ਆਤ੍ਮਘਾਤ ਸੇ ਬੁਰੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ

—ਚੌਂ ਰੇ ਚਮ੍ਪੂ! ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਨ ਮੇਂ ਕੌਨ ਸੀ ਖਬਰ ਨੈ ਤੇਰੌ ਧ੍ਯਾਨ ਖੈਂਚੌ?
—ਚਚਾ, ਖ਼ਬਰੇਂ ਤੋ ਹਰ ਦਿਨ ਦੇਸ਼ ਕੀ, ਵਿਦੇਸ਼ ਕੀ, ਪਰਿਯੋਂ ਕੀ, ਪਰਿਵੇਸ਼ ਕੀ ਔਰ ਮੁਹਬ੍ਬਤੋਂ ਕੇ ਕ੍ਲੇਸ਼ ਕੀ ਸਾਮਨੇ ਆਤੀ ਹੀ ਰਹਤੀ ਹੈਂ। ਅਨ੍ਨਾ ਹਜਾਰੇ ਅਬ ਜਂਤਰ ਪਰ ਮਂਤਰ ਚਲਾ ਕਰ ਯੂ.ਪੀ. ਕੇ ਅਨਂਤਰ ਹੈਂ। ਕਲਮਾਡੀ ਗਿਰਫ਼੍ਤਂਤਰ ਹੈਂ। ਸਾਂਈਂ ਬਾਬਾ ਕੇ ਊਪਰ ਚਲੇ ਜਾਨੇ ਕੇ ਬਾਦ ਚਾਲੀਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋਡ਼ ਪਰ ਸਬਕੇ ਪੇਟ ਮੇਂ ਮਰੋਡ਼ ਹੋ ਰਹਾ ਹੈ। ਚੁਨਾਵ ਹੁਏ, ਘਪਲੇ ਹੁਏ। ਚਾਰੋਂ ਤਰਫ਼ ਖ਼ਬਰੇਂ ਹੀ ਖ਼ਬਰੇਂ ਹੈਂ। ਹਾਂ, ਯਾਦ ਆਯਾ ਚਚਾ, ਏਕ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਧ੍ਯਾਨ ਖੀਂਚਾ।
—ਬਤਾ ਵੋਈ ਤੌ ਪੂਛ ਰਹ੍ਯੌ ਊਂ!
—ਚਚਾ, ਏਕ ਆਦਮੀ ਨੇ ਅਪਨੇ ਗਲੇ ਪਰ ਚਾਕੂ ਰਖਕਰ ਪੁਲਿਸ ਕੋ ਫੋਨ ਮਿਲਾਯਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆਤ੍ਮਹਤ੍ਯਾ ਕਰ ਰਹਾ ਹੂਂ। ਪੁਲਿਸ ਆ ਗਈ। ਬਡ਼ੀ ਮਿਨ੍ਨਤੇਂ ਕੀਂ, ਭੈਯਾ ਦਰਵਾਜਾ ਖੋਲ ਦੇ। ਚਾਕੂ ਗਰ੍ਦਨ ਸੇ ਹਟਾ ਲੇ। ਨੁਕੀਲਾ ਹੈ, ਗਲਾ ਕਟ ਜਾਏਗਾ। ਵੋ ਅਡ਼ ਗਯਾ, ਨਹੀਂ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੋ ਮਰੂਂਗਾ। ਮੁਝੇ ਤੋ ਮਰਨਾ ਹੈ। ਸਮਝ ਮੇਂ ਆ ਗਯਾ ਕਿ ਯੇ ਆਦਮੀ ਅਨ੍ਦਰ ਸੇ ਹਿਲਾ ਹੁਆ ਹੈ। ਐਸੇ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਮਾਨੇਗਾ। ਖਿਡ਼ਕੀ ਮੇਂ ਏਕ ਆਦਮੀ ਨੇ ਉਸੇ ਬਾਤੋਂ ਮੇਂ ਉਲਝਾਯਾ ਔਰ ਕਿਸੀ ਤਰਹ ਸੇ ਚੁਪਚਾਪ ਦਰਵਾਜਾ ਤੋਡ਼ ਕਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਸੇ ਧਰ-ਦਬੋਚਾ। ਲੇ ਆਈ ਥਾਨੇ। ਅਬ ਉਸਕਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮੇਂ ਫੋਟੋ ਛਪਾ ਜਿਸਮੇਂ ਵਹ ਏਕ ਪੁਲਿਸਕਰ੍ਮੀ ਕੇ ਸਾਥ ਗਲੇ ਮਿਲਕਰ ਰੋਤਾ ਹੁਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿਯਾ। ਪੁਲਿਸਕਰ੍ਮੀ ਕਾ ਚੇਹਰਾ ਭੀ ਵਿਦਾ ਹੋਤੀ ਬੇਟੀ ਕੇ ਬਾਪ ਜੈਸਾ ਇਮੋਸ਼ਨਲ ਥਾ। ਅਪਰਾਧੀ ਔਰ ਪੁਲਿਸ ਗਲੇ ਮਿਲੇਂ, ਇਸਸੇ ਬਢ਼ਿਯਾ ਦਰਸ਼੍ਯ ਕ੍ਯਾ ਹੋਗਾ, ਬਤਾਓ ਚਚਾ?
—ਅਪਰਾਧ ਕਾ ਹਤੋ ਵਾਕੌ?
—ਅਪਰਾਧ ਯੇ ਕਿ ਉਸਕੇ ਗ੍ਯਾਰਹ ਬਚ੍ਚੇ ਥੇ। ਪਹਲੀ ਪਤ੍ਨੀ ਤੀਨ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੋ ਜਨ੍ਮ ਦੇਕਰ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਈ। ਜਿਸਸੇ ਦੂਸਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰੀ ਉਸਕੇ ਪਾਸ ਛ ਬਚ੍ਚੇ ਪਹਲੇ ਸੇ ਥੇ। ਹੋ ਗਏ ਛ ਔਰ ਤੀਨ ਨੌ। ਦੋ ਇਨਕੀ ਕਰਪਾ ਸੇ ਔਰ ਹੋ ਗਏ।
—ਕੁਲ੍ਲ ਗ੍ਯਾਰੈ! ਅਚ੍ਛਾ ਫਿਰ?
—ਗ੍ਯਾਰਹ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕਾ ਲਾਲਨ-ਪਾਲਨ ਕੈਸੇ ਹੋ। ਦੂਸਰੀ ਬੀਬੀ ਕਾ ਸਬਸੇ ਬਡ਼ਾ ਬਚ੍ਚਾ ਖਾਤਾ-ਕਮਾਤਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸਸੇ ਪੈਸੇ ਮਾਂਗੇ, ਵੋ ਨਟ ਗਯਾ। ਏਕ ਤੋ ਸੌਤੇਲਾ ਬਾਪ ਊਪਰ ਸੇ ਪੈਸਾ ਮਾਂਗੇ। ਬਸ ਇਸੀ ਤਨਾਵ ਮੇਂ ਆਕਰ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਜੀ ਨੇ ਗਲੇ ਪਰ ਛੁਰੀ ਲਗਾ ਲੀ।
—ਤੌ ਜਾਮੈਂ ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਬਾਤ ਕਾ ਭਈ?
—ਦਿਲਚਸ੍ਪ ਬਾਤ ਯੇ ਹੁਈ ਚਚਾ ਕਿ ਵੋ ਆਦਮੀ ਜੋ ਗਲੇ ਪਰ ਛੁਰੀ ਲਗਾਕਰ ਸਬਕੋ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਰਹਾ ਥਾ, ਦਯਾ ਕਾ ਪਾਤ੍ਰ ਬਨ ਗਯਾ। ਪੁਲਿਸ-ਥਾਨੇ ਕੇ ਲੋਗ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਯ: ਦਯਾ ਨਹੀਂ ਜਾਨਤੇ, ਸਬਨੇ ਬਡ਼ੀ ਮੌਹਬ੍ਬਤ ਸੇ ਉਸਕੇ ਸਾਥ ਫੋਟੋ ਖਿਂਚਾਯਾ। ਯਾਨੀ, ਪੁਲਿਸ ਭੀ ਦਿਲਵਿਹੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ। ਮੁਝੇ ਫੋਟੋ ਦੇਖਕਰ ਮਜਾ ਆਯਾ। ਪੁਲਿਸ ਹਮਾਰੀ ਕਿਤਨੀ ਸਹਰਦਯ ਹੈ ਜੋ ਐਸੀ ਸ੍ਥਿਤਿਯੋਂ ਮੇਂ, ਜਬ ਆਦਮੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ, ਦਿਲਾਸਾ ਔਰ ਰਾਹਤ ਦੇਤੀ ਹੈ। ਐਸੀ ਖ਼ਬਰੋਂ ਕਾ ਕੋਈ ਫੌਲੋਅਪ ਤੋ ਹੋਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵੋ ਆਦਮੀ ਕਹਾਂ ਗਯਾ, ਫਿਰ ਉਸਕੇ ਬੇਟੇ ਨੇ ਕ੍ਯਾ ਕਿਯਾ, ਗ੍ਯਾਰਹ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕਾ ਕ੍ਯਾ ਹੁਆ, ਦੂਸਰੀ ਬੀਵੀ ਨੇ ਉਸਕੇ ਸਾਥ ਕ੍ਯਾ ਸੁਲੂਕ ਕਿਯਾ? ਕ੍ਯਾ ਵੋ ਤੀਸਰੀ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਮੇਂ ਨਿਕਲ ਗਯਾ? ਬੈਰਾਗੀ ਯਾ ਭਗੋਡ਼ਾ ਹੋ ਗਯਾ? ਕ੍ਯਾ ਹੁਆ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਤਰਹ ਕੇ ਦੁਖੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਜੀਨੇ ਵਾਲੇ ਕਿਤਨੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈਂ। ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਏਕ ਕਹਾਨੀ ਹੈ ਔਰ ਉਸਮੇਂ ਅਗਰ ਅਂਦਰ ਘੁਸੋ ਤੋ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਉਪਨ੍ਯਾਸ ਹੈਂ। ਮੁਕ੍ਤਿਬੋਧ ਕਹਾ ਕਰਤੇ ਥੇ ਕਿ ਮਿਟ੍ਟੀ ਕੇ ਢੇਲੇ ਮੇਂ ਭੀ ਕਿਰਣੀਲੇ ਕਣ-ਕਣ ਹੈਂ। ਠੇਲਾ ਚਲਾਨੇ ਵਾਲੇ ਮੇਂ ਭੀ ਅਪਨੀ ਦੀਪ੍ਤਿ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਛ ਬਚ੍ਚੋਂ ਕੀ ਮਾਂ ਕੋ ਜਬ ਵਹ ਬ੍ਯਾਹ ਕਰ ਲਾਯਾ ਥਾ ਤੋ ਕੌਨ ਜਾਨੇ ਕਿ ਕਿਸਨੇ ਕਿਸ ਪਰ ਉਪਕਾਰ ਕਿਯਾ। ਕ੍ਯਾ ਤਮਨ੍ਨਾਏਂ ਰਹੀ ਹੋਂਗੀ? ਕ੍ਯਾ ਵਾਦੇ ਕਿਏ ਹੋਂਗੇ? ਕਿਤਨੇ ਆਸ਼੍ਵਾਸਨ ਦਿਏ ਹੋਂਗੇ? ਤਨਾਵ ਹੋਤਾ ਹੈ ਇਸ ਚੀਜ ਕਾ ਕਿ ਸ਼ਾਸਨ ਕਿਸਕਾ ਚਲਤਾ ਹੈ। ਜਬ ਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਚਲ ਪਾਤਾ ਤਬ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਤਾ ਹੈ ਔਰ ਆਤ੍ਮਘਾਤੀ ਹੋਨੇ ਲਗਤਾ ਹੈ।
—ਆਤ੍ਮਘਾਤ ਤੇ ਬੁਰੀ ਕੋਈ ਚੀਜ ਨਾਯਂ।
—ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਜੀ ਨੇ ਤੋ ਸਿਰ੍ਫ਼ ਨਾਟਕ ਕਿਯਾ ਥਾ, ਲੇਕਿਨ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਕੇ ਅਭਾਵ ਮੇਂ ਯਾ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਾ ਪਰਿਣਾਮੋਂ ਕੇ ਤਨਾਵ ਮੇਂ ਜੋ ਕਿਸ਼ੋਰ ਔਰ ਨੌਜਵਾਨ ਜੀਵਨ ਸੇ ਹਾਰ ਮਾਨਕਰ ਆਤ੍ਮਹਤ੍ਯਾ ਕਰ ਲੇਤੇ ਹੈਂ ਵਹ ਸਬਸੇ ਦੁਖਦ ਹੈ। ਏਕ ਕੁਣ੍ਡਲਿਯਾ ਛਂਦ ਸੁਨ ਲੋ, ’ਹਾਰੋ ਜੀਵਨ ਮੇਂ ਭਲੇ, ਹਾਰ-ਜੀਤ ਹੈ ਖੇਲ, ਚਾਂਸ ਮਿਲੇ ਤਬ ਜੀਤਨਾ, ਕਰ ਮੇਹਨਤ ਸੇ ਮੇਲ। ਕਰ ਮੇਹਨਤ ਸੇ ਮੇਲ, ਕਿਂਤੁ ਹਮ ਕ੍ਯਾ ਬਤਲਾਏਂ, ਡਰਾ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਬਢ਼ਤੀ ਹੁਈ ਆਤ੍ਮਹਤ੍ਯਾਏਂ। ਚਮ੍ਪੂ ਤੁਮਸੇ ਕਹੇ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਛੋਡ਼ੋ ਯਾਰੋ, ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ ਚਾਂਸ, ਜ਼ਿਨ੍ਦਗੀ ਸੇ ਮਤ ਹਾਰੋ।
—ਰਿਜਲ੍ਟ ਆਇਬੇ ਬਾਰੇ ਐਂ। ਬਚ੍ਚਨ ਕੇ ਤਾਈਂ ਤੇਰੀ ਸੀਖ ਸਈ ਐ ਰੇ!

ਆਂਤਰਿਕ ਊਸ਼੍ਮਾ ਕੀ ਕਿਰਣੇਂ

—ਚੌਂ ਰੇ ਚਮ੍ਪੂ! ਤੇਰੇ ਕਿਤ੍ਤੇ ਦੋਸ੍ਤ ਔਰ ਕਿਤ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਮਨ ਐਂ ਰੇ?
—ਚਚਾ, ਦੋਸ੍ਤੀ ਔਰ ਦੁਸ਼੍ਮਨੀ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾਜੀ ਏਕ ਬਾਤ ਕਹਾ ਕਰਤੇ ਥੇ।
—ਬਤਾ! ਬੋ ਤੌ ਹਮੇਸਾ ਅਚ੍ਛੀ ਬਾਤ ਕਹੌ ਕਰਤੇ।
—ਉਨਕੀ ਕਥਨੀ ਮੇਂ ਦੋ ਲੋਗੋਂ ਕਾ ਸਮ੍ਵਾਦ ਕੁਛ ਇਸ ਤਰਹ ਥਾ ਕਿ ਮੈਂ ਅਪਨੇ ਦੁਸ਼੍ਮਨ ਸੇ ਪ੍ਯਾਰ ਕਰਤਾ ਹੂਂ। ਕੌਨ ਹੈ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ ਦੁਸ਼੍ਮਨ? ਵਹੀ ਜੋ ਮੇਰਾ ਦੋਸ੍ਤ ਹੈ। ਕੌਨ ਦੋਸ੍ਤ? ਯੇ ਪੂਛਕਰ ਕ੍ਯਾ ਕਰੋਗੇ ਮੇਰੇ ਦੋਸ੍ਤ? ਚਚਾ, ਦੋਸ੍ਤੀ ਏਕ ਐਸੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸਮੇਂ ਏਕ ਦੀਵਾਨੀ ਦੁਸ਼੍ਮਨੀ ਕੀ ਦਖਲਂਦਾਜ਼ੀ ਲਗਭਗ ਬਨੀ ਰਹਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਯਾਰਾ ਦੋਸ੍ਤ, ਪ੍ਯਾਰਾ ਦੁਸ਼੍ਮਨ ਹੋਤਾ ਹੈ। ਛੋਟੀ-ਮੋਟੀ ਚੀਜੇਂ ਆਤੀ ਰਹਤੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਦੁਸ਼੍ਮਨੀ ਜੈਸਾ ਆਭਾਸ ਦਿਲਾਤੀ ਹੈਂ। ਵੇ ਆਤੀ ਹੈਂ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਕੀ ਪ੍ਰਵਰਤ੍ਤਿ ਕੇ ਕਾਰਣ, ਈਰ੍ਸ਼੍ਯਾਓਂ ਕੇ ਕਾਰਣ ਯਾ ਮਨੋਨੁਕੂਲ ਕਾਰ੍ਯੋਂ ਕੇ ਸਮਾਯੋਜਨ ਕੇ ਅਭਾਵ ਕੇ ਕਾਰਣ, ਲੇਕਿਨ ਏਕ ਬਾਰ ਯਦਿ ਦੋਸ੍ਤੀ ਕੀ ਬੁਨਿਯਾਦ ਪੜ ਜਾਤੀ ਹੈ ਤੋ ਪੜ ਹੀ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਭਵਨ ਕੀ ਮਂਜ਼ਿਲੇਂ ਗਿਰਤੀ ਉਠਤੀ ਰਹ ਸਕਤੀ ਹੈਂ। ਬੀਜ ਪੜ ਚੁਕਾ ਹੈ ਤੋ ਕਭੀ ਭੀ ਉਸਕਾ ਕਿਲ੍ਲਾ ਫੂਟ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਹਲੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਸੇ ਕਵਿ ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਸ਼ਰ੍ਮਾ ਕੇ ਸਾਥ ਰੇਲ ਸੇ ਦਿਲ੍ਲੀ ਵਾਪਸ ਆਯਾ, ਸੁਬਹ ਪਾਂਚ ਬਜੇ। ਡ੍ਰਾਇਵਰ ਛੁਟ੍ਟੀ ਪਰ, ਰਵਿਵਾਰ ਕਾ ਦਿਨ। ਅਬ ਕਹਾਂ ਟੈਕ੍ਸੀ-ਸ੍ਕੂਟਰ ਢੂਢੂਂ। ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਜੀ ਬੋਲੇ— ‘ਚਲ ਮੈਂ ਛੋੜ ਦੇਤਾ ਹੂਂ ਬਾਹਰ ਤਕ।’ ਮੈਂਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਯਹੀਂ ਸੇ ਲੇ ਲੇਤਾ ਹੂਂ। ਫਿਰ ਬੜੇ ਪ੍ਯਾਰ ਸੇ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਕਹਾ— ‘ਚਲ ਚਾਯ ਪੀ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਨਾ ਘਰ ਸੇ।’ ਚਾਯ ਕੇ ਪ੍ਯਾਰੇ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵ ਸੇ ਪੁਰਾਨੀ ਦੋਸ੍ਤੀ ਕੀ ਕਿਰਣੇਂ ਫੂਟਤੀ ਸੀ ਦਿਖਾਈ ਦੀਂ। ਵੈਸੇ ਮੈਂ ਆਮਤੌਰ ਸੇ ਘਰ ਹੀ ਲੌਟਨਾ ਪਸਂਦ ਕਰਤਾ ਹੂਂ। ਕਹੀਂ ਕਿਸੀ ਕੋ ਛੋੜਤੇ ਹੁਏ ਭੀ ਜਾਨਾ ਹੋ ਤੋ ਉਸਕੇ ਯਹਾਂ ਭੀ ਚਾਯ ਕੇ ਲਿਏ ਨਹੀਂ ਠਹਰਤਾ। ਉਨਕੇ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵ ਮੇਂ ਨਰ੍ਮ ਗਰ੍ਮੀ ਥੀ। ਦੋਸ੍ਤੀ ਕੇ ਲਿਏ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਤੀ ਹੈ ਊਸ਼੍ਮਾ। ਵੋ ਭੀ ਅਨ੍ਦਰ ਕੀ। ਬਾਹਰ ਕੇ ਦਿਖਾਵੇ ਕੀ ਨਹੀਂ। ਦੋਸ੍ਤੀ ਮੇਂ ਕੋਈ ਬਾਧ੍ਯਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ। ਆਂਤਰਿਕ ਊਸ਼੍ਮਾ ਹੀ ਪਰਸ੍ਪਰ ਆਕਰਸ਼੍ਟ ਕਰਤੀ ਹੈ। ਪਹੁਂਚ ਗਏ ਜੀ ਉਨਕੇ ਘਰ। ਉਨ੍ਹੇਂ ਭੀ ਨਾਗਪੁਰ ਕੇ ਲਿਏ ਤਤ੍ਕਾਲ ਹੀ ਨਿਕਲਨਾ ਥਾ। ਮੈਂ ਚਾਯ ਪੀਤੇ-ਪੀਤੇ ਸੋਚਨੇ ਲਗਾ ਕਿ ਘਰ ਲੌਟਨੇ ਕੇ ਰਾਸ੍ਤੇ ਮੇਂ ਏਕ ਸ਼ੌਕ ਪੂਰਾ ਕਿਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ।
—ਕੌਨ ਸੌ ਸੌਕ ਰੇ?
—ਅਰੇ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕਾ ਚਚਾ। ਲਂਦਨ ਸੇ ਏਕ ਡੀ-ਨਾਇਂਟੀ ਨਿਕੌਨ ਕੈਮਰਾ ਲੇਕਰ ਆਯਾ ਥਾ। ਮੇਰੇ ਪੁਰਾਨੇ ਸ਼ੌਕ ਕੇ ਪਾਸ ਨਯਾ ਉਪਕਰਣ ਥਾ। ਅਚਾਨਕ ਮਨ ਮੇਂ ਆਯਾ ਔਰ ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਜੀ ਕੋ ਭੀ ਬਤਾਯਾ ਕਿ ਮੈਂ ਪੁਰਾਨੀ ਦਿਲ੍ਲੀ ਕੀ ਉਨ ਤਂਗ ਗਲਿਯੋਂ ਮੇਂ ਜਾਨਾ ਚਾਹਤਾ ਹੂਂ ਜਹਾਂ ਤੀਸ-ਬਤ੍ਤੀਸ ਸਾਲ ਪਹਲੇ ਅਪਨੇ ਯਾਰ ਸਲੀਮ ਕੇ ਸਾਥ ਘੂਮੇ ਥੇ ਔਰ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਥੀ ‘ਬੂਢੇ ਬਚ੍ਚੇ’, ਲੇਕਿਨ ਢੀਲਾਢਾਲਾ ਕੁਰ੍ਤਾ ਪਹਨ ਕਰ ਕ੍ਯਾ ਚੁਸ੍ਤ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕਰੇਂਗੇ, ਚਲੋ ਵਿਚਾਰ ਤ੍ਯਾਗਤੇ ਹੈਂ। ਕਿਸੀ ਦਿਨ ਸ਼ਰ੍ਟ-ਜੀਂਸ ਮੇਂ ਆਏਂਗੇ। ਮੈਂਨੇ ਦੇਖਾ ਕਿ ਦੋਸ੍ਤੀ ਕੀ ਊਸ਼੍ਮਾ ਔਰ ਬਢ ਗਈ, ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਖੋਲ ਦੀ, ‘ਜੋ ਅਚ੍ਛੀ ਲਗੇ ਪਹਨ ਲੇ।’ ਅਰੇ, ਚਚਾ ਬਤਾ ਨਹੀਂ ਸਕਤਾ ਦੋਸ੍ਤੀ ਜਬ ਅਨ੍ਦਰ ਸੇ ਫਵ੍ਵਾਰੇ ਕੀ ਤਰਹ ਫੂਟਤੀ ਹੈ ਤੋ ਇਸਕੀ ਹਵਾਦਾਰ ਫੁਹਾਰੋਂ ਮੇਂ ਭੀਗਨਾ ਬੜਾ ਅਚ੍ਛਾ ਲਗਤਾ ਹੈ। ਮੈਂਨੇ ਏਕ ਟੀ-ਸ਼ਰ੍ਟ ਪਰ ਹਾਥ ਰਖਾ। ਝਟ ਸੇ ਉਨ੍ਹੋਂਨੇ ਉਤਾਰ ਕਰ ਦੇ ਦੀ। ਕੁਰ੍ਤਾ ਅਟੈਚੀ ਮੇਂ, ਟੀ ਸਮਾਪ੍ਤ, ਟੀ-ਸ਼ਰ੍ਟ ਸ਼ਰੀਰ ਪਰ, ਕੈਮਰਾ ਕਂਧਾਸੀਨ। ਪਹੁਂਚ ਗਏ ਤੁਰ੍ਕਮਾਨ ਗੇਟ। ਫੋਨ ਘੁਮਾਯਾ ਯਾਰ ਸਲੀਮ ਕੋ ਔਰ ਯਾਰ ਸਲੀਮ ਕੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੇ ਭੀ ਆਂਤਰਿਕ ਊਸ਼੍ਮਾ ਕੀ ਕਿਰਣੇਂ ਨਿਕਲੀਂ।

ਅਬ ਉਨਕੀ ਉਮ੍ਰ ਸਤ੍ਤਰ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਘੁਟਨੇ ਦਰ੍ਦ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਆਮਤੌਰ ਸੇ ਟਹਲਨੇ ਭੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਤੇ, ਲੇਕਿਨ ਦੋਸ੍ਤੀ ਕੀ ਊਸ਼੍ਮਾ ਨੇ ਐਸਾ ਜ਼ੋਰ ਮਾਰਾ ਚਚਾ ਕਿ ਤੀਨ ਘਂਟੇ ਤਕ ਮੇਰੇ ਸਾਥ ਘੂਮਤੇ ਰਹੇ। ਘੁਟਨੇ ਕਾ ਦਰ੍ਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂ ਗ਼ਾਯਬ ਹੋ ਗਯਾ। ਦੋਸ੍ਤੀ ਏਕ ਐਸੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਚਚਾ ਜੋ ਘੁਟਨ ਕੋ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਤੀ ਹੈ ਔਰ ਅਗਰ ਉਸਮੇਂ ਘੁਟਨ ਬਢ ਜਾਏ ਤੋ ਘੁਟਨੇ ਕ੍ਯਾ ਸਬ ਕੁਛ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਦੇਤੀ ਹੈ। ਆਦਮੀ ਘੁਟਨੇ ਟੇਕ ਦੇਤਾ ਹੈ। ਦੋਸ੍ਤੀ ਨਿਸ੍ਵਾਰ੍ਥ ਹੋ ਔਰ ਵਕ੍ਤ ਪਰ ਕਾਮ ਆਨੇ ਕਾ ਮਾਦ੍ਦਾ ਰਖਤੀ ਹੋ ਤੋ ਕੋਈ ਅਰ੍ਥ ਰਖਤੀ ਹੈ। ਪਨ੍ਦ੍ਰਹ ਸਾਲ ਸੇ ਸਲੀਮ ਅਪਨੇ ਘਰ ਬੁਲਾ ਰਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਾ ਨਹੀਂ ਪਾਯਾ ਔਰ ਜਬ ਮਿਲੇ ਤੋ ਇਤਨਾ ਆਨਨ੍ਦ ਆਯਾ ਚਚਾ ਕਿ ਮੈਂ ਬਤਾ ਨਹੀਂ ਸਕਤਾ। ਪੇਸ਼ ਹੈਂ ਤੀਨ ਦੋਹੇ, ਦੋਸ੍ਤ, ਪ੍ਰਿਯਂਕਰ ਬਂਧੁਸਮ, ਸਾਥੀ, ਮਨ ਕਾ ਮੀਤ। ਹਿਤੂ, ਹਿਤੈਸ਼ੀ, ਸ਼ੁਭੈਸ਼ੀ, ਹਮਜੋਲੀ, ਮਨਜੀਤ! ਸਂਗੀ, ਸਂਗਤਿਯਾ, ਸਖਾ, ਸਹਚਰ, ਸਖੀ, ਅਜ਼ੀਜ਼। ਜਿਗਰੀ, ਯਾੜੀ, ਯਾਰ, ਯਾ ਯਾਰਾ ਮਾਦਕ ਚੀਜ਼। ਹਿਤਕਾਮੀ ਸ੍ਨੇਹੀ ਕਹੋ, ਮਿਤਵਾ ਯਾ ਕਿ ਹਬੀਬ, ਮਿਤ੍ਰ ਭਲੇ ਮਿਲ ਨਾ ਸਕੇ, ਦਿਲ ਕੇ ਰਹੇ ਕਰੀਬ।
—ਫੋਟੂ ਐਂਚੇ?
—ਫੇਸਬੁਕ ਪਰ ਅਪਨੇ ਹਜ਼ਾਰੋਂ ‘ਦੋਸ੍ਤੋਂ’ ਕੇ ਲਿਏ ਚਢਾ ਭੀ ਦਿਏ।

ਲਕੜੀ ਸੇ ਤਗੜੀ ਆਰੀ

(ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਆਰੀ ਕੇ ਪਾਸ ਆਂਖੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀਂ ਪਰ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਕੇ ਪਾਸ ਤੋ ਹੈਂ।)

ਜਂਗਲ ਮੇਂ ਬਂਗਲੇ
ਬਂਗਲੇ ਹੀ ਬਂਗਲੇ
ਨਏ ਨਏ ਬਨਤੇ ਗਏ
ਬਂਗਲੇ ਹੀ ਬਂਗਲੇ।

ਬਂਗਲੋਂ ਮੇਂ ਚਾਰੋਂ ਓਰ
ਜਂਗਲੇ ਹੀ ਜਂਗਲੇ
ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੜੇ-ਬੜੇ
ਜਂਗਲੇ ਹੀ ਜਂਗਲੇ

ਜਂਗਲ ਸੇ ਕਾਟੀ ਗਈ
ਲਕੜੀ ਹੀ ਲਕੜੀ,
ਚੀਰੀ ਗਈ ਪਾਟੀ ਗਈ
ਲਕੜੀ ਹੀ ਲਕੜੀ।

ਚੌਖਟ ਮੇਂ ਦ੍ਵਾਰੋਂ ਮੇਂ
ਲਕੜੀ ਹੀ ਲਕੜੀ
ਫ਼ਰ੍ਸ਼ੋਂ ਦੀਵਾਰੋਂ ਮੇਂ
ਲਕੜੀ ਹੀ ਲਕੜੀ।

ਮਾਨੁਸ ਨੇ ਮਾਰ ਬੜੀ
ਮਾਰੀ ਜੀ ਮਾਰੀ,
ਲਕੜੀ ਸੇ ਤਗੜੀ ਥੀ
ਆਰੀ ਜੀ ਆਰੀ।

ਆਰੀ ਕੇ ਪਾਸ ਨ ਥੀਂ
ਆਂਖੇਂ ਜੀ ਆਂਖੇਂ,
ਕਟਤੀ ਗਈਂ ਕਟਤੀ ਗਈਂ
ਸ਼ਾਖੇਂ ਹੀ ਸ਼ਾਖੇਂ।

ਬਢਤੇ ਗਏ ਬਢਤੇ ਗਏ
ਬਂਗਲੇ ਹੀ ਬਂਗਲੇ,
ਜਂਗਲ ਜੀ ਹੋਤੇ ਗਏ
ਕਂਗਲੇ ਹੀ ਕਂਗਲੇ।

ਹਰਾ ਰਂਗ ਛੋੜ ਛਾੜ
ਭੂਰਾ ਭੂਰਾ ਰਂਗ ਲੇ,
ਜਂਗਲ ਜੀ ਕਂਗਲੇ
ਯਾ ਬਂਗਲੇ ਜੀ ਕਂਗਲੇ?

ਯਾਦ ਰਖੋ ਮੌਤ ਮੁਸ੍ਕਰਾਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ

(ਤੁਮ ਔਰ ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਮੌਤ ਏਕ ਹੀ ਲਗ੍ਨ ਮੇਂ ਜਨ੍ਮ ਲੇਤੇ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੌਤ ਪਹਲੇ ਮਰ ਸਕਤੀ ਹੈ।)

ਕਿਸੀ ਕੀ ਉਮ੍ਰ ਕਮ
ਕਿਸੀ ਕੀ ਲਂਬੀ ਹੈ,
ਔਰ ਮੌਤ ਮਹਾਸ੍ਵਾਵਲਂਬੀ ਹੈ।
ਅਪਨਾ ਨਿਰ੍ਣਯ ਸ੍ਵਯਂ ਲੇਗੀ,
ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਚਿਂਤਾ ਕਰਨੇ ਸੇ
ਨ ਤੋ ਆਏਗੀ
ਨ ਆਨੇ ਸੇ ਰੁਕੇਗੀ।
ਚਿਂਤਾ ਕਰਕੇ
ਸ੍ਵਯਂ ਕੋ ਮਤ ਸਤਾਓ,
ਮੌਤ ਜਬ ਭੀ ਫੋਟੋ ਖੀਂਚਨਾ ਚਾਹੇ
ਮੁਸ੍ਕਰਾਓ।
ਰੌਨਕ ਆ ਜਾਤੀ ਹੈ ਫੋਟੋ ਮੇਂ
ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਦੋ ਸੈਕਿਂਡ ਕੀ ਮੁਸ੍ਕਾਨ ਸੇ,
ਜ਼ਿਂਦਗੀ ਭਰ ਮੁਸ੍ਕੁਰਾਓਗੇ ਤੋ
ਕਭੀ ਨਹੀਂ ਜਾਓਗੇ ਜਾਨ ਸੇ।

ਸੁਨੋ! ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਪੈਦਾ ਹੋਤੇ ਹੀ
ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਮੌਤ ਭੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਤੀ ਹੈ।
ਠੀਕ ਉਸੀ ਘੜੀ ਉਸੀ ਮੁਹੂਰ੍ਤ
ਉਸੀ ਲਗ੍ਨ ਉਸੀ ਵ਼ਕ੍ਤ
ਤੁਮਸੇ ਕਹੀਂ ਜ਼੍ਯਾਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਔਰ ਸਖ਼੍ਤ।
ਯਾਦ ਰਖਨਾ ਮੌਤ ਮੁਸ੍ਕਰਾਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ,
ਕੋਯਲ ਕੀ ਬੋਲੀ ਮੇਂ ਗਾਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਵਹ ਤੋ ਚੀਲ-ਗਿਦ੍ਧ ਕਉਓਂ ਕੀ ਤਰਹ
ਸਿਰ ਪਰ ਮਂਡਰਾਤੀ ਹੈ
ਹਂਸੀ ਉਸੇ ਆਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਦਾਂਤ ਫਾੜੇ ਜਬ ਵੋ ਤੁਮ ਮੁਸ੍ਕੁਰਾਓ,
ਔਰ ਜਬ ਦਹਾੜੇ ਤੁਮ ਗੁਨਗੁਨਾਓ।

ਵਰਦ੍ਧਾਵਸ੍ਥਾ ਤਕ
ਅਪਨੀ ਤਾਕਤ ਖੋਨੇ ਸੇ
ਵੋ ਖੋਖਲੀ ਹੋ ਜਾਏਗੀ,
ਉਸਕੇ ਦਾਂਤ ਬਰ੍ਫ਼ ਕੀ ਤਰਹ
ਪਿਘਲ ਜਾਏਂਗੇ
ਔਰ ਵੋ ਪੋਪਲੀ ਹੋ ਜਾਏਗੀ।

ਤੁਮ ਫਿਰ ਭੀ ਮੁਸ੍ਕੁਰਾਤੇ ਰਹੇ
ਤੋ ਤੁਮਸੇ ਬੁਰੀ ਤਰਹ ਡਰ ਜਾਏਗੀ,
ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਮੌਤ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਸਾਮਨੇ ਹੀ
ਮਰ ਜਾਏਗੀ।

ਯੁਵਾ ਕਾ ਉਲ੍ਟਾ ਵਾਯੁ

(ਯੁਵਾ ਹਵਾਓਂ ਔਰ ਧਾਰਾਓਂ ਕੇ ਵਿਪਰੀਤ ਚਲਕਰ ਭੀ ਮਂਜ਼ਿਲ ਪਾਤੇ ਹੈਂ।)

ਯੁਵਾ ਕਾ ਉਲ੍ਟਾ ਵਾਯੁ
ਵਾਯੁ ਮਾਨੇ ਹਵਾ,
ਹਵਾ ਕਾ ਉਲ੍ਟਾ ਵਾਹ
ਬਸ ਯਹੀ ਯੁਵਾ ਕੀ ਚਾਹ।
ਚਾਹਿਏ
ਵਾਹ, ਵਾਹ, ਵਾਹ।

ਦਿਲ ਕੇ ਅਰਮਾਨੋਂ ਕੇ
ਪਂਖ ਨਿਕਲ ਆਏ ਹੈਂ,
ਉੜਨਾ ਸੀਖ ਲਿਯਾ ਹੈ
ਯੋਂ ਪਰ ਫੈਲਾਏ ਹੈਂ।
ਬਾਦਲ ਕੇ ਊਪਰ ਜੋ
ਫੈਲਾ ਨੀਲਗਗਨ ਹੈ,
ਉੜਨੇ ਕੀ ਮਸ੍ਤੀ ਮੇਂ
ਮਨ ਹੋ ਰਹਾ ਮਗਨ ਹੈ।
ਅਚ੍ਛਾ ਲਗੇ ਨ ਸੂਰਜ
ਗਰ ਵੋ ਦੇਤਾ ਕੋਈ ਸਲਾਹ।
ਵਾਹ ਜੀ
ਵਾਹ, ਵਾਹ, ਵਾਹ।

ਧਰਤੀ ਕੀ ਗੋਦੀ ਸੇ
ਨਿਕਲੀ ਤਰੁਣਾਈ ਹੈ
ਬਾਹਰ ਆਕਰ ਖੁਲ ਕਰ
ਲੇਤੀ ਅਂਗੜਾਈ ਹੈ।
ਸਂਕਲ੍ਪੋਂ ਕੀ ਮਾਲਾ
ਇਸਨੇ ਆਜ ਪਿਰੋਈ,
ਬਹਤਾ ਯੇ ਪਾਨੀ ਹੈ
ਰੋਕ ਨ ਪਾਏ ਕੋਈ।
ਮੁਸ਼੍ਕਿਲ ਹੈ ਜੋ ਮਂਜ਼ਿਲ
ਇਸਨੇ ਪਕੜੀ ਹੈ ਵੋ ਰਾਹ।
ਬੋਲਿਏ
ਵਾਹ, ਵਾਹ, ਵਾਹ!

ਖੋਪੜੀ ਕੀ ਖਪਰੈਲ ਤਲੇ

—ਚੌਂ ਰੇ ਚਮ੍ਪੂ! ਸੁਨੀ ਐ ਕੈ ਤੈਨੈਂ ਕੋਈ ਕਬਤਾ ਲਿਖੀ ਐ, ਦੋ ਅਪਰੈਲ ਔਰ ਨੌ ਅਪਰੈਲ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ, ਕਾ ਲਿਖੀ ਐ?
—ਚਚਾ, ਲਿਖ ਦੀ, ਭੇਜ ਦੀ, ਛਪ ਗਈ। ਤਾਜ਼ਾ ਕਵਿਤਾ ਯਾਦ ਥੋੜੇ ਹੀ ਰਹਤੀ ਹੈ।
—ਅਰੇ, ਹਮੇਊਂ ਬਤਾਯ ਦੈ ਲਲ੍ਲਾ!


—ਚਚਾ, ਕਵਿਤਾ ਮੇਂ ਪੂਛਾ ਗਯਾ ਥਾ ਕਿ ਦੋ ਅਪ੍ਰੈਲ ਗ੍ਯਾਰਹ ਕਾ ਇਂਡਿਯਾ ਗੇਟ ਔਰ ਨੌ ਅਪ੍ਰੈਲ ਗ੍ਯਾਰਹ ਕਾ ਜਂਤਰ-ਮਂਤਰ। ਬਤਾਇਏ ਇਨਮੇਂ ਕ੍ਯਾ ਸਮਾਨਤਾਏਂ ਥੀਂ ਔਰ ਕ੍ਯਾ ਹੈ ਅਂਤਰ? ਹਮਨੇ ਕਹਾ ਅਚ੍ਛਾ ਹੈ ਆਪਕਾ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ, ਸਮਾਨਤਾ ਯੇ ਹੈ ਕਿ ਦੋਨੋਂ ਮੇਂ ਥਾ ਜੀਤ ਕਾ ਜਸ਼੍ਨ। ਫਿਰ ਖੋਪੜੀ ਕੀ ਖਪਰੈਲ ਮੇਂ ਦੋ ਔਰ ਨੌ ਅਪ੍ਰੈਲ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਔਰ ਬਾਤੇਂ ਆਤੀ ਰਹੀਂ। ਦੋ ਕੋ ਜੀਤ ਕਾ ਜਸ਼੍ਨ ਇਸਲਿਏ ਮਨਾਯਾ ਗਯਾ ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਫਲ ਹੁਈ ਥੀ ਦੇਸ਼ ਮੇਂ ਵਰ੍ਲ੍ਡ ਕਪ ਲਾਨੇ ਕੀ, ਔਰ ਦੂਸਰਾ ਨੌ ਤਾਰੀਖ ਕੋ ਇਸਲਿਏ ਮਨਾਯਾ ਗਯਾ ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਸਮਝਾ ਗਯਾ ਜੈਸੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈ ਦੇਸ਼ ਕੇ ਕਪ ਸੇ ਭ੍ਰਸ਼੍ਟਾਚਾਰ ਕੋ ਭਗਾਨੇ ਕੀ। ਦੋਨੋਂ ਮੇਂ ਅਕਸ੍ਮਾਤ ਯੁਵਾ ਵਰ੍ਗ ਸਾਮਨੇ ਆਯਾ ਸਮੂਚਾ, ਦੋਨੋਂ ਮੇਂ ਤਿਰਂਗਾ ਹੁਆ ਊਂਚਾ, ਲੇਕਿਨ ਚਚਾ ਦੋਨੋਂ ਮੇਂ ਉਲ੍ਲਾਸ ਔਰ ਆਵੇਗ ਕਾ ਮਿਲਾ-ਜੁਲਾ ਮਿਸ਼੍ਰਣ ਥਾ। ਦੋਨੋਂ ਕੋ ਬਾਰੀਕੀ ਸੇ ਸਮਝਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
—ਅਰੇ, ਤੂ ਤੋ ਕਬਤਾ ਸੁਨਾ, ਭਾਸਨ ਮਤੀ ਝਾੜ।
—ਮੈਂਨੇ ਕਵਿਤਾ ਮੇਂ ਆਗੇ ਯਹੀ ਤੋ ਕਹਾ ਥਾ ਕਿ ਦੋਨੋਂ ਸ੍ਥਾਨੋਂ ਪਰ ਹਾਈ ਥਾ ਭਾਵਨਾਓਂ ਕਾ ਵੋਲ੍ਟੇਜ। ਦੋਨੋਂ ਕੋ ਮਿਲੀ ਚਕਾਚਕ ਮੀਡਿਯਾ ਕਵਰੇਜ। ਦੋਨੋ ਟੀਆਰਪੀ ਬਢਾਊ ਥੇ। ਮੋਬਾਇਲ ਕਮ੍ਪਨਿਯੋਂ ਕੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਗਜਬਢਾਊ ਥੇ।
—ਜੇ ਲਾਯੌ ਨ ਹਕੀਕਤ!
—ਚਚਾ ਹਕੀਕਤ ਯੇ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅਪਨੀ ਕਵਿਤਾ ਮੇਂ ਹਕੀਕਤ ਹੀ ਲਾਤਾ ਹੂਂ। ਮੈਂਨੇ ਕਹਾ ਕਿ ਯੁਵਾ ਊਰ੍ਜਾ ਕੇ ਸਾਥ ਖੜੀ ਥੀ ਹਰ ਪੀਢੀ। ਦੋਨੋਂ ਮੈਦਾਨ ਸਮਤਲ, ਬਿਨਾ ਸੀਢੀ।
—ਸੋ ਕੈਸੈ ਭੈਯਾ?
—ਇਸਲਿਏ ਚਚਾ, ਕਿ ਭੀੜ ਜੁਟਾਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਨ ਤੋ ਬਸ ਲਾਈ ਗਈਂ ਔਰ ਨ ਮਚਾਨ ਬਨਾਏ ਗਏ। ਕੋਈ ਪੂਰ੍ਵ-ਪ੍ਰਾਯੋਜਨ ਨਹੀਂ ਹੁਆ। ਜਂਤਰ-ਮਂਤਰ ਪਰ ਲਗਭਗ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਧਰਨੇ-ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨ ਹੋਤੇ ਹੈਂ। ਕਭੀ ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਉਨ੍ਮੂਲਨ ਕੇ ਲਿਏ, ਕਭੀ ਨਾਰੀ ਉਤ੍ਪੀੜਨ ਕੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼। ਦਸ-ਪਨ੍ਦ੍ਰਹ ਬੁਦ੍ਧਿਜੀਵੀ ਝੋਲਾ ਟਾਂਗੇ ਵਹਾਂ ਆ ਜਾਤੇ ਥੇ। ਪ੍ਰੈਸ ਵਾਲੋਂ ਕੀ ਨਿਗਾਹ ਪੜੀ, ਪੜੀ, ਨ ਪੜੀ, ਲੇਕਿਨ ਯਹਾਂ ਤੋ ਭੀੜ ਜੁਟ ਗਈ ਬਹੁਤ ਬੜੀ। ਮੀਡਿਯਾ ਕੇ ਕਾਰਣ ਭੀੜ ਆਈ, ਭੀੜ ਕੇ ਕਾਰਣ ਮੀਡਿਯਾ ਆਯਾ। ਸਬ ਕੁਛ ਅਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸ਼ਿਤ ਸਾ ਲਗਾ। ਜਿਨ ਲੋਗੋਂ ਨੇ ਭੀ ਅਨ੍ਨਾ ਕੋ ਯੇ ਰਾਯ ਦੀ, ਵੇ ਦੇਸ਼ ਕੋ ਬਹੁਤ ਗਹਰਾਈ ਸੇ ਸਮਝਨੇ ਵਾਲੇ ਲੋਗ ਥੇ। ਵੇ ਜਾਨਤੇ ਥੇ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨੋਂ ਕੀ ਭਾਵਨਾਓਂ ਕੋ ਕੈਸੇ ਉਦ੍ਰੇਕਿਤ ਕਿਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਉਸ੍ਤਾਦ ਥੇ ਟੇਲੀਵਿਜਨ ਕੇ ਰਣਨੀਤਿਜ੍ਞ। ਉਸ੍ਤਾਦ ਥੇ ਕੁਚਲੇ ਹੁਏ ਰਾਜਨੀਤਿਜ੍ਞ। ਬੜੇ ਉਸ੍ਤਾਦਾਨਾਂਦਾਜ਼ ਮੇਂ ਜੋੜ-ਘਟਾਨਾ ਹੁਆ। ਚੂਂਕਿ ਭ੍ਰਸ਼੍ਟਾਚਾਰ ਹੈ ਹਮਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਏਕ ਪਾਵਨ-ਪਵਿਤ੍ਰ-ਪੁਨੀਤ ਸਚਾਈ, ਇਸੀਲਿਏ ਨਈ ਪੀਢੀ ਜਜ਼੍ਬਾਤ ਮੇਂ ਆਈ। ਉਸਕੋ ਆਨਾ ਹੀ ਥਾ। ਦੋਨੋਂ ਮੈਦਾਨ ਸਮਤਲ ਥੇ। ਸਮਤਲ ਇਸਲਿਏ ਬਤਾਏ ਕਿ ਪਹਲੇ ਮੇਂ ਉਲ੍ਲਾਸ ਕਾ ਸਰਲੀਕਰਣ ਥਾ ਦੂਸਰੇ ਮੇਂ ਆਵੇਗ ਕਾ ਸਰਲੀਕਰਣ ਔਰ ਯੇ ਸਾਰਾ ਕਾ ਸਾਰਾ ਗ਼ਰੀਬ ਕੇ ਲਿਏ ਏਕ ਜਟਿਲ ਸਮੀਕਰਣ ਥਾ।
—ਫਿਰਕਿਤ੍ਤੀ ਭਾਸਨ ਦੈਨ ਲਗ੍ਯੌ!


—ਚਚਾ, ਤੁਮ ਸਮਝੇ ਹੀ ਨਹੀਂ! ਮੈਂ ਭਾਸ਼ਣ ਮੇਂ ਕਵਿਤਾ ਔਰ ਕਵਿਤਾ ਮੇਂ ਭਾਸ਼ਣਬਾਜ਼ੀ ਕਰਤਾ ਹੂਂ। ਸਮਾਨਤਾ ਤੋ ਬਤਾ ਦੀਂ, ਅਂਤਰ ਯੇ ਥਾ ਕਿ ਦੋ ਅਪ੍ਰੈਲ ਕੋ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਕੇ ਬਹਾਨੇ ਭਰਪੂਰ ਨਰ੍ਤਨ ਕਾ ਮੌਕਾ ਥਾ ਔਰ ਨੌ ਕੋ ਸਰਕਾਰ ਕਾ ਬਾਉਂਡ੍ਰੀ ਮੇਂ ਅਨ੍ਨਾ ਕਾ ਪਰਿਵਰ੍ਤਨਕਾਮੀ ਚੌਕਾ ਥਾ। ਅਨ੍ਨਾ ਨੇ ਕੋਈ ਛਕ੍ਕਾ ਨਹੀਂ ਮਾਰਾ। ਸਰਕਾਰ ਕੀ ਬਾਉਂਡ੍ਰੀ ਮੇਂ ਹੀ ਰਹਕਰ, ਚੌਕਾ ਮਾਰਕਰ, ਚੌਂਕਾ ਦਿਯਾ ਚਾਰ ਦਿਨ ਮੇਂ, ਵਰਨਾ ਸਰਕਾਰ ਕੇ ਚੌਕਾ-ਚੂਲ੍ਹਾ ਬਨ੍ਦ ਹੋਨੇ ਕੀ ਨੌਬਤ ਆ ਜਾਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਜਾਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਅਚ੍ਛਾ ਨਰ੍ਤਨ ਔਰ ਸਚ੍ਚਾ ਪਰਿਵਰ੍ਤਨ ਯੁਵਾ ਪੀਢੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਤੀ ਹੈ, ਇਸਲਿਏ ਸਮਝਦਾਰੀ ਸੇ ਕਾਮ ਲਿਯਾ। ਅਕੜ ਕੀ ਜਕੜਬਨ੍ਦੀ ਛੋੜ ਦੀ। ਕਪਿਲ ਜੀ ਭੀ ਠੀਕ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਯਹ ਬਿਲ ਦੇਸ਼ ਕੀ ਸਾਰੀ ਸਮਸ੍ਯਾਏਂ ਤੋ ਨਹੀਂ ਸੁਲਝਾ ਦੇਗਾ। ਕੋਈ ਭੀ ਬਿਲ ਪਾਸ ਹੋਗਾ, ਸਂਵਿਧਾਨ ਕੇ ਦਾਯਰੇ ਮੇਂ ਰਹਕਰ ਹੀ ਤੋ ਹੋਗਾ। ਲੋਕਪਾਲ ਔਰ ਜਨਲੋਕਪਾਲ ਕੇ ਊਪਰ ਭੀ ਕੋਈ ਹੋਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਊਪਰ ਰਹੇਗਾ ਸਂਵਿਧਾਨ। ਔਰ ਯੇ ਅਨ੍ਨਾ ਹਜਾਰੇ, ਕ੍ਯੋਂ ਲਗਤੇ ਹੈਂ ਪ੍ਯਾਰੇ? ਇਸਲਿਏ ਕਿ ਸਬਕੋ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਤਨਾ ਧਵਲ ਉਨਕੀ ਟੋਪੀ ਔਰ ਕੁਰ੍ਤੇ ਕਾ ਰਂਗ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਦੂਧ ਧੁਲਾ ਉਨਕਾ ਅਂਤਰ-ਬਹਿਰਂਗ ਹੈ। ਟੀਵੀ ਮੇਂ ਸਬਨੇ ਦੇਖਾ ਕਿ ਅਨ੍ਨਾ ਕੀ ਟੋਪੀ ਪਰ ਕੁਛ ਮਕ੍ਖਿਯਾਂ ਬੈਠ ਜਾਤੀ ਹੈਂ, ਇਸਲਿਏ ਮੈਂ ਉਨਸੇ ਕਹੂਂਗਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ‘ਵਾਮ’ਦੇਵੋਂ, ‘ਰਾਮ’ਦੇਵੋਂ, ‘ਨਾਮ’ਦੇਵੋਂ, ‘ਦਾਮ’ਦੇਵੋਂ, ‘ਕਾਮ’ਦੇਵੋਂ ਔਰ ‘ਤਾਮਝਾਮ’ਦੇਵੋਂ ਸੇ ਬਚਨਾ! ਐਸੀ ਹੋ ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਵ੍ਯੂਹ-ਰਚਨਾ।
—ਸਨ ਗ੍ਯਾਰਹ ਕੀ ਨੌ ਔਰ ਦੋ ਅਪਰੈਲ ਕੀ ਬਾਤ ਸੁਨ ਲਈਂ, ਅਬ ਨੌ ਦੋ ਗ੍ਯਾਰੈ ਹੈ ਜਾ।

ਦਰੋਗਾ ਜੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਏ

(ਸਮਝਦਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਕਈ ਬਾਰ ਨਾਸਮਝੀ ਕੀ ਜਨਨੀ ਬਨ ਜਾਤੀ ਹੈ।)
ਹਾਏ ਹਾਏ!
ਦਰੋਗਾ ਜੀ
ਕੁਛ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਏ!

ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯ ਮੇਂ ਜਕੜੇ ਗਏ,
ਜਬ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ
ਉਨ੍ਹੇਂ ਬਤਾਯਾ—
ਰਾਮਸ੍ਵਰੂਪ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀ
ਫਲਸ੍ਵਰੂਪ ਪਕੜੇ ਗਏ।

ਦਰੋਗਾ ਜੀ ਬੋਲੇ—
ਯੇ ਕ੍ਯਾ ਰਗੜਾ ਹੈ?
ਰਾਮਸ੍ਵਰੂਪ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀ
ਤੋ ਭਲਾ
ਬਿਨਾ ਬਾਤ ਫਲਸ੍ਵਰੂਪ ਕੋ
ਕ੍ਯੋਂ ਪਕੜਾ ਹੈ?
ਸਿਪਾਹੀ
ਬਾਰ-ਬਾਰ ਦੋਹਰਾਏ—
ਰਾਮਸ੍ਵਰੂਪ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀ
ਫਲਸ੍ਵਰੂਪ ਪਕੜੇ ਗਏ।
ਪਕੜੇ ਗਏ ਜੀ ਪਕੜੇ ਗਏ
ਪਕੜੇ ਗਏ ਜੀ ਪਕੜੇ ਗਏ!

ਦਰੋਗਾ ਭੀ ਲਗਾਤਾਰ
ਉਸ ਪਰ ਅਕੜੇ ਗਏ।

ਦਰਸ਼੍ਯ ਦੇਖਕਰ
ਮੈਂ ਅਚਂਭਿਤ ਹੋ ਗਯਾ,
ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕੇ
ਅਪਰਾਧ ਮੇਂ
ਭਾਸ਼ਾ-ਜ੍ਞਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀ
ਨਿਲਂਬਿਤ ਹੋ ਗਯਾ।

ਦੋਨੋਂ ਘਰੋਂ ਮੇਂ ਫ਼ਰਕ ਹੈ

(ਘਰ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਰਖੇਂ ਤੋ ਆਂਗਨ ਮੇਂ ਖ਼ੁਸ਼ਿਯਾਂ ਥਿਰਕਤੀ ਹੈਂ।)


ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਫ਼ਰਕ ਹੈ,
ਦੋਨੋਂ ਘਰੋਂ ਮੇਂ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।

ਹਵਾ ਏਕ ਮੇਂ ਸਾਫ਼ ਬਹੇ,
ਪਰ ਦੂਜੇ ਮੇਂ ਹੈ ਗਨ੍ਦੀ,
ਦੂਜੇ ਘਰ ਮੇਂ ਨਹੀਂ
ਗਨ੍ਦਗੀ ਪਰ ਕੋਈ ਪਾਬਂਦੀ।
ਯਹਾਂ ਲਗਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਸੇ ਨਰਕ ਹੈ।
ਦੋਨੋਂ ਘਰੋਂ ਮੇਂ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।

ਪਹਲੇ ਘਰ ਮੇਂ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ,
ਯੇ ਘਰ ਕਾਸ਼ੀ ਕਾਬਾ,
ਯਹਾਂ ਨ ਕੋਈ ਰਗੜਾ-ਟਂਟਾ,
ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੋਰ ਸ਼ਰਾਬਾ।
ਇਸੀ ਘਰ ਮੇਂ ਸੁਖੋਂ ਕਾ ਅਰਕ ਹੈ।
ਦੋਨੋਂ ਘਰੋਂ ਮੇਂ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।
ਗਂਦੀ ਹਵਾ ਨੀਰ ਭੀ ਗਂਦਾ,
ਦਿਨ ਭਰ ਮਾਰਾਮਾਰੀ,
ਬਿਨਾ ਬੁਲਾਏ ਆ ਜਾਤੀਂ,
ਦੂਜੇ ਘਰ ਮੇਂ ਬੀਮਾਰੀ।
ਇਸ ਘਰ ਕਾ ਤੋ ਬੇੜਾ ਗ਼ਰਕ ਹੈ।
ਦੋਨੋਂ ਘਰੋਂ ਮੇਂ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।

ਗਰ ਹਮ ਚਾਹੇਂ
ਅਚ੍ਛੀ ਸੇਹਤ,
ਜੀਵਨ ਹੋ ਸੁਖਦਾਈ,
ਤੋ ਫਿਰ ਘਰ ਕੇ ਆਸਪਾਸ,
ਰਖਨੀ ਹੈ ਖ਼ੂਬ ਸਫ਼ਾਈ।
ਸਾਫ਼ ਘਰ ਮੇਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਕੀ ਥਿਰਕ ਹੈ।

ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਫ਼ਰਕ ਹੈ,
ਦੋਨੋਂ ਘਰੋਂ ਮੇਂ ਫਰਕ ਹੈ।

ਪ੍ਰਥਮਾਂਕ ਵਿਮੋਚਨ

ਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਰੀ ਕਲਾ ਸਂਗਮ

ਲੋਕ ਕਲਾ ਵ ਸਂਸ੍ਕਰਤਿ ਕੀ ਤਿਮਾਹੀ

ਸਂਪਾਦਕ : ਅਸ਼ੋਕ ਚਕ੍ਰਧਰ

ਇਸ ਅਂਕ ਮੇਂ

ਇਸ ਅਂਕ ਮੇਂ ਜਹਾਂ ਏਕ ਓਰ ਗਵੇਸ਼ਣਾਤ੍ਮਕ ਆਲੇਖ ਹੈਂ ਵਹੀਂ ਦੂਸਰੀ ਓਰ ਕਵਿਤਾਏਂ ਔਰ ਕਹਾਨਿਯਾਂ ਭੀ ਹੈਂ। ਬ੍ਰਜ ਕੇ ਲੋਕਨਰਤ੍ਯੋਂ, ਮੁਹੂਰ੍ਤ, ਲੋਕਧਰ੍ਮੀ ਨਾਟ੍ਯ ਪਰਂਪਰਾ, ਆਲ੍ਹਾ, ਬਿਰਹਾ, ਨੌਟਂਕੀ, ਬੁਂਦੇਲਖਂਡ ਕੇ ਪਾਰਂਪਰਿਕ ਲੋਕ-ਚਿਤ੍ਰਾਂਕਨ, ਲੋਕ ਕਲਾਓਂ ਮੇਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਂ ਕੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਨਿਮਾਡ਼, ਸੋਨਭਦ੍ਰ ਕੇ ਸਾਂਸ੍ਕਰਤਿਕ ਸਂਦਰ੍ਭ, ਬੂਂਦੀ ਕੀ ਕਲਾ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਸਂਗ੍ਰਹਾਲਯ ਔਰ ਆਲੋਕ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਾ ਯਾਤ੍ਰਾ ਵਰਤ੍ਤਾਂਤ, ਕੁਂਅਰ ਬੇਚੈਨ ਔਰ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਸਕ੍ਸੇਨਾ ਕੇ ਗੀਤ, ਨੀਲਿਮ ਕੁਮਾਰ, ਸੁਧੀਰ, ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ਕੀ ਕਵਿਤਾਏਂ, ਨਰੇਸ਼ ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਏਵਂ ਡੌ. ਸੋਮਦਤ੍ਤ ਸ਼ਰ੍ਮਾ ਕੇ ਦੋਹੇ ਆਪਕੋ ਸਮਕਾਲੀਨ ਕਵਿਤਾ ਸੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਾਏਂਗੇ ਤਥਾ ਪ੍ਰਦੀਪ ਚੌਬੇ ਕੀ ਵ੍ਯਂਗ੍ਯ ਛਣਿਕਾਏਂ ਗੁਦਗੁਦਾਏਂਗੀ ਔਰ ਭੀ ਬਹੁਤ ਕੁਛ ਮਿਲੇਗਾ ਆਪਕੋ ਇਸ ਅਂਕ ਮੇਂ।

ਦਿਨਾਂਕ : 12 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2011 ਸਮਯ : 6.30 ਬਜੇ, ਸਾਯਂ

ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾਗਾਰ : ਇਂਡਿਯਾ ਹੈਬਿਟੇਟ ਸੇਂਟਰ, ਨਈ ਦਿਲ੍ਲੀ

ਸਾਥ ਹੀ ਪਾਰ੍ਵਤੀ ਬਾਉਲ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤ ਕਿਯਾ ਜਾਏਗਾ