ਮਕਰ ਸਂਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿ ਕਾ ਤ੍ਯੌਹਾਰ ਵੈਸੇ ਤੋ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਰ੍ਸ਼ ਮੇਂ ਬੜੀ ਹੀ ਧੂਮਧਾਮ ਸੇ ਮਨਾਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਔਰ ਯਹੀ ਤ੍ਯੌਹਾਰ ਹਮਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਕੇ ਅਲਗ-ਅਲਗ ਹਿਸ੍ਸੋਂ ਮੇਂ ਅਲਗ-ਅਲਗ ਨਾਮ ਔਰ ਤਰੀਕੇ ਸੇ ਮਨਾਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤ੍ਯੌਹਾਰ ਕੋ ਹਮਾਰੇ ਉਤ੍ਤਰਾਖਣ੍ਡ ਮੇਂ "ਉਤ੍ਤਰਾਯਣੀ" ਕੇ ਨਾਮ ਸੇ ਮਨਾਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਤਥਾ ਗਢਵਾਲ ਮੇਂ ਇਸੇ ਪੂਰ੍ਵੀ ਉਤ੍ਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕੀ ਤਰਹ "ਖਿਚੜੀ ਸਂਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿ" ਕੇ ਨਾਮ ਸੇ ਮਨਾਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਕੁਮਾਊਂ ਮੇਂ ਯਹ ਤ੍ਯੌਹਾਰ ਸ੍ਥਾਨੀਯ ਭਾਸ਼ਾ ਮੇਂ ਘੁਘੁਤਿਯਾ ਕੇ ਨਾਮ ਸੇ ਜਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਯਹ ਕੂਮਾਊਂ ਸਬਸੇ ਬੜਾ ਤ੍ਯੌਹਾਰ ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਔਰ ਮੈਂ ਸਮਝਤਾ ਹੂਂ ਕਿ ਯਹ ਏਕ ਸ੍ਥਾਨੀਯ ਪਰ੍ਵ ਹੋਨੇ ਕੇ ਸਾਥ ਸਾਥ ਹਮਾਰਾ ਸ੍ਥਾਨੀਯ ਲੋਕ ਉਤ੍ਸਵ ਭੀ ਹੈ। ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਏਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕ ਵ੍ਯਂਜਨ ਘੁਘੁਤ ਬਨਾਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਕੂਮਾਊਂ ਮੇਂ ਮਕਰ ਸਂਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿ ਕੋ ਊਤ੍ਤਰਾਯਣੀ ਕੇ ਸਾਥ ਸਾਥ ਘੁਘੁਤਿਯਾ ਤ੍ਯਾਰ ਕੇ ਨਾਮ ਸੇ ਜ੍ਯਾਦਾ ਜਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ।
ਘੁਘੁਤੇ ਬਨਾਨੇ ਕੀ ਭੀ ਅਪਨੀ ਅਲਗ ਤਰਹ ਕੀ ਪਰਂਪਰਾ ਹੈ, ਯਹ ਏਕ ਐਸਾ ਵ੍ਯਂਜਨ ਹੈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਇਸ ਅਵਸਰ ਪਰ ਹੀ ਬਨਾਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਬਨਾਨੇ ਮੇਂ ਯਹ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਿਸ਼੍ਟ ਰੈਸੀਪੀ ਨਹੀ ਹੈ। ਸਬਸੇ ਪਹਲੇ ਪਾਨੀ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਉਸਮੇਂ ਗੁੜ ਡਾਲਕਰ ਚਾਸ਼੍ਨੀ ਬਨਾ ਲੀ ਜਾਤੀ ਹੈ, ਫ਼ਿਰ ਆਟਾ ਛਾਨਕਰ ਇਸੇ ਆਟੇ ਮੇਂ ਮਿਲਾਕਰ ਗੂਂਥ ਲਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਜਬ ਆਟਾ ਰੋਟੀ ਬਨਾਨੇ ਕੀ ਤਰਹ ਤੈਯਾਰ ਹੋ ਜਾਤਾ ਹੈ ਤੋ ਆਟੇ ਕੀ ਕਰੀਬ ੬" ਲਮ੍ਬੀ ਔਰ ਕਨਿਸ਼੍ਕਾ ਕੀ ਮੋਟਾਈ ਕੀ ਬੇਲਨਾਕਾਰ ਆਕਰਤਿਯੋਂ ਕੋ ਹਿਨ੍ਦੀ ਕੇ ੪ ਕੀ ਤਰਹ ਮੋੜ੍ਕਰ ਨੀਚੇ ਸੇ ਬਂਦ ਕਰ ਦਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਇਨ ੪ ਕੀ ਤਰਹ ਦਿਖਨੇ ਵਾਲੀ ਆਕਰਤਿਯੋਂ ਕੋ ਸ੍ਥਾਨੀਯ ਭਾਸ਼ਾ ਮੇਂ ਘੁਘੁਤੇ ਕਹਤੇ ਹੈਂ। ਘੁਘੁਤੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਸਾਥ ਇਸੀ ਆਟੇ ਸੇ ਅਨ੍ਯ ਤਰਹ ਕੀ ਆਕਰਤਿਯਾਂ ਭੀ ਬਨਾਯੀ ਜਾਤੀ ਹੈਂ, ਜੈਸੇ ਅਨਾਰ ਕਾ ਫ਼ੂਲ, ਡਮਰੂ, ਸੁਪਾਰੀ, ਟੋਕਰੀ, ਤਲਵਾਰ ਆਦਿ ਪਰ ਸਾਮੁਹਿਕ ਰੂਪ ਸੇ ਇਨਕੋ ਘੁਘੂਤ ਕੇ ਨਾਮ ਸੇ ਹੀ ਜਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਘੁਘੁਤੇ ਬਨਾਨੇ ਕਾ ਕ੍ਰਮ ਦੋਪਹਰ ਕੇ ਬਾਦ ਕਰੀਬ ੨:੦੦ - ੩:੦੦ ਬਜੇ ਸੇ ਸ਼ੁਰੁ ਹੋ ਜਾਤਾ ਹੈ ਜਿਸਮੇਂ ਪਰਿਵਾਰ ਕਾ ਹਰ ਸਦਸ੍ਯ ਯੋਗਦਾਨ ਕਰਤਾ ਹੈ।
ਆਟੇ ਕੀ ਆਕਰਤਿਯਾਂ ਬਨ ਜਾਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਇਨਕੋ ਸੁਖਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਫ਼ੈਲਾਕਰ ਰਖ ਦਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਤਕ ਜਬ ਘੁਘੁਤੇ ਸੂਖ ਕਰ ਥੋੜਾ ਠੋਸ ਹੋ ਜਾਤੇ ਹੈ ਤੋ ਉਨਕੋ ਘੀ ਯਾ ਵਨਸ੍ਪਤਿ ਤੇਲ ਮੇਂ ਮੇਂ ਪੂਰਿਯੋਂ ਕੀ ਤਰਹ ਤਲਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਇਸ ਸਮਯ ਤਕ ਬਚ੍ਚੇ ਸੋ ਜਾਤੇ ਹੈ ਪਰ ਅਗਰ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੀ ਉਤ੍ਸੁਕ੍ਤਾ ਅਧਿਕ ਹੁਯੀ ਤੋ ਕਿਸੀ ਕੋ ਭੀ ਤਲਤੇ ਸਮਯ ਬਾਤ ਕਰਨੇ ਕੇ ਮਨਾਹੀ ਰਹ੍ਤੀ ਹੈ। ਹਮੇਂ ਤੋ ਬਚਪਨ ਮੇਂ ਯਹ ਕਹ ਕਰ ਸ਼ਾਨ੍ਤ ਰਹ੍ਨੇ ਕੋ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਥਾ ਕਿ ਅਗਰ ਸ਼ੋਰ ਕਰੋਗੇ ਤੋ ਘੁਘੁਤੇ ਉੜ ਜਾਯੇਂਗੇ। ਇਸਕਾ ਮੁਖ੍ਯ ਕਾਰਣ ਯਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਸੇ ਰਸੋਇਯੇ ਕਾ ਧ੍ਯਾਨ ਭਂਗ ਨਾ ਹੋ, ਦੁਸਰਾ ਕਾਰਣ ਯਹ ਭੀ ਰਹਤਾ ਹੈ ਕਿ ਥੂਕ ਕੇ ਛੀਟੇ ਅਗਰ ਗਰ੍ਮ ਤੇਲ ਮੇਂ ਪੜੇਂਗੇ ਤੋ ਤੇਲ ਕੇ ਛੀਂਟੇ ਭੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਤੇ ਹੈਂ। ਪਰ ਏਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਤ ਯਹ ਰਹਤੀ ਹੈ ਕਿ ਘੁਘੁਤੇ ਕੌਓਂ ਕੋ ਖਿਲਾਨੇ ਸੇ ਪਹਲੇ ਕੋਈ ਨਹੀ ਖਾ ਸਕਤਾ।
ਘੁਘੁਤੋਂ ਕੋ ਤਲਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਇਨਕੀ ਮਾਲਾ ਬਨਾਯੀ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜਿਸੇ ਔਰ ਸੁਨ੍ਦਰ ਬਨਾਨੇ ਕੇ ਮਾਲਾ ਮੇਂ ਮੂਂਗਫ਼ਲੀ, ਸ੍ਥਾਨੀਯ ਫ਼ਲ ਜੈਸੇ ਮਾਲਟਾ/ਨਾਰਂਗੀ, ਬਾਦਾਮ ਕੀ ਗਰੀ ਯਾ ਅਨ੍ਯ ਮੇਵੇ ਭੀ ਪਿਰੋਯੇ ਜਾਤੇ ਹੈਂ। ਘੁਘੁਤੋਂ ਕੀ ਮਾਲਾ ਬਨਾਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਇਨਕੋ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕੌਓਂ ਖਿਲਾਨੇ ਕੀ ਤੈਯਾਰੀ ਕੇ ਸਾਥ ਸਂਭਾਲਕਰ ਰਖ ਦਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ।
ਕੂਮਾਊਂ ਕੇ ਅਲ੍ਮੋੜਾ, ਚਮ੍ਪਾਵਤ, ਨੈਨੀਤਾਲ ਤਥਾ ਉਧਮਸਿਂਹਨਗਰ ਜਨਪਦੀਯ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੋਂ ਮੇਂ ਮਕਰ ਸਂਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿ ਕੋ (ਅਰ੍ਥਾਤ ਮਾਘ ਮਾਸ ਕੇ ੧ ਗਤੇ ਕੋ) ਘੁਘੁਤੇ ਬਨਾਯੇ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਅਗਲੀ ਸੁਬਹ (੨ ਗਤੇ ਮਾਘ ਕੋ) ਕੋ ਕੌਵੇ ਕੋ ਦਿਯੇ ਜਾਤੇ ਹੈਂ (ਕੌਓਂ ਕੋ ਪਿਤਰੋਂ ਕਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮਾਨਕਰ ਯਹ ਪਿਤਰੋਂ ਕੋ ਅਰ੍ਪਣ ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ)। ਵਹੀਂ ਰਾਮਗਂਗਾ ਪਾਰ ਕੇ ਪਿਥੌਰਾਗਢ ਔਰ ਬਾਗੇਸ਼੍ਵਰ ਅਂਚਲ ਮੇਂ ਮਕਰ ਸਂਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿ ਕੀ ਪੂਰ੍ਵ ਸਂਧ੍ਯਾ (ਪੌਸ਼ ਮਾਸ ਕੇ ਅਂਤਿਮ ਦਿਨ ਅਰ੍ਥਾਤ ਮਸ਼ਾਨ੍ਤਿ) ਕੋ ਹੀ ਘੁਘੁਤੇ ਬਨਾਯੇ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਮਕਰ ਸਂਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿ ਅਰ੍ਥਾਤ ਮਾਘ ੧ ਗਤੇ ਕੋ ਕੌਵੇ ਕੋ ਖਿਲਾਯੇ ਜਾਤੇ ਹੈਂ।
ਵੈਸੇ ਤੋ ਪਹਾੜੋ ਮੇਂ ਕੌਏ ਕੋ ਪ੍ਰਿਯ ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਔਰ ਤੜਕੇ ਉਸਕਾ ਸ੍ਵਰ ਘਰ ਕੇ ਆਸ ਪਾਸ ਸੁਨਾਯੀ ਦੇਨਾ ਸ਼ੁਭ ਮਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਿਨ ਕੌਓਂ ਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਛ ਰਹਤੀ ਹੈ। ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬਚ੍ਚੇ ਭੀ ਤੜਕੇ ਉਠ, ਸ੍ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤੈਯਾਰ ਹੋ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਘੁਘੁਤੋਂ ਕੀ ਮਾਲਾ ਪਹਨ ਕਰ ਕੌਵੇ ਕੋ ਆਵਾਜ ਲਗਾਤੇ ਹੈਂ;
ਕਾਲੇ ਕੌਵਾ ਕਾ-ਕਾ, ਯੇ ਘੁਘੁਤੀ ਖਾ ਜਾ
ਕਾਲੇ ਕੌਵ੍ਵਾ ਕਾ-ਕਾ, ਪੂਸ ਕੀ ਰੋਟੀ ਮਾਘੇ ਖਾ
ਇਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੇ ਕਈ ਨਾਰੇ ਹੈਂ ਜੈਸੇ
ਕਾਲੇ ਕੌਆ ਕਾਲੇ, ਘੁਘੁਤਿ ਮਾਲਾ ਖਾ ਲੇ ਆਦਿ
ਇਸਕੇ ਬਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਤਾ ਹੈ ਰਿਸ਼੍ਤੇਦਾਰੋਂ ਤਥਾ ਮਿਤ੍ਰਗਣੋਂ ਕੇ ਘਰ-ਘਰ ਘੁਘੂਤੇ ਬਾਂਟਨੇ ਕਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਔਰ ਯਹ ਕਈ ਦਿਨੋਂ ਤਕ ਚਲਤਾ ਰਹਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦ੍ਸ੍ਯ ਘਰ ਸੇ ਦੂਰ ਰਹਤੇ ਹੈਂ ਉਨਕੇ ਲਿਏ ਘੁਘੂਤੇ ਸਮ੍ਭਾਲ ਕਰ ਰਖ ਦਿਯੇ ਜਾਤੇ ਹੈਂ, ਜਿਸਸੇ ਜਬ ਵਹ ਘਰ ਪਰ ਆਯੇਂ ਤੋ ਉਨਕੋ ਖਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਦਿਯੇ ਜਾ ਸਕੇਂ। ਜੋ ਲੋਗ ਅਪਨੇ ਘਰ ਸੇ ਦੂਰ ਰਹਤੇ ਹੈਂ ਉਨਕੋ ਭੀ ਘੁਘੂਤੇ ਖਾਨੇ ਕਾ ਈਨ੍ਤਜਾਰ ਰਹਤਾ ਹੈ। ਆਜਕਲ ਘੁਘੂਤੇ ਪ੍ਰਿਯਜਨੋਂ ਤਕ ਪਾਰ੍ਸਲ ਔਰ ਕੋਰਿਯਰ ਕੇ ਮਾਧ੍ਯਮ ਸੇ ਭੀ ਭੇਜੇ ਜਾਨੇ ਲਗੇ ਹੈਂ। ਵੈਸੇ ਘੁਘੂਤਿਯਾ ਕੇ ਦਿਨ ਘੁਘੂਤੇ ਬਨਾਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਇਨਕੋ ਆਵਸ਼੍ਯਕਤਾਨੁਸਾਰ ਬਸਨ੍ਤ ਪਂਚਮੀ ਤਕ ਬਨਾਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਿਨ ਇਨਕੋ ਹਰ ਘਰ ਮੇਂ ਬਨਾਯਾ ਜਾਨਾ ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹੋਤਾ ਹੈ।
ਘੁਘੁਤਿਯਾ ਤ੍ਯਾਰ ਸੇ ਸਮ੍ਬਧਿਤ ਏਕ ਕਥਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ....
ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੂਮਾਊਂ ਮੇਂ ਏਕ ਰਾਜਾ ਥਾ ਜਿਸਕੇ ਮਂਤ੍ਰੀ ਕਾ ਨਾਮ ਘੁਘੁਤਿਯਾ ਥਾ। ਘੁਘੁਤਿਯਾ ਏਕ ਕੁਸ਼ਲ ਯੋਦ੍ਧਾ ਹੋਨੇ ਕੇ ਸਾਥ ਸਾਥ ਬੜਾ ਹੀ ਮਹਤ੍ਵਾਕਾਂਕ੍ਸ਼ੀ ਭੀ ਥਾ। ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਉਸਕੀ ਮਹਤ੍ਵਾਕਾਂਕ੍ਸ਼ਾ ਇਤਨੀ ਬਢ ਗਯੀ ਕਿ ਵਹ ਖੁਦ ਰਾਜਾ ਬਨਨੇ ਕੀ ਸੋਚਨੇ ਲਗਾ। ਏਕ ਬਾਰ ਜਬ ਵਹ ਅਪਨੇ ਕਿਸੀ ਸਾਥੀ ਕੇ ਸਾਥ ਰਾਜਾ ਕੋ ਮਾਰਕਰ ਖ਼ੁਦ ਰਾਜਾ ਬਨਨੇ ਕਾ ਸ਼ਡ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰ ਬਨਾ ਰਹਾ ਥਾ ਤੋ ਏਕ ਕੌਏ ਨੇ ਉਨਕੀ ਬਾਤੇਂ ਸੁਨ ਲੀ। ਕੌਆ ਬੜਾ ਹੀ ਚਤੁਰ ਪਕ੍ਸ਼ੀ ਸਮਝਾ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਹੀ ਬਾਲ ਕਥਾਓਂ ਮੇਂ ਪ੍ਯਾਸੇ ਕੌਏ ਕੀ ਕਹਾਨੀ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਹੈ।
ਕੌਵ੍ਵੇ ਕੋ ਜੈਸੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਕੀ ਹਤ੍ਯਾ ਕੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੀ ਜਾਨਕਾਰੀ ਹੁਯੀ, ਉਸਨੇ ਤੁਰਨ੍ਤ ਆਕਰ ਰਾਜਾ ਕੋ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਦਿਯਾ। ਰਾਜਾ ਕੋ ਪਹਲੇ ਤੋ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸ ਨਹੀ ਹੁਆ ਪਰਨ੍ਤੁ ਉਸਨੇ ਘੁਗੁਤਿਯਾ ਕੋ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕਾਰਾਗਾਰ ਮੇਂ ਡਾਲ ਦਿਯਾ। ਜਿਸਕੇ ਬਾਦ ਜਾਂਚ ਮੇਂ ਬਾਤ ਸਹੀ ਪਾਯੇ ਜਾਨੇ ਪਰ ਰਾਜਾ ਦ੍ਵਾਰਾ ਮਂਤ੍ਰੀ ਘੁਘੁਤਿਯਾ ਕੋ ਮਰਤ੍ਯੁਦਂਡ ਮਿਲਾ। ਕੌਏ ਕੀ ਇਸ ਚਤੁਰਾਈ ਔਰ ਰਾਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਰਾਜਭਕ੍ਤਿ ਸੇ ਰਾਜਾ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁਆ ਔਰ ਉਸਨੇ ਰਾਜ੍ਯ ਭਰ ਮੇਂ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਵਾ ਦੀ ਕਿ ਮਕਰ ਸਂਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿ ਕੇ ਦਿਨ ਸਭੀ ਰਾਜ੍ਯਵਾਸੀ ਕੌਵ੍ਵੋ ਕੋ ਪਕਵਾਨ ਬਨਾ ਕਰ ਖਿਲਾਏਂਗੇ। ਤਭੀ ਸੇ ਕੌਓਂ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸੌਹਾਰ੍ਦ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਨੇ ਵਾਲੇ ਇਸ ਅਨੋਖੇ ਤ੍ਯੌਹਾਰ ਕੋ ਮਨਾਨੇ ਕੀ ਪ੍ਰਥਾ ਕੀ ਸ਼ੁਰੂਵਾਤ ਮਾਨੀ ਜਾਤੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵ ਮੇਂ ਪਸ਼ੁ ਪਕ੍ਸ਼ਿਯੋਂ ਸੇ ਸਮ੍ਬਂਧਿਤ ਕਈ ਤ੍ਯੋਹਾਰ ਮਨਾਯੇ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਪਰ ਕੌਓਂ ਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵ੍ਯਂਜਨ ਖਿਲਾਨੇ ਕਾ ਯਹ ਅਨੋਖਾ ਤ੍ਯੌਹਾਰ ਉਤ੍ਤਰਾਖਣ੍ਡ ਕੇ ਕੁਮਾਊਂ ਅਂਚਲ ਕੇ ਅਲਾਵਾ ਸ਼ਾਯਦ ਕਹੀਂ ਨਹੀ ਮਨਾਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਕੌਏ ਕੀ ਚਤੁਰਾਈ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁਸ਼੍ਯੋਂ ਮੇਂ ਨੌਆ ਔਰ ਜਾਨਵਰੋਂ ਮੇਂ ਕੌਆ ਅਰ੍ਥਾਤ ਮਾਨਵੋਂ ਮੇਂ ਨਾਈ ਔਰ ਜਾਨਵਰੋਂ ਮੇਂ ਕੌਆ ਸਬਸੇ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ ਹੋਤੇ ਹੈਂ। ਕੌਏ ਕੀ ਚਤੁਰਾਈ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਕਈ ਵੈਜ੍ਞਾਨਿਕ ਸ਼ੋਧ ਭੀ ਹੋ ਚੁਕੇ ਜਿਨਸੇ ਭੀ ਇਸ ਬਾਤ ਕੀ ਪੁਸ਼੍ਟਿ ਹੁਯੀ ਹੈ ਕਿ ਕੌਏ ਕਾ ਮਸ਼੍ਤਿਸ਼੍ਕ ਅਨ੍ਯ ਪਸ਼ੁ-ਪਕ੍ਸ਼ਿਯੋਂ ਸੇ ਅਧਿਕ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ।
ਕਾਲੇ ਕਵਾ ਕਾਲੇ, ਘੁਘੁਤੀ ਮਾਵਾ ਖਾ ਲੇ - ਘੁਘੁਤੀ ਤ੍ਯੌਹਾਰ ਮੁਬਾਰਕ !
ਰਾਜੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ -
ਕੁਮਾਉਨੀ ਰਸ੍ਮੋ-ਰਿਵਾਜ
