਿਕਰ੍ਮੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਅਕਾਦਮੀ,ਮਂਡੀ ਹਾਉਸ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤਿਪੂਰ੍ਣ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈਂ ਉਸਮੇਂ ਜ੍ਯਾਦਾ ਸੇ ਜ੍ਯਾਦਾ ਲੋਗੋਂ ਕੋ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਨਾ ਚਾਹਿਏ।
ਸੁਧੀਰ ਸੁਮਨ, ਸਂਪਾਦਕ, ਸਮਕਾਲੀਨ ਜਨਮਤ, ਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀਯ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਿਣੀ ਸਦਸ੍ਯ, ਜਨ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਮਂਚ

ਏਕ ਛਾਤ੍ਰ ਕਾ ਬਯਾਨ - ਸ਼ਸ਼ਿ ਨਾਰਾਯਣ ਸ੍ਵਾਧੀਨ

ਚਰ੍ਰਾਪਲ੍ਲੀ ਕੀ ਜੇਲ ਮੇਂ ਰਖਾ ਗਯਾ ਹੈ ਹਮੇਂ
ਭਾਰੀ ਬਨ੍ਦੇਬਸ੍ਤ ਕੇ ਬੀਚ
ਸੀਲਨ ਭਰੀ ਸੇਲ ਮੇਂ

ਅਪਨੀ ਕਲਮ ਮੇਂ ਹਮ
ਕਾਰਤੂਸ ਨਹੀਂ ਭਰ ਰਹੇ ਥੇ
ਨਾ ਲਿਖ ਰਹੇ ਥੇ ਦੀਵਰੋਂ ਪਰ
ਆਪਤ੍ਤੀਜਨਕ ਨਾਰੇ

ਅਪਨੇ ਹੀ ਭਵਿਸ਼੍ਯ ਕੋ
ਅਪਨੇ ਖੂਨ ਸੇ
ਲਿਖ ਰਹੇ ਥੇ ਹਮ

ਆਜ ਕਾ ਸੂਰਜ ਭੀ
ਸੁਰ੍ਖ ਸੁਬਹ ਕਾ ਪਰਚਮ
ਫਹਰਾ ਕਰ ਚਲਾ ਗਯਾ ਹੈ
ਔਰ ਜੇਲ ਕੀ ਸਲਾਖੋਂ ਸੇ
ਹਮ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੈਂ
ਤੇਲਂਗਾਨਾ ਕਾ ਮੁਸ੍ਕੁਰਾਤਾ ਹੁਆ ਭਵਿਸ਼੍ਯ

ਨਯੇ ਸਾਲ ਮੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਤੀ ਹੁਈ
ਦੁਨਿਯਾ ਕੇ ਹਾਥੋਂ ਮੇਂ
ਹਮਾਰੇ ਖੂਨ ਸੇ ਲਿਖਾ ਗ੍ਰੀਟਿਂਗ ਕਾਰ੍ਡ ਹੈ
ਯਹ 2009 ਕਾ ਅਂਤਿਮ ਦਿਨ ਹੈ
ਆਜ ਨਯੀ ਕਰਵਟ ਲੇ ਰਹਾ ਹੈ
ਰਾਤ ਕਾ ਚਾਂਦ...

ਆਵਾਰਾ ਮਸੀਹਾ: ਮਨੁਸ਼੍ਯਤਾ ਸਤੀਤ੍ਵ ਸੇ ਬੜੀ ਵਸ੍ਤੁ ਹੈ - ਸੁਧੀਰ ਸੁਮਨ

ਹਿਂਦੀ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਸਾਹਿਤ੍ਯਕਾਰ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਅਬ ਹਮਾਰੇ ਬੀਚ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਕੇ ਆਂਦੋਲਨ ਨੇ ਜਿਨ ਜਨਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਮੂਲ੍ਯੋਂ ਕੋ ਵਿਕਸਿਤ ਕਿਯਾ, ਪੀੜਿਤ-ਉਤ੍ਪੀੜਿਤ ਮਨੁਸ਼੍ਯੋਂ ਕੀ ਮੁਕ੍ਤਿ ਕੀ ਜੋ ਪ੍ਰਬਲ ਆਕਾਂਕ੍ਸ਼ਾਏਂ ਪੈਦਾ ਕੀ, ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਉਨ੍ਹੀਂ ਮੂਲ੍ਯੋਂ ਔਰ ਆਕਾਂਕ੍ਸ਼ਾਓਂ ਕੋ ਜੀਵਨ ਭਰ ਅਪਨੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਮੇਂ ਅਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤ ਕਰਤੇ ਰਹੇ। ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਕੋ ਉਨਕੀ ਸਾਦਗੀ ਔਰ ਆਦਰ੍ਸ਼ਵਾਦਿਤਾ ਕੀ ਵਜਹ ਸੇ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਮਾਨਾ ਗਯਾ, ਲੇਕਿਨ ਖ਼ੁਦ ਉਨਕਾ ਮਾਨਨਾ ਥਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਗਾਂਧੀ ਕੋ ਸਂਪੂਰ੍ਣਤਾ ਮੇਂ ਨਹੀਂ ਅਪਨਾਯਾ। ਯਹ ਸਂਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਕੋ ਪਹਲੇ-ਪਹਲ ਮੈਂਨੇ ‘ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤਸਿਂਹ’ ਕੇ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਕੇ ਰੂਪ ਮੇਂ ਜਾਨਾ। ਤਬ ਮੇਰੀ ਉਮ੍ਰ ਸਾਤ-ਆਠ ਸਾਲ ਕੀ ਰਹੀ ਹੋਗੀ। ਉਸ ਜੀਵਨੀ ਮੇਂ ਭਗਤਸਿਂਹ ਕੇ ਬਚਪਨ ਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਂਗ ਹੈਂ ਉਨਸੇ ਮੈਂ ਬੇਹਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁਆ ਥਾ। ਫਿਰ ਮੈਂਨੇ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾਓਂ ਮੇਂ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਕੀ ਰਚਨਾਏਂ ਪਢੀਂ। ਆਜ ਭੀ ਮੁਝੇ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਲੇਖਨ ਕਿਸੀ ਰਚਨਾਕਾਰ ਕੇ ਲਿਏ ਸ਼੍ਰੇਸ਼੍ਠਤਾ ਕੀ ਏਕ ਕਸੌਟੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਗ ਭਾਵਨਾ ਔਰ ਸਂਵੇਦਨਾ ਕੋ ਕਮ ਮਹਤ੍ਵ ਦੇਕਰ ਸਿਰ੍ਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਔਰ ਤਰ੍ਕ ਕੀ ਬਾਤ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਸ਼ਾਯਦ ਵੇ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕਤੇ। ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਦੂਸਰੀ ਬਾਰ ਮੁਝੇ ਤਬ ਔਰ ਭੀ ਗਹਰੇ ਤੌਰ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਿਯਾ ਜਬ ਛਾਤ੍ਰ ਜੀਵਨ ਮੇਂ ਮੈਂਨੇ ‘ਆਵਾਰਾ ਮਸੀਹਾ’ ਪਢੀ। ਅਗਰ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਜੀਵਨ ਮੇਂ ਨਾਟਕ, ਉਪਨ੍ਯਾਸ, ਕਹਾਨੀ, ਸਂਸ੍ਮਰਣ, ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਕੁਛ ਔਰ ਨ ਭੀ ਲਿਖਤੇ, ਤੋ ਸਿਰ੍ਫ਼ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਕੀ ਵਜਹ ਸੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹੇਂ ਯਾਦ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ। ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਂ ਕੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਰ ਉਂਗਲੀ ਉਠਾਤੇ ਹੁਏ ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਮਨੀਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰੋਂ ਨੇ ਯਹ ਨਿਸ਼੍ਕਰ੍ਸ਼ ਦਿਯਾ ਥਾ ਕਿ ਉਨਕੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਈਸ਼੍ਵਰ ਭੀ ਨਹੀਂ ਜਾਨਤਾ ਔਰ ਜਨਤਾ ਨੇ ਜਿਸੇ ਏਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਕੀ ਤਰਹ ਅਪਨਾ ਲਿਯਾ ਥਾ, ਉਸ ਨਿਸ਼੍ਕਰ੍ਸ਼ ਔਰ ਉਸ ਸਮਝਦਾਰੀ ਕੋ ਐਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਪਰ ਬਦਲਨੇ ਕਾ ਕਾਮ ਕਿਯਾ ਸ਼ਰਤਚਂਦ੍ਰ ਕੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਨੇ ਔਰ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਂ ਕੇ ਪਰਮ ਮਿਤ ਇਸ ਲੇਖਕ ਕੀ ਉਲਝੀ ਹੁਈ ਜਿਂਦਗੀ ਕੀ ਕੜਿਯੋਂ ਕੋ ਸੁਲਝਾਕਰ ਹਮੇਂ ਉਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾ ਸੇ ਅਵਗਤ ਕਰਾਯਾ ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਰਤ ਜੈਸੇ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਕੋ ਨਿਰ੍ਮਿਤ ਕਿਯਾ। ਸ਼ਰਤ ਕੀ ਸਾਰੀ ਕਿਤਾਬੇਂ ਤੋ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਪਢ ਪਾਯਾ, ਲੇਕਿਨ ‘ਆਵਾਰਾ ਮਸੀਹਾ’ ਨੇ ਜੈਸੇ ਸ਼ਰਤ ਕੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਸਾਰ ਸੇ ਅਵਗਤ ਕਰਾ ਦਿਯਾ ਕਿ ‘ਮਨੁਸ਼੍ਯਤਾ ਸਤੀਤ੍ਵ ਸੇ ਬੜੀ ਵਸ੍ਤੁ ਹੈ।’ ਮੈਂ ਦੋ ਟੂਕ ਲਹਜੇ ਮੇਂ ਕਹਨਾ ਚਾਹਤਾ ਹੂਂ ਕਿ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਮੁਝੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਂ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਅਧਿਕ ਸਂਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਨਾਯਾ, ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਂਬਂਧੀ ਪਰਂਪਰਾਗਤ ਨਜ਼ਰਿਏ ਕੇ ਜੋ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਥੇ ਮੇਰੇ ਭੀਤਰ ਉਨਕੋ ਜੈਸੇ ਆਮੂਲ ਰੂਪ ਸੇ ਬਦਲ ਦਿਯਾ।
ਸਿਰ੍ਫ਼ ਬਾਂਗ੍ਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲ੍ਕਿ ਸਂਪੂਰ੍ਣ ਭਾਰਤੀਯ ਕਲਾ-ਸਾਹਿਤ੍ਯ, ਖਾਸਕਰ ਹਿਂਦੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਪਰ ਸ਼ਰਤਚਂਦ੍ਰ ਕੇ ਰੂਮਾਨੀ ਭਾਵਬੋਧ ਕਾ ਗਹਰਾ ਅਸਰ ਰਹਾ ਹੈ। ਜਿਨ ਦਿਨੋਂ ਮੈਂ ਪਹਲੀ ਬਾਰ ‘ਆਵਾਰਾ ਮਸੀਹਾ’ ਪਢ ਰਹਾ ਥਾ, ਉਸਵਕ੍ਤ ਭੀ ਕਈ ਹਿਂਦੀ ਫਿਲ੍ਮੋਂ ਕੀ ਯਾਦ ਆਤੀ ਰਹੀ ਥੀ। ਇਸਬਾਰ ਇਸ ਲੇਖ ਕੋ ਲਿਖਨੇ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਮੇਂ ਭੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁਆ। ਬਸ, ਐਸੇ ਹੀ ਥੋੜਾ ਮੂਡ ਚੇਂਜ ਕਰਨੇ ਕੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਸੇ ਮੈਂਨੇ ਗੁਰੁਦਤ੍ਤ ਕੀ ਕ੍ਲਾਸਿਕ ਫਿਲ੍ਮ ‘ਪ੍ਯਾਸਾ’ ਲਗਾ ਦੀ, ਉਸੇ ਦੇਖਤੇ ਹੁਏ ਲਗਾ ਕਿ ਜੈਸੇ ਕੋਈ ਗਹਰਾ ਰਿਸ਼੍ਤਾ ਹੈ ਉਸਕੇ ਨਾਯਕ ਕਾ ਸ਼ਰਤ ਔਰ ਉਨਕੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕੇ ਨਾਯਕੋਂ ਕੇ ਸਾਥ। ਯਹਾਂ ਚਰ੍ਚਾ ਦੂਸਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਮੇਂ ਜਾ ਸਕਤੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਕਹਨਾ ਦਰਅਸਲ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਤਚਂਦ੍ਰ ਕੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਮੇਂ ਨਏ ਕਿਸ੍ਮ ਕੇ ਸਂਵਦੇਨਸ਼ੀਲ ਮਨੁਸ਼੍ਯੋਂ ਕੋ ਗਢਨੇ ਮੇਂ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿਯਾ ਹੈ। ਹਿਂਦੀ ਸਹਿਤ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਮੇਂ ਉਨਕੀ ਰਚਨਾਓਂ ਕਾ ਅਨੁਵਾਦ ਇਸੀ ਕਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਅਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਨਕੀ ਜੀਵਨੀ ‘ਆਵਾਰਾ ਮਸੀਹਾ’ ਕੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਸਿਰ੍ਫ਼ ਹਿਂਦੀ ਭਾਸ਼ਿਯੋਂ ਕੇ ਬੀਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਅਂਗ੍ਰੇਜੀ ਸਹਿਤ ਅਨ੍ਯ ਭਾਰਤੀਯ ਭਾਸ਼ਾਓਂ ਮੇਂ ਭੀ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਕਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੁਆ। ਇਸਕੇ ਕਈ-ਕਈ ਸਂਸ੍ਕਰਣ ਨਿਕਲੇ।
‘ਆਵਾਰਾ ਮਸੀਹਾ’ ਕਿਸੀ ਭੀ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਕੇ ਲਿਏ ਏਕ ਚੁਨੌਤੀ ਕੀ ਤਰਹ ਹੈ। ਬਗ਼੍ੌਰ ਕਿਸੀ ਸ੍ਕਾੋਲਰਸ਼ਿਪ ਯਾ ਕਿਸੀ ਅਨੁਦਾਨ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰਹ ਸ਼ਰਤ ਕੀ ਜਿਂਦਗੀ ਸੇ ਸਂਬਂਧਿਤ ਤਮਾਮ ਜਗਹੋਂ ਮੇਂ ਗਏ ਔਰ ਉਨਸੇ ਜੁੜੇ ਤਮਾਮ ਲੋਗੋਂ ਔਰ ਸਂਦਰ੍ਭੋਂ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਜਾਨਕਾਰਿਯਾਂ ਇਕਟ੍ਠੀ ਕੀ, ਉਸ ਤਰਹ ਸ਼ਾਯਦ ਹੀ ਆਜ ਕਾ ਕੋਈ ਲੇਖਕ ਕਰ ਪਾਏਗਾ। ਬੇਹਦ ਸ਼੍ਰਮਸਾਧ੍ਯ ਤਰੀਕੇ ਔਰ ਪਰਫੇਕ੍ਸ਼ਿਨਿਸ੍ਟ ਏਪ੍ਰੋਚ ਕੇ ਸਾਥ ਵਿਘ੍ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਇਸੇ ਲਿਖਾ। ਸ਼ਰਤ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਲੋਗੋਂ ਕੀ ਪਰਸ੍ਪਰ ਏਕ-ਦੂਸਰੇ ਕੋ ਕਾਟਤੀ ਅਵਧਾਰਣਾਏਂ, ਖ਼ੁਦ ਕੋ ਗੋਪਨ ਰਖਨੇ ਕੀ ਉਨਕੀ ਆਦਤ ਔਰ ਗਾਂਵ, ਭਾਗਲਪੁਰ, ਰਂਗੂਨ ਔਰ ਕਲਕਤ੍ਤਾ ਆਦਿ ਕਈ ਜਗਹੋਂ ਮੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਗਈ ਉਨਕੀ ਜਿਂਦਗੀ ਕੋ ਸਮੇਟਤੇ ਹੁਏ ਅਸਲੀ ਸ਼ਰਤ ਕੋ ਸਾਮਨੇ ਲਾਨਾ ਇਤਨਾ ਆਸਾਨ ਨ ਥਾ। ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਾ ਹੈ- ‘‘ਸ਼ਰਤ ਬਾਬੂ ਕਾ ਜੀਵਨਕ੍ਰਮ ਇਤਨਾ ਉਲਝਾ ਹੁਆ, ਇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਰਂਖਲ ਹੈ ਕਿ ਉਸਮੇਂ ਤਾਰਤਮ੍ਯ ਬੈਠਾਨਾ, ਉਸਕੇ ਕ੍ਰਮ ਕੋ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਦੁਸ਼੍ਕਰ ਕਾਰ੍ਯ ਹੈ। ਕੌਨ-ਸੀ ਘਟਨਾ ਕਬ ਘਟੀ, ਕੈਸੇ ਘਟੀ, ਕਬ ਕਹਾਂ ਰਹੇ, ਕਿਤਨੇ ਦਿਨ ਰਹੇ, ਕੌਨ-ਸਾ ਭਾਸ਼ਣ ਕਬ ਦਿਯਾ, ਕ੍ਯਾ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਕਹਾ, ਇਸਕਾ ਸਹੀ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਹੀਂ ਉਪਲਬ੍ਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਹੈ ਵਹ ਏਕਦਮ ਵਿਸ਼ਰਂਖਲ ਹੈ। ਉਸਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਮੇਂ ਮੁਝੇ ਬਰਸੋਂ ਯਹਾਂ-ਵਹਾਂ ਭਟਕਨਾ ਪੜਾ। ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਿਯੋਂ ਕੀ ਸ਼ਰਣ ਲੀ, ਵਿਸ਼੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਲਯ ਕੇ ਕੈਲੇਂਡਰ ਦੇਖੇ, ਸ੍ਕੂਲ-ਕਾਲੇਜ ਕੇ ਰਜਿਸ੍ਟਰ ਟਟੋਲੇ, ਪੁਰਾਨੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾਏਂ ਢੂਂਢੀ, ਤਬ ਕੁਛ ਰੂਪ ਬਨ ਸਕਾ।’’ ਯਹ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਕੀ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਨੀ ਮੇਹਨਤ ਕੇ ਬਾਦ ਭੀ ਉਨ੍ਹੇਂ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੁਛ ਰੂਪ ਬਨ ਸਕਾ’, ਵਰ੍ਨਾ ਅਪਨੇ ਤਈਂ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਕੋ ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕ ਬਨਾਨੇ ਮੇਂ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੋੜੀ ਹੈ। ਪਹਲੇ ਸਂਸ੍ਕਰਣ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮੇਂ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਏਕ ਜਗਹ ਲਿਖਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹੇ ਕਲਾ ਕੋ ਭਲੇ ਹੀ ਖੋਯਾ ਹੋ, ਆਸ੍ਥਾ ਕੋ ਨਹੀਂ ਖੋਯਾ ਔਰ ਨਿਰਂਤਰ ਸਸ਼ਕ੍ਤ ਔਰ ਸਚ੍ਚੀ ਸਂਵੇਦਨਾ ਕੀ ਘੜਿਯੋਂ ਕੋ ਖੋਜਨੇ ਕਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨ ਕਿਯਾ ਹੈ। ਯਹਾਂ ਯਹ ਜਾਨਨਾ ਦਿਿਲਚਸ੍ਪ ਹੋਗਾ ਕਿ ਸ਼ਰਤ ਖ਼ੁਦ ਸਚ੍ਚੀ ਸਂਵੇਦਨਾ ਕੀ ਘੜਿਯੋਂ ਕੋ ਏਕਦਮ ਪਰਫੇਕ੍ਸ਼ਨ ਕੇ ਸਾਥ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਮੇਂ ਦਰ੍ਜ ਕਰਨਾ ਅਪਨਾ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮਾਨਤੇ ਥੇ। ‘ਵਿਰਾਜ ਬਹੂ’ ਕੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾ ਕਾ ਜਿ਼ਕ੍ਰ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਮੇਂ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਤ ਅਸੀਮ ਧੈਰ੍ਯ ਕੇ ਸਾਥ ਕਾਟ-ਪੀਟ ਕਰਨੇ ਲਿਖਤੇ ਥੇ। ਜਬ ਤਕ ਉਨਕਾ ਏਕ੍ਸਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਹਜ ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਝਰ ਕੇ ਸਮਾਨ ਨ ਹੋ ਜਾਤਾ ਥਾ, ਤਬ ਤਕ ਉਨ੍ਹੇਂ ਤਰਪ੍ਤਿ ਨ ਹੋਤੀ ਥੀ। ਰਾਤ ਕਾ ਲਿਖਾ ਦਿਨ ਮੇਂ ਗਲਤ ਜਾਨ ਪੜਤਾ ਥਾ। ਲੇਕਿਨ ਯਹ ਗਲਤੀ ਵ੍ਯਾਕਰਣ ਕੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਥੀ। ਇਸੇ ਵੇ ਭਾਵੋਂ ਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਨੇ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾ ਅਭਾਵ ਮਾਨਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਉਸੇ ਦੂਰ ਕਰਨੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹਤੇ ਹੈਂ।
‘ਆਵਾਰਾ ਮਸੀਹਾ’ ਏਕ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਦ੍ਵਾਰਾ ਏਕ ਤਰਹ ਸੇ ਸ਼ਰਤ ਕੋ ਸਮਝਨੇ ਕੀ ਮਹਤ੍ਵਪੂਰ੍ਣ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਇਸਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇਸ ਨਾਤੇ ਭੀ ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ। ਯਹ ਜੀਵਨੀ ਦਿਸ਼ਾਹਾਰਾ, ਦਿਸ਼ਾ ਕੀ ਖੋਜ ਔਰ ਦਿਸ਼ਾਂਤ ਨਾਮਕ ਤੀਨ ਪਰ੍ਵਾਂ ਮੇਂ ਬਂਟੀ ਹੈ। ਹਰ ਪਰ੍ਵ ਕਈ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਸਂਗੋਂ ਮੇਂ ਬਂਟੇ ਹੈਂ। ਕਿਤਾਬ ਕੇ ਭੀਤਰ ਤੋ ਸਿਰ੍ਫ਼ ਕ੍ਰਮ ਸਂਖ੍ਯਾਏਂ ਦੀ ਗਈ ਹੈਂ, ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਮੇਂ ਜਹਾਂ ਪਰ੍ਵੋਂ ਕਾ ਪਰਿਚਯ ਹੈ, ਵਹਾਂ ਉਨ ਕ੍ਰਮ ਸਂਖ੍ਯਾਓਂ ਕੇ ਸਾਥ ਸ਼ੀਰ੍ਸ਼ਕ ਭੀ ਲਗੇ ਹੁਏ ਹੈਂ, ਜੋ ਉਨਕੇ ਜੀਵਨਕਥਾ ਕਾ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪ ਮੇਂ ਏਕ ਸਂਕੇਤ ਦੇਤੇ ਹੈਂ, ਜੈਸੇ- ਵਿਦਾ ਕਾ ਦਰ੍ਦ, ਭਾਗਲਪੁਰ ਮੇਂ ਕਠੋਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਰੋਬਿਨਹੁਡ, ਅਚ੍ਛੇ ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥੀ ਸੇ ਕਥਾ-ਵਿਦ੍ਯਾ-ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਤਕ, ਰਾਜੂ ਉਰ੍ਫ਼ ਇਂਦ੍ਰਨਾਥ ਸੇ ਪਰਿਚਯ, ਏਕ ਪ੍ਰਰੇਮਪ੍ਲਾਵਿਤ ਆਤ੍ਮਾ ਆਦਿ। ਭਾਗਲਪੁਰ ਸ਼ਰਤ ਕਾ ਨਨਿਹਾਲ ਥਾ, ਵਹੀਂ ਕੇ ਉਨਕੇ ਬਚਪਨ ਕੇ ਪ੍ਰਸਂਗੋਂ ਸੇ ਜੀਵਨੀ ਕੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਬੇਹਦ ਸ਼ਰਾਰਤੀ, ਮੇਧਾਵੀ, ਸਾਹਸੀ ਔਰ ਸਂਵਦੇਨਸ਼ੀਲ ਬਾਲਕ ਕੇ ਬਚਪਨ ਕਾ ਬੜਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਰ੍ਣਨ ਕਿਯਾ ਹੈ। ਭਾਗਲਪੁਰ ਹੋ ਯਾ ਗਾਂਵ ਦੇਵਾਨਂਦਪੁਰ, ਉਸਕੀ ਸ਼ਰਾਰਤੋਂ ਔਰ ਦੁਸ੍ਸਾਹਸਿਕ ਕਾਰ੍ਯੋਂ ਸੇ ਲੋਗ ਬੜੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਤੇ ਥੇ। ਲੇਕਿਨ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਲਿਖਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ‘ਵਹ ਖਿਲਾੜੀ ਥਾ, ਵਿਦ੍ਰੋਹੀ ਭੀ ਉਸੇ ਕਹ ਸਕਤੇ ਹੈਂ, ਪਰ ਬਦਮਾਸ਼ ਵਹ ਕਿਸੀ ਦਰਸ਼੍ਟਿ ਸੇ ਨਹੀਂ ਥਾ।’ ਬਚਪਨ ਔਰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮ੍ਰ ਮੇਂ ਹੀ ਉਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮ ਪਰ੍ਯਵੇਕ੍ਸ਼ਣ ਕੀ ਪ੍ਰਵਰਤ੍ਤਿ, ਦੁਖ ਕੀ ਗਹਰੀ ਸਮਝ, ਪ੍ਰੇਮ ਵ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਕੀ ਉਸਕੀ ਅਦਮ੍ਯ ਚਾਹ ਔਰ ਗਹਰੇ ਨ੍ਯਾਯਬੋਧ ਕੇ ਪ੍ਰਸਂਗੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਯਹ ਜੀਵਨੀ ਆਗੇ ਬਢਤੀ ਹੈ। ਬਾਲ ਸਂਗਿਨੀ ਧੀਰੂ, ਦੁਸ੍ਸਾਹਸੀ ਕਾਰਨਾਮੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੋਸ੍ਤ ਰਾਜੂ ਔਰ ਵੇ ਸਾਰੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਜਿਨਕਾ ਸ਼ਰਤ ਪਰ ਗਹਰਾ ਅਸਰ ਪੜਾ, ਉਨ੍ਹੇਂ ਭੀ ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਨੇ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿਯਾ ਹੈ। ਉਸ ਜੀਵਨ ਕੇ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ੁਦ ਅਪਨੀ ਗਰੀਬੀ, ਅਭਾਵ ਔਰ ਉਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤ-ਸਮਾਜ ਬਹਿਸ਼੍ਕਰਤ ਲੋਗੋਂ ਕੀ ਪੀੜਾ ਸੇ ਸ਼ਰਤ ਕਾ ਗਹਰਾ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਕਾਰ ਹੁਆ, ਜਿਸਨੇ ਉਨਕੀ ਚੇਤਨਾ ਔਰ ਭਾਵ ਧਾਰਾ ਕੋ ਰਚਨੇ ਮੇਂ ਅਹਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸੀ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਕੂਲ ਕੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੇ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਕਿਤਾਬੇਂ ਭੀ ਖ਼ੂਬ ਪਢੀਂ। ਗਲ੍ਪ ਗਢਕਰ ਸੁਨਾਨੇ ਕੀ ਜੋ ਉਨਕੀ ਜਨ੍ਮਜਾਤ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਥੀ, ਉਸਮੇਂ ਵੇ 15 ਵਰ੍ਸ਼ ਕੀ ਉਮ੍ਰ ਮੇਂ ਪਾਰਂਗਤ ਹੋ ਚੁਕੇ ਥੇ। ਪਿਤਾ ਕੀ ਅਧੂਰੀ ਕਹਾਨਿਯੋਂ ਨੇ ਭੀ ਉਨਕੇ ਲਿਏ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕਾ ਕਾਮ ਕਿਯਾ।
ਤਤ੍ਕਾਲੀਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਸਾਮਾਜਿਕ ਪਰਿਸ੍ਥਿਤਿਯੋਂ ਔਰ ਵੈਚਾਰਿਕ ਬਹਸੋਂ ਔਰ ਟਕਰਾਹਟੋਂ ਨੇ ਸ਼ਰਤ ਕੀ ਜਿਂਦਗੀ ਕੋ ਕਿਸ ਹਦ ਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਿਯਾ, ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਨੇ ਇਸੇ ਭੀ ਦੇਖਨੇ ਕੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀ ਹੈ। ਏਕ ਓਰ ਜਾਤਿ-ਭੇਦ, ਕੁਲੀਨਤਾ, ਬਾਲ ਵਿਵਾਹ, ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਔਰ ਕਈ ਧਾਰ੍ਮਿਕ ਰੂਢਿਯੋਂ ਔਰ ਆਡਂਬਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾਫ ਸਾਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਕੇ ਸ੍ਵਰ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਰਹੇ ਥੇ ਤੋ ਦੂਸਰੀ ਓਰ ਉਸਕੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ਮੇਂ ਪੁਰਾਤਨਪਂਥੀ-ਕਟ੍ਟਰਪਂਥੀ ਲੋਗ ਸੁਧਾਰਵਾਦਿਯੋਂ ਕੋ ਜਾਤਿ-ਬਹਿਸ਼੍ਕਰਤ ਕਰ ਰਹੇ ਥੇ, ਉਨ੍ਹੇਂ ਸਾਰ੍ਵਜਨਿਕ ਤੌਰ ਪਰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਨੇ ਕਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਛੋੜਤੇ ਥੇ। ਸ਼ਰਤ ਕੇ ਨਾਨਾ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਗਂਗੋਪਾਧ੍ਯਾਯ ਕਟ੍ਟਰਪਂਥਿਯੋਂ ਕੇ ਦਲ ਕੇ ਨੇਤਾ ਥੇ, ਜਬਕਿ ਸ਼ਰਤ ਕਾ ਸ੍ਵਚ੍ਛਂਦ ਔਰ ਸਂਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਨ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਇਸਕਾ ਪ੍ਰਬਲ ਵਿਰੋਧੀ ਥਾ। ਸੁਧਾਰਵਾਦਿਯੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਹੋਨੇ ਕੇ ਕਾਰਣ ਸ਼ਰਤ ਕੋ ਭੀ ਬੁਰੀ ਤਰਹ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਿਯਾ ਗਯਾ। ਫਿਰ ਪੈਸੇ ਕੇ ਅਭਾਵ ਮੇਂ ਉਨਕੀ ਪਢਾਈ ਛੂਟ ਗਈ। ਉਨਕਾ ਮਨ ਗਾਨੇ-ਬਜਾਨੇ, ਨਾਟਕ ਕਰਨੇ ਔਰ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਸਰਜਨ ਮੇਂ ਲਗਨੇ ਲਗਾ ਔਰ ਅਪਨੇ ਪਰਮ ਮਿਤ੍ਰ ਰਾਜੂ ਕੇ ਸਾਥ ਕਾਲੀਦਾਸੀ ਨਾਮ ਕੀ ਵੇਸ਼੍ਯਾ ਕੇ ਯਹਾਂ ਭੀ ਜਾਨੇ ਲਗੇ। ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਤਥਾਕਥਿਤ ਕੁਕਰ੍ਮੋਂ ਕੇ ਕਾਰਣ ਕੁਲੀਨੋਂ ਕੇ ਸਮਾਜ ਮੇਂ ਉਸਕੀ ਮਰ੍ਯਾਦਾ ਨਿਰਂਤਰ ਘਟ ਰਹੀ ਥੀ। ਇਸੀਲਿਏ ਅਕੁਲੀਨੋਂ ਮੇਂ ਹੀ ਉਸੇ ਸ਼ਰਣ ਲੇਨੀ ਪੜਤੀ ਥੀ। ਵਹੀਂ ਪਰ ਉਸਨੇ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਕੀ ਖੋਜ ਕੀ ਔਰ ਜਾਨਾ ਕਿ ਮਨੁਸ਼੍ਯਤ੍ਵ ਸਤੀਤ੍ਵ ਸੇ ਬੜੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।’ ਮਗਰ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੋਂ ਸ਼ਰਤ ਕਾ ਸਾਥੀ ਰਾਜੂ ਪਿਤਾ ਕੀ ਪਿਟਾਈ ਕੇ ਕਾਰਣ ਕਹੀਂ ਚਲਾ ਗਯਾ, ਸ਼ਾਯਦ ਸਾਧੁ ਹੋ ਗਯਾ। ਏਕ ਭਾਰੀ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਉਭਰ ਆਯਾ ਸ਼ਰਤ ਕੇ ਜੀਵਨ ਮੇਂ। ਫਿਰ 21 ਸਾਲ ਕੀ ਉਮ੍ਰ ਮੇਂ ਉਨ੍ਹੋਨੇ ਪਹਲੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀ ਔਰ ਉਸੇ ਛੋੜਾ। ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਸਰਜਨ ਮੇਂ ਖ਼ੁਦ ਕੋ ਵ੍ਯਸ੍ਤ ਰਖਨੇ ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀ। ਰਚਨਾਕਾਰ ਮਿਤ੍ਰੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਸਾਹਿਤ੍ਯਿਕ ਸਭਾਏਂ ਕੀਂ। ਉਸੀ ਵਕ੍ਤ ਏਕ ਦੋਸ੍ਤ ਕੀ ਵਿਧਵਾ ਬਹਨ ਨਿਰੁਪਮਾ, ਜਿਨਕੀ ਸਰਜਨਸ਼ੀਲਤਾ ਕੋ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰੋਤ੍ਸਾਹਿਤ ਕਿਯਾ, ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਵੇ ਆਕਰ੍ਸ਼ਿਤ ਹੁਏ। ਲੇਕਿਨ ਕੁਲੀਨਤਾ, ਸਂਸ੍ਕਾਰ, ਰੀਤਿ-ਰਿਵਾਜ ਔਰ ਉਨਕੀ ਖ਼ੁਦ ਕੀ ਕੁਖ਼੍ਯਾਤਿ ਆੜੇ ਆਈ। ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੁਛ ਭੀ ਹੁਆ ਹੋ, ਯੌਵਨ ਕੀ ਉਸ ਪ੍ਰਥਮ ਬੇਲਾ ਮੇਂ ਯਹ ਪ੍ਯਾਰ ਵ੍ਯਰ੍ਥ ਹੋ ਗਯਾ। ਲੇਕਿਨ ਸਮਸ੍ਤ ਉਚ੍ਛਰਂਖਲਤਾਓਂ ਕੇ ਬੀਚ ਵਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੇ ਲਿਏ ਉਸਕੇ ਅਂਤਰ ਮੇਂ ਸਮਾ ਗਯਾ।.....ਇਸ ਵੇਦਨਾ ਕੋ ਸ੍ਨੇਹ ਕਹੋ, ਪ੍ਰੇਮ ਕਹੋ, ਆਯੁ ਕਾ ਦੋਸ਼ ਕਹੋ, ਪਰ ਇਸਕੇ ਅਸ੍ਤਿਤ੍ਵ ਸੇ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ।’
ਕਈ ਬਾਰ ਯਹ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਤ ਜੀਵਨ ਸੇ ਭਾਗਤੇ ਹੈਂ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਉਨ੍ਹੇਂ ਅਪਨੀ ਓਰ ਖੀਂਚਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਯਹ ਜੋ ਜੀਵਨ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗਹਰੀ ਆਸਕ੍ਤਿ ਹੈ ਕਈ ਬਾਰ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਮਹਜ ਉਸਕੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ਜੈਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਸਚ ਤੋੋ ਯਹ ਹੈ ਕਿ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਵੇ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਚਾਹਤੇ। ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਅਸਫਲਤਾ, ਘਰ ਕੀ ਖ਼ਰਾਬ ਆਰ੍ਥਿਕ ਦਸ਼ਾ ਕੇ ਕਾਰਣ ਵੇ ਨਿਰੂਦ੍ਦੇਸ਼੍ਯ ਘਰ ਛੋੜਕਰ ਨਿਕਲ ਗਯੇ, ਕਈ ਦਿਨ ਤਕ ਸਂਨ੍ਯਾਸਿਯੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਉਨਸੇ ਬਿਛੜਕਰ ਸਂਨ੍ਯਾਸੀ ਕੇ ਵੇਸ਼ ਮੇਂ ਹੀ ਮੁਜਫ੍ਫਰਪੁਰ ਪਹੁਂਚੇ, ਪਰ ਏਕ ਰੋਜ਼ ਏਕ ਖ਼ਤ ਲਿਖਤੇ ਹੁਏ ਦੇਖ ਲੋਗੋਂ ਕੋ ਉਨਪਰ ਸਂਦੇਹ ਹੁਆ, ਅਂਤਤ ਪਹਚਾਨ ਲਿਏ ਗਏ। ਫਿਰ ਵਹਾਂ ਭੀ ਵੇ ਲੋਗੋਂ ਸੇ ਘਿਰ ਗਏ। ਪਿਤਾ ਕੀ ਮਰਤ੍ਯੁ ਕੇ ਕਾਰਣ ਲੌਟੇ। ਘਰ ਕੀ ਦਸ਼ਾ ਦੇਖ ਕਮਾਨੇ ਕਲਕਤ੍ਤਾ ਗਏ, ਵਹਾਂ ਏਕ ਮਾਮਾ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਮੇਂ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਨੌਕਰੋਂ ਜੈਸਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰ, ਘਰਣਾ ਔਰ ਅਪਮਾਨ ਝੇਲੇ। ਕਲਕਤ੍ਤਾ ਕੇ ਪਾਸ ਏਕ ਗਾਂਵ ਮੇਂ ਬਹਨ ਕੇ ਯਹਾਂ ਰਹਨੇ ਕੋ ਸੋਚਾ, ਪਰ ਬਹਨੋਈ ਕੋ ਹਿਮ੍ਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁਈ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਵੇ ਰਂਗੂਨ ਚਲ ਪੜੇ।ਲਿਂਕਨ ਕੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਤ੍ਵ ਸੇ ਤੁਲਨਾ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਾ ਹੈ- ਸ਼ਰਤ ਕੀ ਪ੍ਰਿਯਤਮਾ ਕੀ ਮਰਤ੍ਯੁ ਤੋ ਨਹੀਂ ਹੁਈ ਥੀ, ਪਰ ਬਿਛੋਹ ਸਂਪੂਰ੍ਣ ਥਾ। ਉਸ ਬਿਛੋਹ ਕਾ ਉਸਕੇ ਜੀਵਨ ਪਰ ਗਹਰਾ ਔਰ ਸ੍ਥਾਯੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੜਾ। ਉਸਨੇ ਕਹੀਂ ਲਿਖਾ ਹੈ, ‘‘ਸਚ੍ਚਾ ਪ੍ਰੇਮ ਮਿਲਾਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੂਰ ਭੀ ਕਰਤਾ ਹੈ।’ ਕ੍ਯਾ ਵਹ ਇਸੀਲਿਏ ਤੋ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹਾ ਥਾ? ਔਰ ਯਹ ਕੇਵਲ ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਕਾ ਹੀ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹ ਜਾਤਾ, ਬਲ੍ਕਿ ਪਾਠਕ ਕੇ ਭੀਤਰ ਭੀ ਯਹੀ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਤਾ ਹੈ।
ਟੈਜੇਡੀ ਸ਼ਰਤ ਕਾ ਕਹੀਂ ਪੀਛਾ ਨਹੀਂ ਛੋੜਤੀ। ਰਂਗੂਨ ਮੇਂ ਉਨ੍ਹੇਂ ਮੌਸਾ ਕੇ ਘਰ ਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਣ ਆਸ਼੍ਰਯ ਮਿਲਤਾ ਹੈ। ਮਗਰ ਮੌਸਾ ਕੀ ਅਚਾਨਕ ਮਰਤ੍ਯੁ ਹੋ ਜਾਤੀ ਹੈ ਔਰ ਮਾਮਾ ਲੋਗ ਜਬ ਵਹਾਂ ਪਹੁਂਚਤੇ ਹੈਂ ਤੋ ਉਨਕੇ ਜ਼੍ਾਰਿਏ ਉਨਕੀ ਚਰਿਤ੍ਰਹੀਨਤਾ ਕੇ ਕਿਸ੍ਸੇ ਮੌਸੀ ਤਕ ਪਹੁਂਚ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਸਦਾ ਕੇ ਲਿਏ ਉਸ ਘਰ ਕੋ ਉਨ੍ਹੇਂ ਛੋੜਨਾ ਪੜਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੌਦ੍ਧ ਸਾਧੁ ਪੌਂਗੀ ਬਨਕਰ ਘੂਮੇ, ਕਈ ਨੌਕਰਿਯਾਂ ਕੀ, ਅਚ੍ਛਾ ਗਾਨੇ ਕੇ ਕਾਰਣ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰ੍ਮਚਾਰਿਯੋਂ ਔਰ ਅਫਸਰੋਂ ਕੇ ਬੀਚ ਭੀ ਉਨਕੀ ਮਾਂਗ ਬਢੀ, ਬਾਦ ਮੇਂ ਗਾਨਾ ਛੂਟ ਗਯਾ, ਲੇਕਿਨ ਪਢਨਾ ਨਹੀਂ ਛੋੜਾ, ਖਾਸਕਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਕਾ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਖੂਬ ਅਧ੍ਯਯਨ ਕਿਯਾ। ਚਾਹਨੇ ਵਾਲੋਂ ਕੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਥੀ, ਲੇਕਿਨ ਹਰ ਪ੍ਯਾਰ ਕੋ ਖੋਨੇ ਕੋ ਵਹ ਜੈਸੇ ਅਭਿਸ਼ਪ੍ਤ ਥੇ। ਰਂਗੂਨ ਮੇਂ ਭੀ ਮਿਤ੍ਰ ਬਂਗਚਂਦ੍ਰ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕੋ ਏਕ ਬੀਮਾਰੀ ਸੇ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕੇ। ਏਕ ਬੂਢੇ ਕੇ ਸਾਥ ਜਬਰਨ ਬ੍ਯਾਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਲੜਕੀ ਸ਼ਾਂਤਿ ਕੋ ਨ੍ਯਾਯ ਦਿਲਾਨੇ ਕੇ ਚਕ੍ਕਰ ਮੇਂ ਉਸਸੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕੀ, ਮਗਰ ਉਸਕਾ ਸਾਥ ਦੋ ਸਾਲ ਕਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਰਹਾ। ਪ੍ਲੇਗ ਮੇਂ ਪਹਲੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਕੀ ਮਰਤ੍ਯੁ ਹੁਈ ਔਰ ਫਿਰ ਉਨਕੇ ਬਚ੍ਚੇ ਕਾ। ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਕਾ ਆਕਲਨ ਹੈ ਕਿ ਕੈਸ਼ੋਰ੍ਯ ਕੇ ਅਸਫਲ ਪੇ੍ਰਮ ਕੇ ਸਮਾਨ ਇਸ ਸਦਮੇ ਕਾ ਭੀ ਸ਼ਰਤ ਕੇ ਜੀਵਨ ਪਰ ਗਹਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੜਾ।
ਏਕ ਲੇਖਕ ਕੇ ਰੂਪ ਮੇਂ ਸ਼ਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਪਨੇ ਕੋ ਛਿਪਾਤੇ ਰਹੇ, ਮਗਰ ਰਂਗੂਨ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਨਕੀ ਅਨੁਮਤਿ ਕੇ ਬਗੈਰ ਮਾਮਾ ਸੁਰੇਦ੍ਰਨਾਥ ਨੇ ਉਨਕਾ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ‘ਬੜੀ ਦੀਦੀ’ ਸਰਲਾ ਦੇਵੀ ਚੈਧਰਾਨੀ ਕੋ ‘ਭਾਰਤੀ’ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਮੇਂ ਛਪਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਦੇ ਦਿਯਾ। ਉਸਕੇ ਛਪਤੇ ਹੀ ਬਾਂਗ੍ਲਾ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਮੇਂ ਜੈਸੇ ਤੂੂਫਾਨ ਆ ਗਯਾ। ਉਧਰ ਰਂਗੂਨ ਮੇਂ ਭੀ ਉਨਕੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਛਿਪੀ ਨ ਰਹ ਸਕੀ। ਇਸ ਬੀਚ ਸਂਕਟ ਮੇਂ ਫਂਸੀ ਏਕ ਲੜਕੀ ਸੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕੀ ਔਰ ਉਸੇ ਨਾਮ ਦਿਯਾ ਹਿਰਣ੍ਮਯੀ। ਹਿਰਣ੍ਮਯੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਉਨਕੀ ਪਤ੍ਨੀ ਬਨਕਰ ਰਹੀਂ। ਯਦ੍ਯਪਿ ਘਰ ਮੇਂ ਆਗ ਲਗਨੇ ਸੇ ‘ਚਰਿਤ੍ਰਹੀਨ’ ਔਰ ‘ਨਾਰੀ ਕਾ ਇਤਿਹਾਸ’ ਤਥਾ ਅਨੇਕ ਪੁਸ੍ਤਕੇਂ ਜਲ ਗਈਂ। ਮਗਰ ਯਹ ਦੁਰ੍ਘਟਨਾ ਭੀ ਸ਼ਰਤ ਕੇ ਇਸ ਨਏ ਦੌਰ ਕੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਮੇਂ ਬਾਧਾ ਨਹੀਂ ਬਨ ਪਾਈ। ਉਨਕਾ ਕਲਕਤ੍ਤਾ ਆਨਾ-ਜਾਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁਆ। ‘ਚਰਿਤ੍ਰਹੀਨ’ ਕੀ ਪਾਂਡੁਲਿਪਿ ਫਿਰ ਸੇ ਤੈਯਾਰ ਕੀ, ਨਈ ਕਹਾਨਿਯਾਂ ਲਿਖੀਂ ਔਰ ਉਨਕੇ ਛਪਨੇ ਕੇ ਸਾਥ ਹੀ ਉਨਕੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਬਢਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਵੇ ਕਲਕਤ੍ਤਾ ਆ ਗਏ। ਯਹਾਂ ਨਏ-ਨਏ ਉਪਨ੍ਯਾਸੋਂ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੇ ਸਾਥ ਹੀ ਉਨਕੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਤਿਵਿਧਿਯਾਂ ਭੀ ਬਢੀ। ਸ਼ਰਤਚਂਦ੍ਰ ਕੋ ਅਪਾਰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਹਾਸਿਲ ਹੁਈ। ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਕੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋਂ ਮੇਂ- ‘‘ਲੇਖਕ ਕੋ ਬਹੁਤੋਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਾ ਥਾ, ਪਰ ਰਚਨਾਏਂ ਪਢਨੇ ਮੇਂ ਛਾਤ੍ਰ, ਕਿਰਾਨੀ, ਗਰਹਨਾਰੀ, ਵ੍ਯਾਪਾਰੀ ਸਬ ਏਕ-ਦੂਸਰੇ ਸੇ ਬਾਜ਼੍ਾੀ ਮਾਰ ਲੇ ਜਾਨੇ ਕੋ ਉਤ੍ਸੁਕ ਥੇ। ਛਾਤ੍ਰੋਂ ਕੀ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਾ ਕੀ ਪੁਸ੍ਤਕੋਂ ਕੇ ਨੀਚੇ ‘ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ’, ‘ਚਰਿਤ੍ਰਹੀਨ’ ਔਰ ‘ਦੇਵਦਾਸ’ ਆਦਿ ਛਿਪੇ ਰਹਤੇ। ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀ ਬਹੂ ਕੇ ਤਕਿਯੇ ਕੀ ਨੀਚੇ ਕਾਜਲ ਔਰ ਸਿਂਦੂਰ ਸੇ ਅਂਕਿਤ ‘ਪਲ੍ਲੀ ਸਮਾਜ’, ‘ਬਿਰਾਜਬਹੂ’ ਔਰ ‘ਬਿਂਦੁਰ ਛੇਲੇ’ ਕਾ ਮਿਲ ਜਾਨਾ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕ ਥਾ। ਯਹਾਂ ਤਕ ਕਿ ਬਨਿਯੇ ਕੀ ਦੁਕਾਨ ਪਰ ਜਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨ ਰਾਮਾਯਣ ਕਾ ਪਾਠ ਹੋਤਾ ਥਾ ਵਹਾਂ ਭੀ ‘ਬੜੀ ਦੀਦੀ’, ‘ਪਂਡਿਤ ਮੋਸ਼ਾਯ’ ਯਾ ‘ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ’ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਤੇ ਥੇ। ਇਸ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਕਾ ਕਾਰਣ ਯਹੀ ਥਾ ਕਿ ਉਨਕੇ ਪਾਤ੍ਰ ਜੀਵਨ ਮੇਂ ਸੇ ਉਭਰੇ ਥੇ, ਕਿਸੀ ਨਿਯਮ ਵਿਧਾਨ ਸੇ ਨਿਰ੍ਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁਏ।’’ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਮੇਂ ਏਕ ਜਗਹ ਸ਼ਰਤ ਕੋ ਏਕ ਸਜ੍ਜਨ ਸੁਝਾਵ ਦੇਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਵੇ ਵਰਂਦਾਵਨ ਕੇ ਉਨ ਕਿਸ਼ੋਰ-ਕਿਸ਼ੋਰਿਯੋਂ ਕੀ ਪ੍ਰੇਮ ਲੀਲਾ ਪਰ ਲਿਖੇ, ਜਹਾਂ ਇਂਦ੍ਰਿਯੋਂ ਕਾ ਕੋਈ ਸਂਪਰ੍ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਪਰ ਸ਼ਰਤ ਜੋ ਜਵਾਬ ਦੇਤੇ ਹੈਂ, ਵਹ ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ- ‘‘ਤੁਮ ਲੋਗੋਂ ਕੀ ਜੈਸੀ ਰੁਚਿ ਹੈ, ਉਸਸੇ ਤੋ ਕਹਾਨੀ ਔਰ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਜਾ ਸਕਤੇ। ਸਬ ਕੁਛ ਕੋ ਤੁਮ ਧਰ੍ਮ, ਮਰ੍ਮ ਔਰ ਕਰ੍ਮ ਕੀ ਦਰਸ਼੍ਟਿ ਸੇ ਦੇਖਤੇ ਹੋ।’’ ਜਬ ਉਨਕੇ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ‘ਚਰਿਤ੍ਰਹੀਨ’ ਕੋ ਏਕ ਸਂਪਾਦਕ ਨੇ ਅਨੈਤਿਕ ਔਰ ਅਸ਼੍ਲੀਲ ਬਤਾਯਾ ਤਬ ਸ਼ਰਤ ਨੇ ਬੜੇ ਤੀਖੇ ਜਵਾਬ ਦਿਏ। ਵੇ ‘ਚਰਿਤ੍ਰਹੀਨ’ ਕੋ ਕਿਸੀ ਦੂਸਰੇ ਕੇ ਨਾਮ ਸੇ ਛਾਪਨੇ ਕੇ ਆਗ੍ਰਹ ਸੇ ਭੜਕ ਉਠਤੇ ਹੈਂ। ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਏਕ ਜਗਹ ਉਨਕੇ ਊਪਰ ਪਰਂਪਰਾਗਤ ਸਦਾਚਾਰ ਕੇ ਦਬਾਵ ਕੋ ਭੀ ਚਿਹ੍ਨਿਤ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਪਰਸ਼੍ਠ ਸਂਖ੍ਯਾ 138 ਪਰ ਵੇ ਲਿਖਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ‘ਅਨਜਾਨੇ ਹੀ ਸਦਾਚਾਰੀ ਬਨਨੇ ਕੀ ਕਾਮਨਾ ਉਨਕੇ ਵੈਰਾਗੀ ਮਨ ਕੋ ਘੇਰਤੀ ਆ ਰਹੀ ਥੀ। ਵਹ ਦੁਸ੍ਸਾਹਸੀ ਥਾ, ਵਿਦ੍ਰੋਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੀਲਿਏ ਯਹ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਹੈ।’ ਮਗਰ ਯਹ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਉਨਕੇ ਜੀਵਨ ਔਰ ਰਚਨਾ ਕੀ ਕੇਂਦ੍ਰੀਯ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਖ਼ਾਸਕਰ, ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਂ ਕੇ ਲਿਏ ਪਰਂਪਰਾਗਤ ਆਚਾਰ ਔਰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਕਾ ਸ਼ਰਤ ਨੇ ਮਰਤੇ ਦਮ ਤਕ ਸਮਰ੍ਥਨ ਨਹੀਂ ਕਿਯਾ। ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਕਰੁਣਾ ਔਰ ਸਂਵੇਦਨਾ ਸੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕੋ ਦੇਖਾ ਕਿਸੀ ਆਚਾਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰ ਸੇ ਨਹੀਂ, ਇਸੀਲਿਏ ਏਕ ਅਚ੍ਛੇ ਘਰ ਕੀ ਬਹੂ ਕਾਮਿਨੀ ਜੋ ਅਪਨੇ ਪਤਿ ਕੋ ਛੋੜਕਰ ਏਕ ਲੁਹਾਰ ਸ਼ੀਤਲਚਂਦ੍ਰ ਕੇ ਸਾਥ ਰਂਗੂਨ ਭਾਗ ਆਤੀ ਹੈ ਔਰ ਉਸਕੀ ਮਰਤ੍ਯੁ ਕੇ ਬਾਦ ਉਸਕੇ ਮਮੇਰੇ ਭਾਈ ਨਿਵਾਰਣ ਸੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲੇਤੀ ਹੈ, ਉਸਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਸੋਚਤੇ ਹੁਏ ਸ਼ਰਤ ਕੋ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਉਸਨੇ ਸ਼ੀਤਲਚਂਦ੍ਰ ਕੋ ਪ੍ਯਾਰ ਕਿਯਾ ਥਾ, ਵਹ ਨਿਵਾਰਣ ਕੋ ਭੀ ਪ੍ਯਾਰ ਕਰਤੀ ਹੈ ਔਰ ਕਾਂਚਰਾਪਾੜਾ ਮੇਂ ਵਹ ਜਿਸ ਪਤਿ ਕੋ ਛੋੜ ਆਈ ਥੀ ਉਸਕੋ ਭੀ ਨਿਸ਼੍ਚਯ ਹੀ ਪ੍ਯਾਰ ਕਰਤੀ ਹੋਗੀ।’ ਪਰਸ਼੍ਟ ਸਂਖ੍ਯਾ-136 ਯਹ ਏਕ ਤਰਹ ਸੇ ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਦ੍ਵਾਰਾ ਸ਼ਰਤ ਕੇ ਭਾਵ ਜਗਤ ਔਰ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾ ਕੋ ਸਮਝਨੇ ਕਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨ ਭੀ ਹੈ। ਆਗੇ ਪਰਸ਼੍ਠ ਸਂਖ੍ਯਾ 166 ਪਰ ਵੇ ਲਿਖਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ‘ਸ਼ਰਤਚਂਦ੍ਰ ਮਿਥ੍ਯਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਰਨੇ ਮੇਂ ਕਭੀ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਤੇ ਥੇ। ਕੁਲੀਨ ਪ੍ਰਥਾ ਸਚਮੁਚ ਉਨ੍ਹੇਂ ਚੁਭਤੀ ਥੀ। ਮਿਥ੍ਯਾ ਕੇ ਆਧਾਰ ਪਰ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਕਭੀ ਅਪਨੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਖੜੇ ਕਿਏ।’
ਸ਼ਰਤਚਂਦ੍ਰ ਕੇ 57ਵੇਂ ਜਨ੍ਮ ਦਿਵਸ ਪਰ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਂ ਕੀ ਓਰ ਸੇ ਜੋ ਅਭਿਨਂਦਨ ਪਤ੍ਰ ਪਢਾ ਗਯਾ ਥਾ, ਉਸੇ ਭੀ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਨੇ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਿਯਾ ਹੈ। ਵਹ ਮਾਨੋ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਂ ਕੀ ਓਰ ਸੇ ਸ਼ਰਤ ਕਾ ਸਹੀ ਮੂਲ੍ਯਾਂਕਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੇਂ ਸਨ੍ਨਾਰਿਯੋਂ ਕੇ ਅਂਤਯਾਰ੍ਮੀ, ਨਾਰਿਯੋਂ ਕੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧੇਯ ਮਿਤ੍ਰ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਿਯ ਔਰ ਪਰਮ ਆਤ੍ਮੀਯ ਕਹਕਰ ਸਂਬੋਧਿਤ ਕਿਯਾ ਗਯਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀ-ਪੁਰੁਸ਼ ਸਂਬਂਧ ਔਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ਰਤ ਕਾ ਜੋ ਨਜ਼੍ਾਰਿਯਾ ਹੈ ਉਸੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਮਂੇ ਕਈ ਜਗਹ ਜਿਕ੍ਰ ਕਿਯਾ ਹੈ। ‘ਆਗੇ ਚਲਕਰ ਏਕ ਐਸਾ ਸਮਯ ਆਏਗਾ, ਜਬਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਦੋਨੋਂ ਕਾ ਮਿਲਕਰ ਏਕ ਹੋਨਾ ਅਧਿਕ ਮਹਤ੍ਵ ਕਾ ਸਮਝਾ ਜਾਏਗਾ ਔਰ ਕਾਨੂਨ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਦੋਨੋਂ ਕਾ ਮਿਲਕਰ ਏਕ ਹੋਨਾ ਗੌਣ ਮਾਨਾ ਜਾਏਗਾ’- ਜੈਸੇ ਆਨੇ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਕੇ ਲਿਏ ਸ਼ਰਤ ਕਾ ਯਹ ਘੋਸ਼ਣਾਪਤ੍ਰ ਹੈ।